Skip to main content

Full text of "Theologia moralis Beati A.M. de Ligorio"

See other formats


• MORALIS 



BEATT A.-M. DE LIGORIO. 



m 



EDITIO ABSOLUTISSIMA, 

EMINE.NTISSIMO ET ILLUSTRISSIMO CARDINALI, 
ARCUIEPISCOPO -VESONTIONENSI, 

DEDICATA. 



°gff 



VESOINTIONE, 

EXCUDEBAT OUTHENIN CHALANDRE FILIUS, 

DD. CAEDItfiLIS ARCUIEPISCOPI T"SrOCRApni'$. 

1832. 



I tfgiU 




THEOLOGIA 

MORALIS. 



I 



THEOLOGIA 

MOIULIS 
BEATI A.-M. DE LIGORIO. 

EDITIO ABSOLUTISSIMA , 

ADJUHCTA IN CALCE rEUIJTILI INSTRVCTIONE AD PEAXIM CONFESSAIUOIWIM , 
LNA CIIM ILLESTIUSSIMl AC EEVEP.ENDISSmi JOANNIS DOMINICI MANSI 
ArvCIIlEPISCOri LUCENSIS EPITOME doctuin.e MOUALIS ET CASOSIC* EX 
OPEUIBLS BENEDlCTI XIV ; 

EMINENTISSIMO ET ILLUSTRISSIMO CARDINALI, 

ARC HIEPISCOPO VESONTIOJJENSI, 
DEDICVTA. 

VOLUMEN PRIMUM, 

C0MPLECTEX8 TRACTATCS DF. COXSCIF.NTIA , T)B LEGIBIS , KEC-HOX DS VSKFPTll 
>'1BTUTCU TUEOLOGICAHtM. 









VESONTIOIYE 

EXCUDEBAT OUTHENIN CHALANDRE FILIUS, 

D. D. CARDINALIS ARCUIEPISCOri TYPOGRAPllDS. 

1832. 



I 



EMINENTISSIMO ET ILLUSTRISSIMO 

T 1 1" U L I 

SANCTISSIM/E trinitatis in monte pincio, 
S. R. E. GARDINALI PRESBYTERO, 

ARCIIIEPISCOPO VESONTIONENSI , ROIIANNl DUCI , LEON.E PRINCIPI , ETC. 



EML\Ei\TISSL\IE ET ILLUSTRISSHIE PRIXCEPS; 

Si obscura quacque et minima , cum clari sub 
alicujus nominis splendore , in lucem pro- 
deunt, gloriam accipiant ct magna evaclere vi- 
deantur ? huic operi, quod eximii doctoris inge- 



nio fluxum , tum ratione justitiae, tum ralione 
gratituclinis , Tuae Eminentiae Xleverendissimae , 
summa cum animi demissione , offerri et com- 
mendari maxime decet, nihil defuisse certe pro- 
ilteri non dubitandum est. 

Yisum est enim et imprimis omnibus notum 
beati A. de Ligorio opera tam luminosa in iis 
quae ad verae moralis cognitionem spectant , 
cjuam ubera pro animarum regimine , et pro 
pietate fovenda , tuis curis adhibitis , tua aucto- 
ritate interposita , tandem apud nos invaluisse , 
vipotissimum clecisionis , quam, Te postulante, 
Sacra Poenitentiaria emisit. Quae agendi ratio , 
Eminentissime Princeps, si toti Galliarum Ec- 
clesiae et speciatim tuae dioecesi perutilis fuerit , 
est tibi sane perhonorifica. Nam inter praestan- 
tissima quae tui pontificatus labores illustrant, 
illud prae caeteris laude et admiratione dignum 
vicletur, quod singulari studio, sanclae Sedis 
vestigia prosequens, et in doctrina, etin praxi 
nos celernce Urbi nodis arctioribus devinciri vo- 
lueris. 

Occurrittamen nobis quod praetermittere non 
debemus, Eminentissime Princeps, et quo ista 
volumina Tibi dicare, laborisque nostri Te 
patronum advocare impellimur. Eorum auctor 
beatus A. de Ligorio magntis fuit pontifex; in 
eo omnes emicuere virtutes quae pastorem Dco 



VII 

et Jiominlbus dilectum reddunt. Tu vero, ut 
pontifex , alter es beatus Alphonsus : cum , in 
omnibus virtutum pastoralium ofhciis, curatus 
ac fervens ejus sis cemulator. Ejus eminentem 
sanctitatem, tua eminenti pietate ; ejus bonita- 
tem, tua caritate* ejus zelum apostolicum, tuo 
divinae gloriae zelo et salutis animarum ad vi- 
vum reprsesentas. 

Quin imo ! in Te honoratur purpura romana ; 
in Te episcopalis splendet character cujus vi- 
gore , infaustis hisce temporibus , adversa om- 
nia fortiter superans , tui ipsius tuorumque 
malorum omnino oblitus , paci obtinendae , bo- 
noque religionis provehendo te totum impen- 
dis, tanquam Ecclesiae catholicae acerrimus 
propugnator. In Te demum assidua magis ac 
magis crescit sollicitudo qua , omnes ac singulos 
tuae Ecclesiae fideles, proecipue sacerdotes et 
clericos amplectens, spiritu et corde semper 
illis ades, quasi mens in toto corpore, ut in- 
formes , vivifices , perficias ac lucrifacias. 

Quae Cum ita sint , non dubitandum est, II- 
lustrissime Princeps , quin novam hanc TJieo-* 
logioe Moralis beati Alphonsi de Ligorio edi- 
tionem, gratissimo vultu, suscipiasatque tuearis, 
utea , tuoprsesidiomunita , tuo nomine decorata 
ad publicum transiens, religionis gloriae effica- 
cius prosit, simul utilitati eorum qui in vinea 



VIII 



raagrii Patrisfamilias , quas Tibicredita est, pro 
virili laborant. Interea , dum preces Deo fundi- 
mus ut Tuam Eminentiam diutissime servet in- 
columem, ne tua laedatur rnodestia , si nostro 
judicio , anteeamus posteros , qui Te Ecclesiao 
Yesonlionensis decus etamorem, patrem opti- 
mum , augustum, sanctum aeternitati consecra- 
bunt. 



TU.E EMINENTLE, 



Humillinius ac dcvotissimus scrvus, 
OlTUEM\ CHALWDRE. 



CONSULTATIO. 



D. D. CARDIIVALI 

POENITENTIARIO MAJORI. 

EMINEISTISSIME, 

JLudovicus-Franciscus-Augustus, Cardinalis de Rohan- 
Chabot, Archiepiscopus Vesontionensis, doctrinae sapien- 
tiam et unitatem fovere nititur apud omnes Dicecesis sua? 
qui curam gerunt animarum ; quorum nonnullisimpugnan- 
tibus ac prohibentibus Theologiam moralem beati Al- 
phonsi-Mariae a Ligorio , tanquam laxam nimis , periculo- 
sam saluti et sanoe morali contrariam , sacrae Pcenitentiariae 
oraculum requirit, ac ipsi unius Theologiae Professoris 
sequentia dubia proponit solvenda. 

i° Utrum sacrac Theologiae Professor opinior.es , quas in 
sua Thcologia morali profitelur beatus Alplionsus a Li- 
gorio, sequi tuto possit ac profiteri? 

2° An sit inquietandus Confessarius qui omnes beati 
Alphonsi a Ligorio sequitur opiniones in praxi sacri pceni- 
tentiac Tribunalis , hac sola ratione quod a Sancta Sede 
Apostolica nihil in operibus illius ccnsura dignum rcpcrlum 
fueril? Confessarius , de quo in dubio, non legit opera 
beati Docloris nisi ad cognoscendum accurate ejus doctri- 
nam , non perpendens momcnta rationcsve, quibus variae 
nituntur opiniones; sed existimat se tulo agere co ipso 
quod doctrinam quae niliil ccnsura dignum continet, pru- 
dentcr judicare queat sanam csse , tutam nec ullatenus 
Sanctitali Evangclica? contrariam. 



DECISIO. 

Sacra Pcenitentiaria perpensis expositis : Kcverendis- 
simo in Christo Patii S. R. E. Gardinali, Archicpiscopo 
T esontionensi respondendum censuit : 

Ad primum quacsitum : Amrmative ; quin tamen indc 
reprehendcndi censeantur qui opiniones ab aliis probatis 
Auctoribus traditas sequuntur. 

Ad secundum quoesitum : TSegativc ; habita rationc men- 
tis Sanctae Sedis circa approbationem scriptorum servo- 
rum Dei ad eiTectum Canonizationis. 

Datum Romae , in sacra Pcenitentiaria , die 5julii i83i. 

A. F. de XIETZ, S. P. Rcgcns. 

F. Fricca , S. P. Sccretarius. 
Concordat cum Originali. 

A. Cardinalis, Arciiiepiscopus Yesontionensis. 



AD LECTOREM. 



Quum lectoribus vellemus commendare Theo- 
logiam moralem beati Alphonsi Mariae cle Ligo- 
rio, cujus novam editionem typis mandamus ; 
nos id praestituros duxiimis , si hanc de opere 
exhiberenms hodierni Romani Pontificis Leo- 
nis XII epistolam. Hanc, tribus vix elapsis an- 
nis, ipse Pontifex Hyacintho Marietti , Tauri- 
nensi bibliopolae , editionem praefatae Theologiae 
suscepturo , misit. Quidquid ad illius sanctissimi 
nec-non doctissimi libri laLidem scripsissemus , 
ista epistola eminenter continet; jam ergo suf- 
ficit si hLiJLis verba pro verbis reddamus : satis 
superque hoc opus commendabitur. 



DILECTO FILIO 

HYACINTHO MARIETTI 

LEO PP. XII. 

DILECTE FILI , 

SALUTEM ET APOSTOLICAM LENEDICTTOVT.M 

L»T rninus noccat malorum colluvies librorum qua, nunquam satis dc- 
ploranda aetatis nostrae calamitate, regiones omnes redundant, non cxi- 
guus fuit scripforum pietate ac doctrina pra?stantium numerus , quos 
Deus ad religionis morumque tutelam , miscricordi providcntiae suae 
consilio nunquam perditorum non opponit audacise. In quibus cum 
prajsertim vir sanctissimus idemque doctissimus Beatus Alphonsus de 
Ligorio jure optimo numerctur, imo singulari quodam excellat tenera? 
pietatis affectu, et in eam potissimum curam scriptis suis incumbat, ut 
frcquentem suadcat sacramentorum usum , Cbristi Jesu amorem , et 
ejus misericordiae mcritorumque fiduciam , beataxrac Yirginis Dcipnne , 
ac coelitum sanctorum cnltum inculcet , qucc demum firniissima sunt 
adversus omncm pravitatem piaesidia; optiine sane de Pieligione mcritus 
es , et sua si noiit commoda, de universa hominum socictatc , qui in 
scriptoris liujusmodi opcribus eolligcndis , et in lucem cdcndis operam 
tuam industriamque collocavcris : Nosque potissimum habcmus gra- 
tiam, quibus, pro pastorali nostro munere, nibil magis est cune, 
quam ut omni opc profligcntur vitia , pietasque foveatur. Ejus rei testi- 
monium , gratique in te animi qui etiam observantiam in Nos tuam 
professus sis niisso ISobis cditionis cjusdcm cxemplari , itemquc inci- 
tamcntum ad ejusdem generis libros , ut antc fecisti , quaraplurimos 
possis evulgandos , aureum , quod tibi mittimus , numisma esse volu- 
mus, cum apostolica bcnedictione , quam tibi amanter impertimur. 

Datum Piomre apud S. Pctrum die 19. fcbruar. anni i8a5. Pontiuca- 
tus nosiri anno II. 

G\srAK GAsrARisi, ab ejnstolis latinis. 



BEATISSIHO 

AC SAWCTPSSIMO PATRl 

BENEDICTO XIV, 

PONTIFICI MAXIMO, 

ALPHOXStS DE LIGORIO. 



M.VM dignilatis majestas, Beatissime Pater. doctrina? . atque 
eniditionis tua? fasth;ium , ne tibi hoc meum opus morale sim- 
pliciori, ac prorsushumili shlo conseriptum exhiberem. aut sua- 
dere me omniuo . aut dubitantem deterrere magnopere debui>- 
sent: summa vero Sanclitatis tua 1 benignitas, ac fcrventis>imus 
zolus. qui in Te scmper cnituit . prius ut optimi prresulis singula- 
rum Ecclesiarum partes absolveres . et deindc ut summi universa- 
lis Ecclesiae pastoris muneri yigilantisSHne satisfaccrcs , me im- 
puleiunt, ut hos tenues labores mcos , quos nonnisi pro ani- 
marum salute suscipere . et in publicam edere luccm constitui . 
Tibi libentissime dcdicarem. Cum enim fuissem Dci bcneficio 
vocalus ad missionum ministerium pro adjuvanuis populis per 
rura dispersis . iisque potissimum . qui spiritualibus magis desti- 
tuuntur auxiliis , visa mihi ad hoc fuit necessaria scicntia plus 
quam mediocrisrerum moralium. qua? lum ad instrucndas, tum ad 
: endas animas csset accommodata. Qua de re tam pro mea , 
quam pro juvenum nostrce sodalitatis intelligentia oportunumduxi 
opiniones probabiliores. utilioresque ad animarum salutem seli- 
gere. Cumque plurimis per plures annos relectis auctoribus tam 
benignx, quam rigidae senlentia? , alios nimium benignitati in- 
didgen^es, alios nimiumausteritati addictos comperisscm , opei\T 
prctium me facturum credidi . silibrum edcrem qui mediamviam 
tencns, sententias magis veiitali consonas, magisque scitu ne- 
scMntiasdirigendaseTponeret; alque, hac arrepta 
opportunitate. multa in co ad praxim pertinentia , qua? sacrarum 
missionum excicitio didiceram, fi atribus mei* committerem. Opus, 
Deo juvante, ccepi . et absolvi . et absolutum typis demandavi : 
quod . cum uni\ crse fucrit acccpfum , rursnsqne debnerit pablici 
juris neri , in meliorcm ordinem fedegi, diligentiiis quibusdam 
doctrinis cnucleatis, compluribus aliis adjcetis, additisque insu- 
per aliquibus disseriationibus de infallibititate definitionum pon- 
tinciarum, et de earuradems-ipra concilia superioritate. 

a.. 



XIV 



At , auia libri oinnes, qui ex theologiaj principiis, fideiac mo- 
rum coiitroversias pcrtraclant , Tibi soli debentur, iiuietsummus 
cs thcologia? princeps , unusque Ecclesiae moderalor, divinae ve- 
rilatis conservator et vindex , unusque controversiarum judex. ab 
ipso Deo singulari providentia ad hoc constifutus, prout dixit 
Alaxiraianus episcopus Conslantinopolitanus ( Epist. ad Oricnta- 
les ) : « Omnes iincs terrae, oinnesque vcram fidcm proiilentcsin 
» RomanorumPontificumpotcntiam tanquam in solem respicere, 
» qucm dc caeteris mortalibus ex tcrrarum orbe conditor orbis ele- 
» git , cui cathedram raagisterii principalitcr possidendam tenere 
»"pcrpeluo privilegii jure concessit, ut quisquis divinum aliquod 
» sive profuudum nosse desiderat, ad hujus praeceptionis oracu- 
» lum, doctrinamquc recurrat. » 

llinc juste hoc opus Tibi dicandum exislimavi , eoque magis , 
quod una ex praecipuis causis, qua2 me ad iilud edendum induse- 
runt, fuit, ut cognitas omncs haberent saiuberrimas bullas, epi- 
stoiasqueencyclicastuas, quae tantopcrepiofuerunt, et prodeiunt 
usque ad sreculorum consummationem universali moruni rcforma- 
lioni cunctorum fidelium : quandoquidem in eisdemS. T. summa 
piudentia nequc ad nitnium rigorem, neque aii nimiam benigni- 
latem deciinans; sed temporum defectui condescendens , mira 
suavltale disposuit id quod cum ingenti animi fortitudine sibi 
proposuerat. 

Fuit pra3tcrea mihi consilium plurimas in medium doctrinas 
pvoferre , quas ex aureis tuis operibus sum edoctus , quibusquc 
S. T. non pauca immortali recordationc digna atquc edisccnda 
uiiiversae reipublicai littcrariae tradidit. Haec enim tua grandisdoc- 
trinee eminentia non minus , quam reliquaequae in Te elucent vir- 
tutes , nempe morum integritas , admiranda a propinquis aliena- 
tio, prudentia singularis, incomparabilis salutis animarum zclus, 
ct summo sacerdotio apprime necessarius , Tesupremopontificatu 
dignissimum rcddiderunt. 

Demumsi librorum dedicationcs solcnt tcslcs cssc grajti animi 
a<- non immcmoris acceptorum ab aliquo magno Principc iiencli- 
ciorum, cum unus ipse sim ex fratribus congregationis SS.Hedcm- 
ptoris , cui Tu nupcr apostolicam auctoritalem bcnignissimc ac- 
commodasti, oportcbat jure merito , ut Tibi uni hoc opus sislere- 
tur , ac praeterca nemini. 

Tu igitur, Beatissime Paler , per illam , qua genus humanum 
complecteris , caritatcm , pcr curamillam quamchristianis omni- 
bus enixc et dcbcs ct praestas , pcr ilium ipsum cujus in tcrris vices 
finigeris Jesum Christum , excipe pietalequasoles hoc qnalccum- 
que munusculum, quod Tibi sacro ct pra^scnto, ut modereris, cor- 
ri;;a;-, , dclcas quicquid in co vcritati absonum visum fuerit ; ci 



x\ 



quid boni est,fave.is, cl tuearis ; paternaque, acapostolica benc- 
dictione tua pro.sequi non dedigneris, tum opus ipsuin , ut ani- 
maruin prosit saluti , tuni mc sodalcsquc mcos , utin nostro mi- 
nisterio divinas gloriae coopcrantes, ubcrrimum in vinea Domini 
fructum reportare valeamus. 

iNostrum autem erit jugiter Dco fundere preccs, ut universo 
christiano orbi Sanctitatcm Tuam diu servct incolumem , diuqnc 
in terris relinquat, quo tandem aliquando non sine omnipotenlis 
Dci pi\rsidio cathoiica? religionis hostes , omncsque a vera fide 
abcrrantes ad ovilc, ndeliumque ccetum, ad unicum salutis por- 
tum felicissimc dcducantur. 



TRANSLATIO LITTERARUM 

SS. D. N. BENEDICTI XIV, 

ITALICE SCRIPTARUM 

OUIBl S OOMMENDATUR THEOLOG1A MORALIS. 



D!L ECTO FILIO 

ALPHONSO DE LIGORIO 

PKESBYTERO CONGREG ATIONIS SS. REDEMPTORIS 

BENEDICTUS XIY. 

DILECTE FILI SALUTEM ET AFOSTOLICAM BENEDICTIONE3I. 

Accepimus vestras litteras datas octava junii una cum se- 
cundo toino Theologiae Moralis et aliis operibus a te edi- 
tis , quae , minoris licet molis, magn^e animarum utilitati 
inserviunt ; gratum nobis fuit ea acciperc , et praecipue 
Tractatum Theologiac Moralis (cujus dedicationcm Nobis 
factam acceptam liabemus) qucmque ea , quapar est , at- 
tcnlione perlectum , utiles observationes continere reperi- 
mus. IMinime tibi dubitandum quin futurum sit ut oinni- 
bus placcat quorum usui destinatur. Yolvemus eum , et 
rcvolvcmus, et confidimus, crctcros ejusdem operis Tra- 
ctatus eadem satisfactione a Nobis lcgendos. 

Intcrim in Nostra? erga te benevolentiae pignus Aposto- 
licam Benedictionem tihi peramanter impertimur. 

Datum HomacapudS. MariamMajoremdie i 5. juiii 1705. 

Pontificatus nostri anno decimo quinto. 



PRiEFATIO 

PRO INTELLIGEINTIA TOTIUS OPERIS. 



Ljum prsecipuum sit intentum nostrae minimae congregationisSS. 

Redemploris missionibus vacarc, cumque missionariorum exerci- 
tio nccessario annexum sit munus conscicntias hominum instru- 
ctionibus, et confessionibus dirigere : ideo piurimis ab binc annis 
excogitavi juventuti sodalilatis nostrae librum de re inorali tra- 
ctantem tradcre , qui mediam interaliosaut niraisrigidos, aut ni- 
misbcnignosviamleneret. Opusabsolvi, sedquia nimisfcstinanter 
fuit illud typis dcmandatum , ut aliis satisiaccrem , mihi non sa- 
tisfeci ; plura enim in eo vel non benc cxcussa excideiunt, vcl 
confuso ordine fuerunt cxposita. Idcirco , cum ea diligentiorc exa- 
mine , nccnon clariore mcthodo indigere animadvertissem , ani- 
mum ad sccundam editionem applicui, in qua admeliorerxi ordi- 
ncm omnia redigerc curavi, et utillissiinis doctrinis libruni copio- 
siorcm reddere. Nonnullas etiam opiniones (temporisdecursu rebus 
ad utiliorem trutinam revocatis ) , homincm me agnoscens y refor- 
mavi. Nequeinhoc erubui , cum divus Augustinus non erubuerit 
in pluribus se retractare ; sicut etiam D. Thomam fecisse teslantur 
Cajctanus, Catharinus, ct Capreolus;ac ipsc doctor angelicus (3. P. 
quocst. 0. art. 4. ) sic fassus est : Quamvis alibi aliter scripsc- 
rim.Vt eniin Tullius dixit : Sapientis est mularc consilium. Et 
aiibi : Nunquamlaudata fuit in una senteniia permansio. 

Ncmini autcm superilimm vidcatui posttot libros scientiammo- 
ralem pcrtractantcs liunc me suscepissclaborem, quasi actum age- 
rcm; cum etenim plurimos lcgerim auctores , alios inveni , qui 
plus ayjuo indulgcntes iis qui ( ut ait Isaias cap. 30. ) dicunt : 
Nolitc aspiccrc nobis ca qua? rectasunt, loquimini nobis placen- 
tia ; consuunt pulvillos sub corum capitc , ut in peeeatis misere 
conquicscant : haud cnim dubitandum multum dctrimenti Dci 
Ecclcsiam sentirc ex istorum auctorum sectatoribus , cum major 
hominum laxioris vitce pars adillos concurrat. Contra vero rcperi 
alios, qui ad rcprobanda assueti qusecumque extremam rigidita- 
tem non sapiunt, consilia cum pneceptis confundunt , novisquc 
mandatis conscienlias aggravant, humanam imbecillitatem nihil 
pensi habcntcs, nihiiquc mcmorcs illius sacri canonis ( cap. ult. 
dc transact. ) qui admonct : In his vcro , in quibus jus non invc- 
nitur exprcssum, proccdas cequiiatc scrvata, semper in huma- 
niorem partem dcclinando , sccundum quod pcrsonas ct causas, 



XVI II 

loca ct tvnpora videris postulare . Ethoc motlo jugum CbristiDo- 
miui , quod cst suave , intolerabile rcddunt , viamque salutis sic 
pluribuspraecludunt , juxta illud S. Ambrosii : Sunt etiam in no- 
bis qui timorem Domini habent , scd non secundum scientiam , 
statuentes duriora prmccpta, quui non possit humana conditio 
sustinere ( in psal. 1 18. sermon 5. ). Utraque sane exlrcmitas ma- 
xirae periculosa ; nam prima spatiosam viam relaxatione ad per- 
ditionem apcrit ; altera ut ait perdoctus Cabassutius ( in tbeor. 
jnr. pnef. ad lect. ) duplici tramite urget anircas in ruinam, er- 
ronca scilicet conscicntia , ct desperatione , cum plurimi , audita 
bac rigidiore doctrina , in mortalia Jabuntur vcl crcdenles inesse 
lelhalc pcccatum ubi non est , vel nimia difticultate deterriti, im- 
possibilc putantes eo modo possc salvari, salutis suce curam peni- 
ius abjiciunt. 

Proptcrea in luccm cdcre delibcravi hoc novum opus, quodin- 
lef opinioncs nimis bcnignas et nimis sevcras medium locum tc- 
nerct, quodque non tam diftusum csset, ut non facile legeretur , 
nec tain breve, ut in multis deiiceret. Concinnatas in hoc repc- 
rias omnes quaestiones , et res moralcs , quce magis ad praxim de- 
serviunt. T't vero sententias veritati conformiores scligcrem in 
quacumque quaistione, non parum laboris impendi; pcr plures 
cnim annos quamplurima auctorum classicorum volumina cvolvi 
tam rigidae quam ])cnigna scntentiae , quae ultimo ( ut arbitror ) in 
publicum prodierunt. Praesertim autcni sedulam operam navavi in 
adnotandis doctrinis D. Thomae , quas in suis fontibus obscrvare 
curavi. Insuper in controvcrsiis intricatioribus ctiam doctos junio- 
rcs fonsului. 

Praeterea bic invenics in suis propriis loeis diligcnti studio adno- 
tatos tcxlus tum canonicos tum civiies ad rem pertinentcs. Itcm 
propositioncs damnatas , ct ( quod utilius) dccreta recentiora 
summorum Pontificum , ct praecipuc bullas , sanctionesquenuper 
«•(Jilas a SS. D. N. Papa Benedicto XIV. Nec non plurima hic cx- 
posui, quae magis missionum et confessionum cxercitio, quam 
librorum lectione didici. Ut autem justamethodus servaretur, me- 
dulam Krmanni Bnsembaum prauniltendam ccnsui , non jam ut 
omucs ipsiusauctoris opiniones approbarem, scd tantum ut ejus- 
dem methodum sequere , quac inter aliorum nuctorum mcthodos 
ad rcs morales cxponcndas valde accommodata mihi visa fuit : 
deinde u» tyronibiis nostra; cqngregationis , juxta nnem milii 
principaliler propositum, magis prodcssem, ad modum captu fa- 
ciliorem mcas appendiccs studui exararc : inhocenim maximc in- 
cuhui, utpotius in claritatc, quain iri scrmonis clcgantia abun- 
darem. 

In delecta autem sententiarum ingens cura mihi fuit scmperra- 



XIX 

tioacm auctorilati praeponcre ; cl prius quarn meum fcrrcm judi- 
cium, in eo ( ni fallor ) totus fui, ut in singulis quaestionibusme 
indifferenter haberem , et ab omni passionis fuiigine cxpoliarom , 
quod satis , bcnevolc lector, cx eo cognoscere potcris , quod ego 
non paucas sententias, quas in prioribus hujus opcris cditionibus 
tenueram , iu hac postrema mutare non dubitavi. Caetcrum salcjji 
utpiurimum meam exponerc sententiam. justum pondustribuendo 
majorisjvel aequalis , vel minoris probabilitalis cuiquc senten- 
tiae , prout meae imbccillitati visum fuit , nc ancipitem relinquc- 
rem lectorcm , morc aliquorum qui sententias aliorum tantum 
refcrentcs non parum exosos legentibus se praebent. Ubi vero 
non invcni rationem pro una partc convincentem , non sum 
ausus oppositam damnare , morc aliorum qui nimis facile re- 
probant opinioncs , quas plurcs, et gravcs auctores luentur , 
quorum doctrinas praelaudatusN. SS. P. Eenediclus ( longe abil- 
lis alienus qui easliberius parvi pendunt ) in suis elaboratis ope- 
ribus , el omnigena eruditione relertis , non sine aeslimationc com- 
mcmorat , et saepc eisutitur ; quin etiam ipsorum opinionibus non 
parum deferl, iisque innixus in multis Christi fideles instruit , ut 
videre est in suo Iiullario. 

Caetcrum , bcnigne lector, tc admonilum volo , nc exislimes 
mc opinioncs illas approbarc, v cx eo quod non reprobem ; eas 
cnim quandoque fideliterexponam cum suis rationibus , et pa- 
tronis , ut alii pro sua prudentia, cujus pondcris sint , adjudi- 
cent. Deindc advertas, quod, cum aliquam opinionem vcrio- 
1 cm voco , tunc contrariam non habeo ut probabilem , clsi non 
evpressc ut improbabilem damnem. Insupcr quando unam ex sen- 
tcntiis probabiliorem appello , nullo judicio dato de probabilitalc 
alterius , aut utor hoc verbo, non audeo damnare ; nonpropterea 
intelligo camprobabilem dicere, sed judicioprudcntiorum rcmit- 
tcre. Si autcm observare vis , quodnam systema tenendum ipse 
ccnseam circa moralium opinionum elcctioncm , vide c. 3. in 
tract. allcro de conscientia probabiii num. 53. et seq. Valc. 



THEOLOGIA 

MORALIS. 
LIBER PRIMUS. 

TRACTATUS PRIMUS. 

DE CONSCIENTIA. 



MONITUM AUCTOIUS. 

Adverte, Lector benevole, quocl primum hunc 
Tractatum de Conscientkt, quo aclitus ad uni- 
versam Moralem Theologiam aperilur, speciali 
studio a me elucubratum pro faciliori alumno- 
rum meorum instructione apponere volui; hoc 
dico, quia deincle omnes alios operistractatus ab 
alieno auctore virgulis signatos invenies, meis 
tamen adnotationibus adjunctis. Elegi autem 
illos alterius auctoris tractatus inserere, ut or- 
dinem rerum ab eo servatum sequerer, eo quod 
talis ordo propter rerum distinctionem et con- 
nexionem optimus universe a pluribus reputa- 
tus est. 

CAPUT I. 

QUID CONSCIENTIA, ET QUOTUPLEX ? ET QU.ENAM SEQUENDA ? 

i. Dercgula remota, ct proxima actuum humanorum. — a.De conscien- 
tia ct syndercsi. — 3. Dc conscientia rccta ct erronca. - — 4- De co qui 
scquitur conscientiam yincibilitor erroneam. — 5. Dc eo qui sequitur 
I. 1 



a LIB. I. TRACT. I. 

conscicnh..m invincibi.litcr erroncam. — 6. An sic operans mcriluu» 
acqnirat in operahdo? — 7. Respondctur objccfioni adversariorum. 
— 8. An detur conscicnlia invincibiliter crronca circa praeccpta natura- 
lia ? Jiemissive ad Tractat. II. de Legih. n. 1 69. — 9. Dc co qni putat 
enonec desideriun- malum non essc peccatum. — 10. De conscientia 
perplcx*. — 1 i.Deconscientiascrupuiosa.Sigoascrnpulosorum — 13. 
licmedia ct prsescrtim obcdientirc. — i3. Dc periculo scrupulosi qiii 
non obedit. — 1 \. Dc rcfjulis ^encralibus assignandis. — i5. Quomcdo 
eonfcssarius gorcrc sc debct cum scrupulosis, tjui timcnt asscntiri cui- 
libet praTa» co^italioni. — iG. Quomodo cum iis, rjui scmpcr duljitant 
de eonfcssionibus pnrtcritis. — 17. Quomodo cum iis, qui in omni 
actione pcccarc formidant. — 18. Quid de iis rjui onerantur cum ac- 
tuali timorc. — 19. Scrupulosi non pcccant scrupulos vinccndo, quin 
illos prius deponant. 

1. — Doplex est regulaactuumlmmanorum ; unadicitur 
remota , altera proxima. Rcmoia, sive materialis , est lex 
divina; proxima vero, sive formalis , est conscientia; quia 
licetconscientiainonmibus clivina? lcgi conformari debeat, 
boiiitas tamen , aut malitia liumanarum actionum nobis 
iiinotescit, prout ab ipsa conscientia apprelienditur , uti 
docet S. Thomas : Ratio humana esl regulq voluntatis hu- 
vianai, c.r qua cjus bonitas mmsurctur. 1. 2. q. 19. art. 4- 
Et clarius alio in loco : viclusluunanus judicatur virtuosus, 
vcl vitiosus, sccundwn bonum apprchenswn , in quod vohintus 
'crtiir, ctnon sccundum matcrialc objcctum aclus. Quodlib. 3. 
j:it. 27. Prius i{jcnius de regula pioxima, nempe de con- 
icientia, deinde de remota , uimirum de legibus. 

2. — Conscientia definitur sic : Esl judicium , scu dicta- 
mcn practicum rationis , quo judicamus quid hic et nunc 
agcndum ut bonum , aul vitandum ut malum. Dicitur autem 
conscieiitiar//cttf7fie/i practicum, ad diiTerentiani s\ nderesis, 
q-aac est cognitio speculativaprincipioruni universalium ad 
bene vivcndum, scilicet, Dcus cst colcndus : Quod tibi non 
vis, altcri ne feccris , ctc, ut babctur ex S. Tlioma, p. 1. 
qu. 79. art. 12. 

3. — Dividitur autem conscientia in rectam, erroneam , 
perplexam , scrupulosam, dubiam , et probabilem. Rccta 
ea,qiuedictatverum ; pcccat ideoquicontra eam operatur, 
cuni dicat Apostolus : Omnc quod non cst c.v fidc ( nempe 
ex dictamine conscicntia?, ut explicant Estius , etalii) j>cc- 
caium $st, Rom. 4- Confirtnat Innocentius III. in cap. 
Liueras, de Rest. Spol. Quidq^id fit contra conscientiam 



DE COIVSCIEATIA. 3 

(v.(!iflcat ad gehennam. Conscientia xero crronca estea,qua: 
dictat falsum, lanquam verum. Ileec autem alia est vinci- 
bilis, alia invincibilis. Vincibilis est, quae, cum debeat, 
et possit vinci ab operante, vel quia errorem jam advertit, 
velsaltem dubitatcle errore, advertitque simul ad obliga- 
tionem illum vincendi , tainen negligit illnm vinccre, Ut 
docent S. Anton. 2. p. tit. 5. c. 1. §. 5. Navarr. Palud , 
9. n, 9. Salm. tr. 20. c. i4- » 9- et Suarez in 3. p. d. l\. 
sect. 8. n. 18. cum Sylvio , Cajetano, aliisque communis- 
sime ex S. Tlioma cle Yerit. q. i5. ar. 4. ad 10. Notant 
autcin Salm. 1. cit. et Castr. tr. 2. de Pecc. D. 1. p. i5. 
n. 6. cum Azor. Suar. Vasq. Bonac. etc. et Wigandt. de 
Consc. Ex. 1. q. 3. n. 7. non esse opus, ut diligentia ad- 
liibenda ad vincenclum errorem sit maxima, sed sufficere 
ut sit communis , et ordinaria. Invincibilis vero est, quse 
moraliter vinci ncquit, cum nulla cogitatio, nec dubium 
erroris veniatin mentem operantis , nec etiam in confuso, 
dum operatur , vel cum actionis causam ponit , prout latius 
explicabitur in lib. Y. tr. de Peccatis , ubi agetur de ad- 
vertentia ad peccatum requisita. 

4. — Hinc dicimus 1. Qui conscientiam vincibiliter erro- 
neam liabet , semper peccat, s-ive juxta eam , sive contra 
eam operatur. Peccat enim agendo contra eam , eligendo 
malum quod judicat esse malum : peccat vero agendo juxta 
eam,quia, cum errorem debeat et vincere possit;illum 
non deponendo temere operaiur. 

5. — Dicimus 2. Qui conscientiam invincibiliter erroneam 
liabet, non solum non peccat juxta eam operando , sed 
etiam aliquando tcnetur illam sequi. Ratio utriusque est : 
non peccat, quia licet in se actio recta nonsit, recta est 
tamen juxta conscientiain operantis ; tenetur autem juxta 
eam aliquando operari , si conscientia , qua? est regula pro- 
xima, sic ei suggerit agendum. 

6. — Non solum autem , qui operatur cum conscientia 
invincibilitcr erronea , non peccat , sed etiam probabilitis 
acquirit meritum , ut recte sentit P. Fulgentius Cuniliati, 
de Consc. c. 1. 11.6. cum aliis communissime. Ratio,c|iiia 
ad dicendum aliquem actum bonum , saltem inadscqua— 
tum,suflicit ut ille dirigaturper rationis et prudentisc dic- 
tauien. Cum ergo operans prudenter agit, procul dubio 



h LIB. I. TRACT. I. 

mereri debet propter bonum finem quo operalur, nempe 
(jloria? Dei , aut cbaritatis erjaa proxiinum , etc. sicut contra 
demeretur, qui bonum opus facit , scd apprehensum ut 
malum, propter malum iinem quo opus iilud exequitur. 

7. — Objicit Franzoja (Tlieol. Mor. 1. 1. c. 1. art. 1.} 
nunquam malam actionem possc esse causam meriti , ailert- 
que pro se S. Thomam , qui 1, 2. q. ig. art. G. sic ait : 
i)onum causatur ex inlcgra causa , malum autcm singulis 
dcfcctibus. Et ideo ad hoc ut dicatur malum id , in quod 
icrtur voluntas, suflicitsive quod sccundum suam naturam 
sit malu.ni , sive quod apprchendatur ut malum. Sed ad 
boc utsitbonum , requiiitur ut utroque modo sit bonum. 
At respondetur, quod S. Doctor loquitur hic de bono ab- 
solutc et simpliciter sumpto, non autem dc bonorespective 
et per accidens , prout a conscientia , quoe est regula pro- 
ximaaftendi , invincibiliter apprehensum est , juxta id quod 
idem Angelccns docet ( ut supra retulimus)dicens : jiclus 
iiumnmis judicaiur virtuosus vel vitiosus secundum bonum ap- 
preJiensum , in quod voluntas fcrtur, ct non sccunclum matcrialc 
ohjectum aclus. Quodlib. 3. art. 23. Juxta quod P. Conc. 
(Theol. Christ. tom. 2. 1. 2. de Consc, diss. 1. cap. 5.' 
quamvis in argumento dicatopcraex consdentia erronea, 
etsi invincibili , nulla prredita csse bonitate, aut merito , 
]>ostmodum tamen ibidem n. 36. nobiscum sentit dicens : 
Polcst cnim quis , dum excrcet opus materialitcr malum , iiabere 
plurcs actus bonos , intcntioncm ncmpe bonam Deo placcndi. 
Hos bonos et mcritorios dicimus , quamvis actus quipcr sc tunc 

cxercetur sit materialitcr malus , tion imputabilis ad culpam 

quiaopusmaterialiiermalum, cum non sit voluntarium , tcfun- 
ilcrcin islos actus maliliamnon valct. Id fortius confirmatur 
a S. Bcrnardo,quidocet(de Pra?cept. et Disc. c. 12. et 17 
snljditumpraelato obedientemex rectaintcntione, meritorie 
a^ere, quamvis materialiter errct contra lcftcm. Et c. i5. 
11. 35. sic scribit : Etauidcm iaudcdignam dixcrim vcl soiam 
ititentionem piam, necplane condiana rcmuncrationc fraudabitur 
in opcre quoque non bono ipsa botia voiutilas. 

3. — Quseritur 1. An daripossitconscientia invincibiliter 
crroncacirca pnrcepta juris natura? ? Kespondeturhic brevi- 
ter, quod potest dari circa conclusiones mediatas et remotas a 
nrimis principiis, non vero circa conclusiones immediatas, 



DE CONSCIE^TIA. 1 

et proximas ; ut csset , auferre alienum invito clomino , 
occidere innocentem, etc. Est communis sententia, qunm 
infra probabimus auctoritate pracsertim S. Tliomsc in tr. II. 
de Legibus, n. 169. 

9. — Quaerilur 2. An dari possitconscicntia invincibiliter 
erronca in co , qui cupit aliquod pntrare mnluni , puta 
Fornicatiouem , judicans pcr errorem solum dcsidcrium 
fornicandi non essc mortate, si fornicntio fncto non sequi- 
tur? Affirmnnt id ut probabilius Snncbez , etCardenas, di- 
centcs bunc peccnrc tnntum mnterinlitcr , quin , licet ipsc 
velit mnlum illud objectum , tnuien invincibiliter credit 
desidcrium suum injuriamDeo non irrogare. Hnnc tnmen 
oj)inionem uunquain probabilem censerc potui; nunquam 
enim intelligerc vnlui, quomodo qui vult delibcratc nctio- 
nem exercere,qua scitDoum oftendi, possit iuculpnbiiitcr 
credere, Deum non offcndere, dum eflicaciter cupit iliam 
exequi , qua certe agnoscit avcrti a Deo. Sed dices : Quo- 
modo iste peccabit formaliter ilio suo desiderio , si mali- 
tiam ejus ignorat? Respondetur : Quamvis detur , quod 
ignoret malitiam illius actus interni, certo tamen agnoscit 
malitiam actus externi : si ergo vult illum exequi , jam cogni- 
tum ut malum , quomodo a peccato excusabitur? Omnes 
quidem ex ipso luminc natursc dignoscunt , se teneri ad 
obediendum suo Creatori : quando igitur quis deliberntc 
vult ngere id quod scit a Deo sibi vetitum , necessnrio simul 
ngnoscit, quod male agit : ct quamvis reflexe tunc non 
peccet, putando solum actum externum esse peccatum; 
cxcrcite tamen et in facto esse jam peccat, volens negaio 
Deo , tempore quocogitat peccatum consummare , debitam 
obedicntiam. Instabis : plures rustici ideo non confitentur 
de hispravisdesideriis , c{uia credunt tum tantum peccare, 
cum peccatum externe consummant. Respondeo : Isti po- 
tius falso dccipiuntur in credendo , quocl non tenentur 
confiteri peccata qu?c non consumniant; scd prudens con- 
fessariusjudicare debet, cjuod cum Consenserunt in pecca- 
tuin consummandum , vere et formaliter peccaverunt , 
voluntate prava se a Deo avertentcs. Ex bis omnibus opi- 
nionem contrariam cum aliis doctis rccentioribus parum 
probabilem censeo. 

10. — Pergamusadaliasconscicntiajspeciesdiscutiendas. 



r> LIB. I. TRACT. I. 

Conscientia pcrnlcxa est ea , qua quis in mcdio tluorum 
praeceptorum constitutuspeccare credit , quamcumquepar- 
tem eligat, ex. gr. si quisperjurio posset in judicio servare 
vitam rei , et ex una parte angeretur a praecepto religionis 
non pejerandi , et ex alia (errore ductus)a pra?cepto caii- 
tatis erga proximum, nec resolvere se valeret, quacritur 
quid agere deberet in hoc casu? Respondetur: Si potest 
actionem suspendere, tenetur illam differre, donec con- 
sultat sapientes : si vero suspendere nequeat, tenelur eli- 
gere minus malum , vitando potius transgressionem juris 
naturalis , quam humani , aut positivi divini. Si autem non 
possit discernere quidnam sit minas malum , quamlibet 
partem eligat, non peccat,quia in hujusmodi casu decst 
libcrtas necessaria ad peccatum formale. 

1 1. — Agamus hic ultimo dc conscientia scrupulosa , dc 
qua longiorcmoportethabere sermonem. Conscientia scru- 
pulosa est ea , quae ob levia motiva absque ralionabili fun- 
damento (scrupulus enimestinanisapprehensio) saepefor- 
midat depeccato, ubi revera non adest. Signa conscientiae 
scrupulosae haec sunt : i. Pertinacia judicii, qua scrupu- 
losus sapientum consiliis parera renuit, varios consulit , 
sed nullius judicio acquiescit ; imo quanto magis plures 
audit , eo plus perplexus evadit. 2. Frequens judicii mutatio 
ex levibus motivis ; unde oritur inconstantia in agendo , 
mentisque perturbatio , praesertim in operationibus extei- 
nis, puta in celebratione missae , in horarum recitatione , 
autsacramcntorum administratione, vel perceptione. 3. Ila- 
bere reflexiones impertinentes plurium circumstantia- 
rum , quae in actione adfuerint , vel adesse potuei unt. 4- I«* 
onmibus formidare de peccato ; et mente haerere contra 
sapientum , ac etiam proprium judicium , et ideo nunquam 
contentum esse una confessarii assertione , scd saeplus eo- 
dem actu eumdcm exquirere , an in agendo juxta consilium 
datum conscienlia esse possit immunis a culpa. 

1?.. — Reuaedia autem pro hujusmodi scrupulosis ad— 
hiben.la sunt ha?c. Postquam confessarius exsignis supra 
allatis jam perceperit pmniientem csse scrupulosum , pjr«- 
scribatci. 1. Ut valde humilitatis virtuiem colat, saepe enini 
scrupuli cx superbiae vitio ortum habent. 2. Lt cavcat a 
"ectione librorum scrupulos excitantium , et scrupulosorum 



DE CONSCIENTIA. 7 

convcrsationcm cvitct. 3. Nc diu moreturin cxaminc cun- 
scienti;e, praescrtim circa ca in quibus magis vexatur. /[• 
Ut fugiat otium, ex quo sacpe mens inanibus appreliensio- 
nibus impletur. 5. Ut instanler Deo se commcndet , ad 
ppem obtinendam parendi prxceplis sui dirceloris ; boc 
cnimsuper omnia praxipuum, imo unicum potest dici re- 
mediuin bujusmodi infirmoruni esse omnino acquicscere 
judicio sni superioris sive confessarii , ut omnes docent 
patres,theologi, etspirituales magistri. Hinc valdeprodei it 
adsedandas conscienliasscrupulis agitatas , ut coniessarius 
cis antc oculos exponat bas egregias sapientum auctorita- 
tes , quas bic subdo. Natalis AlexanderTbeol. Dpgni. Mor. 
i. 3. c. /[• r- i. dicit : Quod autem scrupuli spemi dcbcanl, 
accedcntc prudentis;, pii doctiquc directoris judlcio , et contra 
illos sit agendum, constat cx c. Inquisitionis , dc scut. cxc.,ubi 
diciiur, quod si quis autcni habct conscicuiiam cx crcdulitaic 

lcvi ad sui pasloris consilium licitc potesl agcrc. Id. con- 

firmat S. Antoninus ex Joanne Gersone , qui (Tract. de 
prapar. ad Miss.) sic scribit : Qui rcnuunt crcderc supc- 
riorum et prudentum consilio ad tales scrupulos dcponcndos, ct 
agcndum conlra cos , crrant multiplicitcr. Dccipiuntur in lioc 
multi ex simplicibus, distingucre nescicntcs intcr ea qua? poi iio 
animoe supcrior, ct ea quw inferior paiitur absquc superioris as- 
sensu. Hinc affert illud R. Bernardi , qui dixit discipulo 
cuiciam scrupuloso: T r adc , et in fide mca cclcbrcs. At cticet 
aliquis, utinam csset mibi S. Bernardus ! nunc vero , clum 
superiori.smeimediocrcmsapienliaminspicio,nonaudeoilii 
conscientiam nicam committere. Respondet S. Antoninus 
ex eodein Gersone : Quisquis ila dicis ,crras ; non cnim commi- 
sistiic in manibus hominis , quia littcratus, quiapius, ctc. sedquia 
iibi cstpraepositus. Quamobrcm obcdias illi, non ut homini, scdut 
Deo. . . Cavcas ad cxtrcmum , nc dum quteris sccuritalci:-, in gra- 
vcm ruas praicipitationis foveam. Hinc S. Imilippus Nerius 
suis pcenitentibus (ut in Yita. 1. i. c. io.) sic aiebat : Qiu 
proficerc in via Dcicupiunt, subnrittant se confcssario docto, citi 
obcdiant ut Deo. Qui ita opcralur, fit sccurus a rcddcnda raiionc 
cunciaruni actionum suaruni. Dicebat item, fulcm pru stundam 
essc confessario, quia Dominus cum errare nonpermilicl. Nihil 
esse sccurius, quam in opcrando voluntati dircctoris obicmpe- 
rarc ; nihilqtte pcriculosius , quam sui ipsiusjudicio sc dirigcrc 



8 LIB. I. TRACT. I. 

Pariter S. Franc. Salesius ( Introd. cap. 4- ) loquens de di- 
rectione patris spiritualis , scribit ex V. Joanne Avila : 
Nullo mcliori modo de Dei voluntate apertc nos certos ficri, 
quam pcr humilem obedientiam ipsius prceccptis. Hoc etiam 
confirmat Glossa in c. ad Aures, de Temp. Ord. lit. in 
iine , ubi dicitur : Si vero dubium sit praccptum , proptcr 
bonumobcdienticeexcusatur apeccato , licet inveritatc sit malum. 
Idem dicitur in c. Quid culpatur, 23. q. i. S. Bernardus 
(de Pra?cep. et I)isc. c. I2.)ait: Quidquid vice Dcipracipit 
homo , quod non sit tamcn certum displiccre Dco, haud secus 
omnino accipicndum cst, quam si pracipiat Dcus. S. Igna- 
tius Lojola (in Constit. Soc. Jes.) obcdicndum in omnibus, 
ubi peccatum non cernitur, id est (ut in Declar. ) : In qui- 
bus nullum manifestum est pcccatum. B. Humberlus (in \. 
de Erud. rel. c. i.) nisi aperle sit malum quod prazcipilur, 
accipicndum cst ac si a Deo praicipcrelur. B. Dionysius 
Cartus (in i. dis. 3g. q. 3. ) : In dubiis an sit contra 
prceccptum Dci , standum est praicepto pra?lati, quia etsi sit 
contra Deum , altamen propter obedicntia? bonum non peccat 
subditus. Idem docet S. Bonaventura. in Spec. Disc. c. [\. 

i3. — Quapropter confessarius enixe curet poenitenlibus 
scrupulis ve:atis suadere, quod oinnino tutus incedit qui 
sui directoris consiliis acquiescitet obteinperat inomnibus. 
in quibus evidens peccatum non apparet ; tunc enim non 
homini obedit, sed ipsi Deo dicenti : Qui vos audit , me 
audit ■ ct qui vos spcrnit , me spcrnit. Luc. 10. 16. Contra 
vero inculcet , magno susesalutis discrimini se committere , 
qui prrcceptis sui confessarii renuit obedientiam pra^stare ; 
tunc enim pcriculo se exponit nmittendi non tantuin cor- 
dis pacem , devotionem , et in virtute pro^ressum , vertim 
ctiam mentem (quot enim scrupulosi obedientiae non ac- 
quiesc£frt-^ .n amentiam ccciderunt ! ) item corporis vale- 
tudinem; imo , quod delcrius est, etiam aniinae jacturam 
faciendi , nam eo possent scrupuli dcvenire, ut ad tantam 
cmii redigerent despcrationem , qua vel sibimet mortcm 
infcrret, utpluribus contigit , vel ut sic dc sua salute dcs- 
pcrans, babenas ad omnia vitia amplectenda laxaret. 

i4- — Prrcterea satagat prudcns confessarius bujusmodi 
pccnitentibus regulas potius generales, quam parliculares 
pi;rscribcrc ; regulis enim particularibus scrupulosi fci c 



DE CONSCIENTIA. 

nunquam sc rcsolvere valcnt ad operandum ; quia scmper 
dubitant , an regula illa praescripta possit valere pro casu 
occurrenti , qui saepe videbitur ei diffcrens a casu practerito 
cum confessario collato. Hinc recte ait Concina (Compen- 
dioTheol. 1. i. dis. i. c. 6. n. 7. ) : Acccptis scmcl rcgulis 
dircctionis , non dcbcnl (pcenitentes ) importune dircctorcm 
adirc , et molestissimis interrogationibus vexarc : sed regula- 
rum, quas acccpcrunt, bcncfcio abigcrc scrupulos dcbcnt. 

i5. — Tripliciter autem scrupulosi ut plurimum a scru- 
pulis vexantur. Alii anguntura pravis cogitationibus, qui- 
bus assentiri sacpe timent. Alii propter confessiones prae- 
teritas , quibus satis nunquam fecisse dubitant. Aliipropter 
timorem peccandi in qualibet operatione , quam acturi 
sunt. Hinc 1. Pcenitenti , qui pavet cuilibet malae cogita- 
tioni (puta contra fidem , castitatem , aut caritatem)assen- 
sum praebcre ; imponat confessarius , ut liujusniodi scrupu- 
los omnino despiciat , affirmans non pravas cogitationes, 
sed tantum pravos consensus esse peccata. Et in hac mate- 
ria non omittat semper uti regula a doctoribus sapienter 
tradita, nempe eos qui sunt timoratae conscientiae , nisi 
moraliter certo sciant se in grave peccatum consensisse , 
immunes apeccato esse judicandos; nam , ut aitP. Alva- 
rez , impossibile cst peccatum in animamabillo abhorren- 
tem ingredi , quin ab ea clare agnoscatur. Qua de re saepe 
expediet scrupulosis cxpresse imponere , ut a confessioue 
liujusmodi cogitationum se abstineant , nisi tam certo 
sciant, se in illas consensisse, ut id jurare possint. 

16. — II. Pcenitcnti ,qui semper anxius est de practeritis 
confessionibus , quia formidat defecisse in integritate , vcl 
in dolore , si ipse generalem confessionem jam alias ex- 
pleverit, aut per aliquod notabile tempus confessiones 
suas diligenter peregerit , liuic imponat, ne amplius cogitet 
de culpis practeritis , necde iis vcrbum faciat in confessione, 
nisi jurare possit certo peccata illa mortalia pcrpetrasse , 
ct insuper nunquam de illis confessum esse. Imo docent 
Azor. Bonac. Bccan. Coninch. Layman , ct alii , quod ali- 
quando potest quis taliter scrupulis angi , quod licet ei 
videatur certo aliqua non dixisse, adliuc ad ca confitenda 
non teneatur. Confirmat id Wigandt apposite scribens : 
Minime audiendum scrupulosum , qui vcllct rcpctcre confcssio- 



to LIB. I. TMACT. I. 

nes ; natn clato , quocl aliqua peccala non sit confessus , tamen ob 
gravc suum damnum, etob periculumpcrpctuo hcvrcndi iti tantu 
anxictatc cxcusatur ab inlcgrilatc confcssionis. Inhoc autcni 
vchementer instet confessarius, ut ei pcenitens obediat : 
qaod si obedire recuset, eum objurgct, communione pri- 
vet , et quantum potest duritiem ejus rctundat. Cum scrupu- 
losis obedientibus biande agendum est; cum iisaulemqui 
in obedientiam delinquunt , maximus exercendus estrigor, 
ct austeritas : hac enim obedicntia, anchora destkuti nun- 
quam ipsi sanari possunt. 

17. — III. Illis dcnique scrupvdosis, qui in omni actione 
peccare formidant, imponat, ut libere agant, scrupulos- 
c{ue despiciant ,et contra illos operentur, ubi evidens pec- 
catura non apparet; quia ordinarie ipsi ob rationem per- 
turbatam ex nimio timorc timent adesse peccatum , ubi 
non est. Ideo oporteteis praccepto injungere,ut scrupulos 
vincant, ne amentes , aut omnino inutiles ad operandum 
evadant : et postea de talibus actionibus abstineant in con- 
fessione se accusare ; licet enim aliquando errent sic agendo, 
tamen non peccant ratiooe olicdientiie , quam confessario 
pracstaredebent. Imo sapienter docentSanchez Dec. 1. 1. c. 
10. n. Si.cum S. Antonin. Gerson. A r alent. Corduba, etc. 
Item Salmant. tr. 20. c. 7. n. 10. cumCajet. INavarr. Bonac. 
Filliuc. etc. dicunt scrupulosum teneri aliquando obliga- 
tione gravi adversus scrupulos operari, cum ex scrupulo- 
rum anxietate possit grave damnum timere in profcctu 
spirituali , aut in valetudine corporis, vel mentis. 

18. — Necrefert,quod ipse cum conscientia scrupulosi, 
scu cum actuali timore peccandi operctur; nam ex com- 
muni et vera sententia , quam docent Conc. t. 1. 1. •_>.. de 
Consc. diss. 1. c. 8. n. i5. Ronc. eod. tit. c. 4- q- 2« Anacl. 
eod. tit. qu. 5. n. 72. S. Antonin. 1. p. tit. 3. c. 10. §. 10. 
Salm. tr. 20. c. 7. n. 8. cum INav. Cajet. Bonac. et aliis 
plurimis; scrupulosus ita agcns minime peccat. Katio , 
quia conscientia scrupulosa , seudiclamen mentis ex scru- 
pulisoitum non potest auferre assensum de actionishones- 
tale prius efformatum ex confessarii judicio , velalio modo ; 
nam , ut ait P. Concina : Dbhium suspendit assensum , stcus 
vero scrupulus , ulpote a duMo distinctus. Scrupuli ergo suni 
quatdam animi tiubcculcr , qucv obscurarc aliquantulum possunt 



DE CONSCIE^TIA. ii 

judicium intcllectus , nullo lanicn modo illud prcefocarc valcnt. 
Idque praesertim valct, si urgct obedientia confcssarii 
agcndi contra scrupulos, ubi cvidentcr culpanon cernitur, 
ut babetur ex cap. Inquisitionis [\(\. dc Scnt. Excom. ubi 
securum declarat pontifex , qui pastoris sui consilium 
sequendo scrupulos abjic.it j sic enim ibi dicitur : Jid sui 
Pastoris consilium conscicntia lcvis , cl temcraria cxplosa licitc 
potest , etc. INec orficit textus ab aliquo allatus in cap. 
Per tuas 2. dc Sinion. ubi pontifex prajscripsit cuidam 
babenti conscienliam niinis scrupulosam, ne ascenderet 
ad ordines supcriores, nisi conscientia illa piius cleposiln. 
Nam respondetur, ibi non agi de mero scrupulo , verum 
etiam de errore , quo tenebatur ordinandus , ut explicat 
Glossa : Conscienliam habebat erroncam. Et sic etiam cx- 
priinitur in textu : Nisi deponat errorcm. 

19. — Hinc pro pra*i concludendum , scrupuloso jpras 
oculis semper obedientiam babendam csse, ut scrupulorum 
suoruin timorem fortiterabigens , lil)ere operetur. Nec opus 
est, ut in quolibet particulari actu boc judicium efformet , 
nempe quod scrupulos contemnere clebeat ex prsccepto 
confessarii; satis enim est , quod ex judicio prius formato 
contra scrupulum agat ; quia propter experientiam praete- 
ritam in ejus conscientia judicium illud virtualiter siveb.a- 
bitualiter existit , licet tenebris obscuratum. Tanto magis 
quod cum scrupulosus in illa confusione operatur , non 
certe operatur cum conscientia formata et deliberata , quas 
requiritur quidem ad constituendum pcccatum , ut recte 
scribit Joannes Gerson (Tract. de Consc. et Scrup. ) bis 
verbis : Conscicntia formata est , quando post discussionem 
et dc.libcrationem cx dcfuiiliva scntcntia rationis judicatur, ali- 
quid facicndinn , aut vitandum; ct contra cam agcrc cst pecca- 
tum. Timor vero scu scrupulus conscicntice cst , quando mcns 
uitcr dubia vacillat, ncsciens ad quid pofius tcneatur ; non tamcn 
vcllct omittcrc quod scirct esse placitum divince volunlati ; ct 
contra istum timorem scu scrupulutn , faccre non scmper est 
pcccalum , licet periculosum valde sit (iutcllige nisi timor 
contemnatur ut vanus, maximesi accedat directorum con- 
silium : ideoadditGerson) ; ct quanlum ficri potest abjicien- 
dus, et exlingucndus. Ilinc idem Gerson (cons. 6.) sic scri- 
bit : Scrupulosis contra scrupulos agcndum cst , etfixo operis 



is LIB. I. TRACT. I. 

pcde ccvtandwn. Scrupulos compcscerc mclius quam per con- 
tcmptum ncquimus, et regulariter nonabsquealterius etpr&scr- 
tim supcrioris consilio. Alioquin timor immoderatus, aut incon- 
sulta prccsumplio prcccipitat. Denique pro scrupulosis Nata- 
lis Alexander aitservandam esse regulamillama B. Alberto 
Magno , eta S. Antonino traditam : Interduram, ct benignam 
scntentiam circapra?ccpta, bcnignaintcrprctatio caetei isparibus 
facicnda est. Dicendum remanet de conscientia dubia, et 
probabili. Debis in scquentibus duobus capitibus seorsim 
disseremus. 



CAPUT II. 

DE CONSCIENTIA DUBIA. 

ao. Quaenam sit conscientia dubia? Quodnam sit dubium positivum ct 
ncgativum ? — 21. Quodnam dubium spcculativum , et practicum ? — 
22. Numquamlicet operari cumconscientiapractice dubia? — 23. Deco 
qui scit aliquid esse maluni, scd dubitat, an sit gravc, aut lcvc. — 2^- 
Quiddebeatagere, qui est practicc dubius? — ib. An liccatopcrari cum 
conscicntia spcculative dubia? — 26. Dc pluribus principiis rcH-Jxis, 
cx quibus formari potest conscientia practice certa. — 27. De lege 
dubia , vcl dubic promulgata : ct de lege ccita dubie abiogata. — 28. 
De voto dubie emisso 5 ctdc voto ccrte emisso , ct dubic impleto.— 
2g. Quid dc co , qui judicat probabilitcr implessc votum? — 3o. Quid 
si quis opus voti jam praeslitit, sed voti immcmor ? — 3i. An subditus 
tcncatur obedire superiori in re , qure est dubic mala ? — 32. Dubia dc 
divcrsisrebus. — 33- Quid in dubiodc valore matrimonii ? Remissivead 
lib. VI. n. go3 ct (]of\. — 34- Quid in dubio de solutionc , si dcbitum 
cst certnm? — 35. Quid in dubio de dcbito , si quis rcm possidct bona 
fide? — 3(>. Quidsi contra posscssorcm urgeat ratio prcbabilss, ct nnlla 
pro ipso? — 37. Quid si posscssor, supcrvenicnte dubio, neglexciit in- 
quircrc vcritatcin? — 38. AnpossiteucharUtiaraaccipere, qui dubitat, an 
aliquid cihi vcl potus deglutiveiit? — 3g. Quid si dubitat, an dogluti- 
vcrit anlc vel post mediam noctcm ? 

20. — Con.scientia dubia est ea, qua? suspendit assen- 
sum pro Qtraque parte dubii , remanetque anceps , et ha:si- 
tans. Dividiturautem conscientia dubia in practice dubiam, 
et speculative dubiam. Dubium vero dividitur in negati- 
vum, et positivum. Negativum esl , quandoexneutra parte 
occurrunt rationcs probabiles , sed tantum leves. Positi- 
rum est , quando pro utraque parte , vel saltem pro una 
adest grave motivum , suflicicns ad ibrniandam conscien- 



DE CONSCIEINTIA. i3 

tiam probabilem , licet cum formidine de opposito ; ideo 
dubium positivum fere semper coincidit cuin opinione 
probabili , dc qua in capite sequenti loquemur. 

21. — Deinde dividitur dubiuin in speculativum , et 
practicum. Spcculatwum cst , quo quisdubitat de rei veri- 
tate, v. g. an bellum aliquod sit justum , vel injustum : 
an pingere die festo sit opus servile,vcl liberale : an bap- 
tismus cuin aqua distillata sit validus , aut nullus, et 
similia. Practicum autem dubium est , quo dubitatur de 
rei bonestate , v. g. an liceat mibi in tali bello dubie justo 
militare : an bac die festiva pingere : an bunc puerum 
aqua distillata baptizarc. Semper itaque distinguendum 
verum a licito ; dubium enim speculativum , licet in obli- 
quo , et potius consequenter respiciat licitum , tamen in 
recto , et principaliter speculativuin respicit verum , practi- 
cum autem respicit licitum. 

9.7.. — His positis , dicimus i. nunquam esse licitum 
cum conscientia practice dubia opcrari ; etcasu quo aliquis 
operatur, peccat, et quidem peccato ejusdem speciei et 
gravitalis , de quo dubitat; quia qui se exponit periculo 
peccandi , jam peccat , juxta illud : Qui amat periculum , in 
illo peribit. Eccli. 3. 21. Quare si dubitat , an illud sit 
mortale , mortaliter peccat. 

23. — Quid si sciat quis , aliquid esse inalum , sed dubi- 
tat , ansit mortale , aut veniale , et cum tali clubio opera— 
tur? Alii censent bunc peccare graviter , vel leviter prout 
in specie objectum peccati est grave , aut leve. Ita Vasquez , 
Sancbez etc. Alii cum Azor. Conac. Castropal. etc.putant 
semper peccare graviter. Alii tandem cum Navarr. Valent. 
Granad. et aliis plurimis satis probabiliter tenent tantum 
venialiter peccare, si bomoille minime advertit necetiam 
in confuso ad periculum graviterpeccandi , neque ad obli- 
gationem rcmexaminandi , etmodoobjectum non sit certe 
per se peccatum grave ; adderejn , modo etiain bomo sit 
timorata? conscicntia}, 

24. — Qui igitur est practice dubius circa aliquam actio- 
nem , debet utique prius dubium deponere per principium 
certum , vel reflexuin de bonestate actionis illius , juxta id 
quod exponemus in dissertatione de usu opinionis proba- 
bilis ; mo.do liomo ille sit sufliciens ad formandam sibi 



x4 LIB. I. TRACT. 1. 

conscie-.tiam practice certam , ct deinde potest operari. Si 
veroinsufuciens sit (puta quia rudis) tenetur paroclium , 
aut confessarium, vel alium pium ac doctum consulere, 
et juxta consiliuin agere. Qui verodubius esset,sed omni- 
bus ponderatis adverteret, dubium esse inane , liic bene 
potest(ut recte scribit Continuator Tournelv, tom. i. tract. 
de Act. liuin. c. 3. art. 4- de Cons. dubia) dubium suum 
deponere sine alia reflexione , et sic actionem exequi ; tunc 
enim si malitia illius ignoratur , ignorantia illa est omnino 
involuntaria , utpote quae studio superari non potest , prout 
docet Angelicus. 

25. — DicimirsII. Licitum esse operari cum conscientia 
speculative dubia, semper ac operans per alias rationes , 
sive principia reflexa judicat practice actionem suam esse 
certe moraliter bonestam. Aliae enim (ut sapienter ratioci- 
natur episcopus Abelly) sunt rationes , quibus judicamus 
de rei veritate , nempe de probabilitate , sive de dubietate 
alicujus opinionis , v. g. quodbellum boc sit probabiliter , 
aut dubie justum : alia? quibus judicamus de bonestate 
actionis , scilicet quod in boc bello, imperante principe, 
liceat subdito praeliari , juxta doctrinam S. Augustini su- 
praallatamincit. can.Quidculpatur. Quodauteinexprinci- 
piis reflexis possit bene formari conscientia moraliter certa 
de lionestate actionis, clare patebit infra ex dissertatione 
opinionis probabilis , quamin fine buj us tractatus afferemus. 

26. — Horum principiorum principalissimum est illud, 
quod Lcx dubia non potcst ccrtam inducerc obligalioncm. 
Yeritas hujus principii (quod non negatur neque ab ipsis 
rigidac sententiae fautoribus) evidenter in dissertatione mox 
cnunciata probabitur. Yidc ibi dicenda. Ex hoc autem priino 
etformatur secundum illud principium: Mcliorcst conditio 
possidcntis. Quoties enimlex dubia minime ligat hominem , 
homo utiqueremanet solutus , ct liber abobligationelegis , 
eoque casu licite potest uti sua libertate , quam vere pos- 
sidet, cum lcx est dubia ; ait enim S. Thomas : Illud dicitur 
/icitum,(juodnulla lcgc pivhibetur.ln l\. sent. dist. i5. q. 2. 
art. 4« ad 2. IIoc autem secundum principium , licet aliqui 
illud infirmare conentur, diceutes quod valet tantum ]>ro 
foro, veltantum in materia justilia? ; ego tamcn nescio , quo- 
modoinomnibusnegari possit.Quicstio tantum esse potest, 



DE CONSCIENTIA'. »5 

an in quolibet dubio moralipossideat lex, autlibertas. Anti- 
probabilistae dicunt semper legempossiderc ;nos veiodui- 
inus, aliquando possidere legem , aliquando liberlatem , 
nempe cuin lex non est adbuc promulgata. IIa?c (dico) 
qusestio est, sed nemo negarc potest principium , nielio- 
rem semperesse possidentis conditionem. Casu igitur quo 
])Ossidet lex, pro ca standum est ; si vcro possidet libertas , 
standum pro libertate. Ad dignoscendum autem pro qna 
parle in dubiis slct possessio , videndum pro qua stet pra> 
snmptio. Pncsumptio vcro statpro ea parte, quaenon tenetur 
ipsa factum probare , sed onus probandi illud transfert in 
alteram : Factum cnim non prccsumitur, nisi probetur '} quod 
est aliud pnncipium approbatum a 1. 2. de Probalion. ln 
dubio igitur factum non praosumitur , sed est probandum. 
Si vero factum est certum , puta si matrimonium certe est 
initum , et dubitatur , an rite initum sit , aliud principium 
seivari debet : In dubio , omnefactum prccsumitur rcctc fac* 
tum. Sive : In dubio pracsumitur facium , quod de jurefacicn- 
dum crat. Sive : S tandum pro valorc aclus. 

27. — Ex pracfatis infertur i. v quod si lex est dubie con- 
dita, vel dubie promulgata, non obligat, quia possessio 
non stat pro ipsa, sed pro libertate. Idem dicendum , si 
dubitatur , an in lege promulgata comprebendatur vel ue 
aliquod onus ; tunc enim non tenemurillud implere; quia 
pro iila parte , de qua lex est dubia , lex non possidet. 
Contra vero , si lex est certe condita , et certe promulgata , 
et inde oritur dubium , an sit abrogata , vel revocata , aut 
dispensata, est observanda; quia tunc ipsa possidet. Sic 
etiam in dubio , an lex per se justa fuerit accepta , etiam 
observari debet , quia prasumendum est , eam fuisse recep- 
tam ex illo alio principio : In dubio prmsumiturfactum , quod 
dc jurc faciendum erat. 

28. — Infertur2. id quod de lege dictum est , dicendum 
csse etiam de voto ; votum enim est instar legis particularis , 
quam homo sibi imponit. Hincsi quis dubitat, an emiserit 
votum , non tenetur illud implere , ut communiter do- 
cent Cabassutius Tlieor. Jur. 1. 1. c. 8. n. 19. Suar. in 3. 
p. disp. 4°- sect. 5. n. i5. Sancli. in Dec. 1. 1. c. 10. n. 
36. Anacl. de Voto q. 2. concl. 3. Salm, eod. tit. c. 1. n. 
1 j3. cum aliis innumeris. Sic pariter qui dubitat , an in voto 



i6 LIB. I. TRACT- I. 

emisso compreliendatur aliquid , vel non , non tenetur ad 
votu.n , quoadpartem de quadnbitat: proilla enim parte 
votum non possidet , ut liabetur ex cap. Ex parte 18. de 
Censibus , ubi , cum aliqui qusedam vota emisissent, et 
postea dubitarent, an tenerentur ad majus, vel ad minus 
promissionis factae , sancitum fuit teneri eos tantum ad 
minus ; ideoque notat ibi Glossa : In dubiis libcrum esl 
scqui, quocl magis placuerit. Contra vero , si quisest certus 
de voto , et dubitat de satisfactione , tenetur quidem ad 
votum , quia tunc votum possidet. 

29. — Dicunt tamen plures auctores , quod si quis proba- 
biliter judicat jam voto satisfecisse , an teneatur boc non 
obstante illud implere? Negant plures AA., nempe Ron- 
cagl. de Praec. Dec. c. 2. de Yoto q. 4- Salm. eod. tit. c. 1. n. 
i45. cum Laym. Lugo de Pcenit. Disp. 16. n. 60. et alii ; 
quia ( ut aiunt) cum obligatio legis eo casu sit dubia, fit 
dubia etiam legis possessio. Olim probabilem banc opinio- 
nemputavi,ductus magis aprobabilitate extrinseca, quam 
intrinseca ; sed re melius perpensa , nunc minime illam 
probabilein censeo. Hinc oppositam dico tenendam cum 
Concina tom. 3. diss. 2. de Yoto c. 4. n - 10 - Antoine de 
Relig. c. 3. de Yoto q. 5. Fill. Leandr. et aliis. Ratio , 
quia , cum votum est dubie emissum , recte dicitur non 
adesse obligationem illud iinplendi , tunc enim possidet 
libertas ; cum tamen votum estcertum, libertas haec ligata 
remanet ab obligatione voti , donec votum certe non sit 
impletum. Tum tantum prima scntentia admitti posset , 
cum probabilitas esset talis , quod praesumere faceret 
quadam certitudine morali , voto jam fuisse satisfactum. 
Quod autem diximus de voto , intelligendum est ctiam de 
satisfactione poenitenliac sacramentalis. 

30. — Si quis aulem votum emisisset, et postea opus 
promissum jamprrcstitisset, immcmor tamen obligationisex 
voto contractac , valde probabibter non tenetur opus illud 
iterum prsestare, ut docentSuarez de Rel. 1. 4- c - 26. n. 8. 
Laym.l.i.t.4c.4.n.^. Saneh.Dec. lib. i.c. 1 3. n. 10.B0nac.de 
Leg.q. 1. p. 10. n. 16. cum Azor. Less. etaliis communiter. 
IIoc tamenproceditsemperacvovenscerte judicare potest , 
quod si memor voti fuisset,pro illius satisfactione applicasset 
opus illud : quod utique cominuniter pnesumendum est ; 



DE CONSCIENTIA. Jtf 

quisque cnini gencralem voluntatcm habet ptius oneriex 
obligatione debito faciendi satis, proiudc opera supereroga- 
tionis addendi. 

3i. — Infertur 3. quod subditus, quamvis non teneatur 
obedientiam pracstare superiori praecipienti in iis qurc sunt 
certe illicita, tenetUr vero in iis de quibus dubium est,an 
sint licita vel ne; quia in dubiis standum est pro superiore 
possidente jubendi potestalem , qua in dubio expoliari 
nequit; ita communiter Cajet. q. 169. art. 2. ad 4- Contin. 
Tournely t. 3. p. 89. q. 5. r. 2. ct alii plures cum S. Antonin. 
S. Bonavent. , Cabassut. Soto. etc. Limiiant vero Soius , 
Tournely, Less. Sancb. Salmant. etc.communissime,qucties 
res prapcepta esset valde diflicilis et molesta, nempe si subdi- 
tus obediendo deberet se vel alterum exponere periculo &ra- 
vis damnispirilualis, vel temporalis. Haec fusius exponemus 
tractando depraeceptis particularibus, lib. IV. cap. 1. n. 4>- 

32. — Infertur [\. quod adolcsccns, dubilans an vigesi- 
mum primum annum expleverit, non tenetur ad jejunium. 
Dubitans vero , an pervenerit ad annum sexagesimum , quo 
completo , probabiliter bomo.deobliftalur a jejunio , ut 
dicemuslib. III. 11. io36., tenctur ad jejunium , quia tunc 
possidet jejunii praeceptum. Idem dicendumde eoqui dubi- 
tat de aetate requisita ad sacrum ordinem, vel bencficium 
suscipiendum ; tunc enim statpossessiopropraeceplo. Idem- 
que dicendum de eo qui cst in sabbato , et dubitat, an 
transierit kora mediae noctis ; tunc enim nequit vesci car- 
nibus, cum adliuc possidcat praecoptum abstinentiae. Secus 
vero si quis dubitat de koc in feria quinta, quia tunc post 
adbibitam diligentiam licite potest edere carnes , cum 
adkucpossideatlibertas. ItaLaym. 1. 1. c. [\. n. 35. Sancb. 
de Matr. disp.40. et^i- Busemb. utsupr.Bub.3. n. [\ ct5. 
et alii plures. 

33. — Infertur 5, quod si post matrimoniuin bona fide 
contractum supervenit dubiuni de valore illius, ante in- 
quisitionem veritatis dubitans non potestpetere , sed lene- 
turreddcrc, cx cap. Dominus,de Sec. nupt., quia conjux 
dubium ignorans adkuc possidetjus petendi. Post vero 
inquisitionem dubitans potest ctiampetere ; utprobabilius 
tenentSoto, Habcrt, Wigandt, Roncaglia, Sancli. Salm. etc. 
Vide diccnda lib. VI. n. 903. ct 904. 

1.. 



18 LIB. I. TRACT. I. 

3:f. — Infertur 6. quocl certus de debito , et dubius de 
solutione , tenetur solvere , ut coinmuniter docent Suar. 
\asq. Lugo , et alii cuin Sanch. Dec. 1. 1. c. 10. n. 12. 
Casu vero , quo etiam creditor de suo jure dubitaret , censet 
Layman.l. 1. tr. 1. c. 2. Diana p. 4- tr. 3. r. 35. etSporer 
de Consc. cap. 1. n. 85. cum Tamburin. debitorem teneri 
tantum ad partein pro rata dubii. Subdit tamen Layman, 
quod non auderet condemnare creditorein , si totum exi- 
geret. 

35. — Sed hic quacritur I. An possessor bonae (idei , 
superveniente dubio , teneatur aliquid pro rata dubii resti- 
tuere? Si dubium est aequale pro et contra , communis est 
sententia cum Sancb. in Dec. 1. 1. c. 10. n. 9. adversus 
paucos, possessorem ad nibil teneri , ex reg. 65. de Regi 
Jur. in 6. ubi legitur : Jn pari casu melior cst condilio pos- 
sidentis.TLlYVg. 128: In pari causa possessor potiorhabcri dc- 
hct. Sedquid , sirationes contrapossessorem sintvatidiores? 
Prima sententia dicit , quod licet ipse babeat rationem 
probabilem pro se , tenetur (amen in eo casu ad restitutio- 
nem pro rata iliius majoris propensionis , quia conditio 
possidentis estquidcm melior in paii, nonautem in dubio 
inaequah. Ita Sanch. de Matr. 1. 2. cb 4'- n. 19. cum Con. 
Val. et Lcd. apud Salm. de Rest. c. 1. n. 67. Sccunda 
tamen communior ct probabilior sententia docet ad nihil 
eum teneri , nisi moraliter constet rcm esse alienam. Ita 
Palaus tr. 1. d. 3. p. 2. n. 11. Lugo cl. 17. n. c)3. Roncaglia 
de Rest. c. 2. cju. 3. r. 2. cuin Laym. Carden. Dic. Tamb. 
Dian. Burg. et abis apud Groix 1. 3. p. 2. n. 563. Mazzot. 
de Consc. c. 3. Sporer de Consc. c. 1. sect. 4- n. 66. cum 
Mol. et S. Aug. lib. clc Fid. et Op. c. 7. relato in can. Si 
Virgo 34. q. 1. qui ait : Possessorrectissimc dicilur, quamdiu 
se possiderc ignorat alicnum. Dum autein certo non coustat 
( ait Sporer) rem esse alienam , iamdiu possessor i«;noratsc 
possidere alienum. llatio prfficipiia hujus scnteiilia? est , 
cpiia per possessionem bon«e fidei acquiritur vcrum jus ; 
posscssio enim a juristis sic di {initur : Jns insistcndi in re 
non prcitiluta possidcri. Quapropter dominimn rei donecdu- 
bium cst , possessor rctinet jus insistendi ; ita tamen utante 
diligentiiun adliibendam ad veritatemassequendam, ipsete- 
aeuir rem servare ; at post diljgeatiani , et veritate non asse- 



DE CONSCIENTIA'. ro 

cuta, poLcsl illani consumere, et etiani alienare, admo- 
ni(o rerum emptore de clubio vertentc super re. Etpropter 
lianc potissimam rationem Sancbcz, Dcc. dict. n. 9. mutavit 
scntentiam alibi defcnsam , et secundam est secutus. Car- 
dinalis etiani Sfondratus, in Rcg. Sac. 1. §. 20. n. li. 
dicit non esse proccdendum contra possessorcm , nisi ex 
certitudine. Hinc parum probabilc vidctur id quod liic 
addit Roncaglia lib. 1. c. 2. q. 3.r. 2. nempc quod si ra- 
tiones possidenti faventcs sint tantum tcnuitcr proba- 
biles, tunc ipse tencatur rem restituerc , saltcni quoad 
majorem partcm ; hamsi contra possessorcm rationes sint 
taltter probabilissiinaj , ut fundcnt conlra ipsum moralem 
certitudinem , tunc ipsc tenetur totam rcm restituere; si 
autem secus , ad nibil tenctur. 

36. — Quaeritur II. Quid si contra possessorcm adsit ratio 
probabilis, ct nulla pro ipso ? P rima sensentiatenet , quod 
si ratio illa probabilis generat asscnsum opinativum uni— 
pum, quod res sit aliena , ita ut possessor nullum liabeat 
assensum, quod rcs sit sua ; tunc tenfetur restituere. Secus 
si adhuc probabiliter putaret remesse suam. Ita Sancb. 
Dec. 1. 1. c. 10. n. c). citans Yasqucz, Palaus tom. 1. tr. 1. 
Disp. 3. p. 2. Renzi de 7. Praec. c. 3. sect. 2. q. i5. Tainb. 
Dcc. lib. 1. c. 3. 5. 7. verb. Restitutio n. 7. Yi,va 
opusc. de Consc. dub. q. 2. art. 1. n. 8. mfine , ubi dicit, 
quod cuni possessor babet rationem probabilem contra , et 
nullani pro se, tunc liabct moralem certitudinem , quod 
res sit aliena. Sccunda sententia , quam tenet Salas 1. 2. 
q. 21. tr. 8. Disp. unic. sect. 23. n. 23 1. dicit quod adbuc, 
quando rationes pro contraria parte assensum generant; 
modo non convincant , nec assensus sit certus moraliter, 
sed mere opinativus , includensformidinein, qiurnecessario 
iu opinionc includitur; tunc possessor potcst rem retinere,, 
quia possessio pracponderat omnibus rationibus non con— 
viucentibus. 

Pra?fatac opiniones videntur sic possc conciliari. Ccrtum 
est , quod legitima possessio cuique tribuitjus certumrem 
rctincndi, donec non constct de jure alterius, ut dicunt 
communissiine Palaus , Laym. Sporer, et alii cit. ut sup. 
cum Croix dicto 11. 563. Et ipse Yiva loc. cit. id concedit r 
diccns quod possessio bonw Jidci parit jns certum , qiiodi. 



io LIB. I. TRACT. I. 

prcevalerc dcbet juri probabili , et non moralitcr ccrto altcrius. 
Ratio est, quiapossessio legithna funclat de se praesumptio- 
nem certamdejustitiapossessoris,utdicunt\\igandtExam. 
de Consc. etLugo de Just. d. 17. n. g^.Ergoetiamsiadsitju- 
dicium probabile contrapossessorem , et nulla probabilitas 
illi assistat , adest tamen praesuinptio orta ab ipsa possessio- 
ne, quae tribuit ei jus eertum , quod nequit superari , nisi a 
jure certoalterius pcr rationes certas convincenles. 

Quapropterprima sententia dicens , quodpossessortenea- 
tur restituere, quando liabetassensum opinativum contra- 
rium, et nullum pro se, sane estinteiligenda, quando posses- 
sio essetex aliqua parte infirma,utpote dubia, vel inccepta 
cum dubia fide , ita ut nulialegitima praesumptio ex ea oriri 
videatur pro possessore ; tunc enim vere nulla probabilitas 
ipsi assisterct , unicumquejudicium opinativum tunc ipsa 
haberet rem esse alienam. Secus vero , si haheret posses- 
sionem certam ae legitimam bonae fidei ; quia tunc sosa 
posscssio , etiamsi nulla aiia ratio ei suffragaretur, praebe- 
ret illi jus certum , quod superari non potest nisi a ratio- 
nibus certis oppositis , non autem ab opinione probabiii , 
quae necessario formidinem incluclit. Et boc clare innuit 
LugocitataD. 17. n.c)4- ubi ait, posscssionem deseparere 
praesumptioiiem praevaientem pro possessore, ne ipse sit 
privandus , donec non constet dejure alterius per probatio- 
nem superantem praesumptionem possessionis. Unde rccte 
concludit Croix lib. 1. n. 5oi. quod licet pro possessore 
non sit probabile argumentum , si tamen pro petitore non 
sit argumentum nisi probabile , possessor adliuc licite re- 
tinet,quia possessio est juscertumretincndi , contraquod 
non praevalet nisi certitudo. IIoc idem dicetur pariter de 
niatrimonio probabiliter nullo. Vide 1. VI. n. 904. 

37. — Quacriturlll. Quid si possessor bonseQdei, dubio 
superveniente, negligat culpabiliter diligentiam adhibere , 
sed postea non possit verus dominus amplius adinveniri? 
La-Croix. lib. 3. p. 2. n. 564- Kgiic. 1. cit. ct Salm. n. 
f)4- cum Sanch. Less. etc. dicunt tunc possessorem teneri 
rem restituere pro rata dubii. Contra vero Palaus t. 1 . t. 1 . 
B. 3. p. %, 11.9. I3onac. de Contr. D. 1. q. 2. p. 2. n. 8. 
Tamb. de Consc. c. 3. v. Restitutio. n. 9. cum Dian. et 
Jleb. probabile putant quod possessor, quamvis peccarit 



DE COSSCIENTIA. 
mortaliter, diligentiam omittendo, tunc tamen ad niliii 
tenetur , cum ex una parte damnum illatum sit dubium , 
et ex alia jus possessionis bona fide acquisitum ipse adhuc 
retineat. Yerius autem censeo dicendum , quod talis pos- 
sessor teneatur aliquidrestituere (vel domino , vel paupc- 
ribus, si dominus sit incertus). Ratioest, quia cum ipse 
culpabiliter dominum privarit spe, quam dominus ad rem 
habere potcrat, etilla spes erat quidem pretio aestiniabills, 
jam damnum certum est illatum domino , qui spemillam 
etiam certe possidebat. Puto tamen non esse faciendam 
restitutionem pro quantitate dubii, ita ut, si rationes cx 
utraque parte essent aequales , res sive ejus pretium pro 
medietate sit restituendum , sed minus , et forte valde mi- 
nus ; quia illa spes domini non poterat a^stimari pro me- 
dietate yaloris rei , sed multo minoris , stante aequali proba- 
bilitate rationis cx una parte , et certo jure possessionis ex 
alia, qusc posscssori favebat, et adbuc favet : possessio 
enim rei multoquidenimajoris ffistimatur , quam possessio 
spei. 

Notat autem I. Tamb. 1. c."n. 7. cum Yillal. et aliis, 
quod si possessor incipiat dubitare per rationes probabi- 
les , tenetur quidem inquirere veritatem , secus vero si 
dubitaret per rationes tantum tenues. Notat II. Croixl. 3. 
p. 2. n.5()2. cum Yasq. Lay. Pal. Sanch. Mol. etc. elnon 
improbabile putat Ronc. d. q. 3. n. 1. quod cum posses- 
sor ( etiam qui cum dubio mcceperit possidere ) rem ha- 
buerit a possessore bonae fidei , si postea diligentia (it im- 
possibilis , nihil tenelur restituere ; ipse enim in omne jus 
illius legitime tunc succedit. 

38. — Quid denique dicendum in dubio , si aliquidcibi 
vel potus deglutiveris j an possis *unc eucharistiam acci- 
pere. Negant Sanchez lil). 2. de Matr. disp. f\i. n, ^o. 
Roncap,liade Euchar. c. 5. qu. 6. et Salmant. eod. tit.c. 7. 
n. 69. cum aliis; tum quia (utaiunt) legi certa?non com- 
municandi sine jejunio non satisfacit per dubiam satisfac- 
tionem ; tum quia id videturgravi hrcverentia non carere. 
Alii tamcn, utde Lugo deEucharislia disp. i5. n. 43. Cas- 
trop. disp. 3- punct. 8. n. 9. Laym. 1. 1. tract. 1. c. 5. 
n. 36. Diana tom. 2. tr-4- deSacram. resol. 29. La-Croix 
1. 6. part. 1. n. 576. Busemb. loc cit. n. 6. Sporer. de Sacr. 



22 LIB. I. TRACT. I. 

Miss. c. 6. n. 274. cum Sa, Carden. Med. Gobat. Boss. et aliis 
dicuni, in tali dubio bene tepossecommunicare. Ratioho- 
ruin est , quia lex jejunii non est positiva , ita ut praicipia- 
turjejunium, tanquam requisitum absolute necessarium 
ad communicandum ; sed est prohibitiva , qua prohibetur 
quisque accedere ad cominunionem , si aliquid cibi autpo- 
tus sumpserit , ne conjungatur terrenus cibus cum divino. 
Id enim , ait Lugo loc. cit. constare ex conc. Bracharcnsi 
II. can. 10. ubi prohibetur , nc aliquis , quociurquc cibo 
prccsumpto , oblalioncm consecretin allari. Item in conc. To- 
lelano VII. can. 2. habetur : Nullus post cibum ,potumque 
quamlibct minimum sumplum missam facerc prasumat . Item 
in concilio cecumenico Constantiensi , sess. i3.§. Innominc 
sanctcc etc. dicitur : Sar.rorum canonum auctaritas , ct ao- 
probata consuetudo Ecclcsias scrvavit , ct scruat , quodhujiis- 
modi sacramcntumnon dcbct conficipost cocnam, nec a fidclibus 
rccipi non jejunis , Jiisi in casu infirrnitatis , aut alterius ncces- 
sitatis ajure vel Ecclcsia conccsso , vcl admisso. Ita apud 
Lugo loco cit. n. 18. et 19. Posito igitur , quod lex jejunii 
est prohibitiva , nempe ne quis communicet post cibuni 
sumptum, probandum cst faclumjejunii fracti, ut quis coni- 
municare prohibeatur. In dubio autem an factus sit casus , 
quo vigeat prohibitio legis, non tenetur is abstinere a 
eommunione , dum adhuc tunc possidet sua libertas ; prae- 
cepto enim Ecclesia? , inquit Lugo, ne quis communicct 
post cibum , non adversatur , qui facto examinc non scitse 
aliquidsuinpsisse. Licite igitiir in dubio de fractione jejunii, 
ille communicat; etenim cum ipsi eo casu tantum velita 
esset communio, quo jejunium fregisset , bene possidet 
libertas communicandi , usquedum de fractione non con- 
stat. Ratio harc non vid^tur contemneitda ut futilis : sal- 
temeocasulex prohibens communioncin non videtur certa, 
ettanquamdubia nonobligat, juxtadictalib. I. n.3 j. ct seq. 
Ad secundam autem rationem irrevercntia?oppositamres- 
pondent, non censeri irrcverentcm qui ulitur jure sua* liber- 
tatis, maxime si cx devotione ad communioncm accedit. 

39. — An autem idem dicendum , quod possit commu- 
nicare , qui dubitat , an post mediam noctem cibum , aut 
potum sumpserit? Negat Lugo, quia(ut ait) cum quisscit 
se comedisse, etdubitatan comederitpostmediam noctcm,. 



DE CONSCTENTIA. 2 3 

vidctur ipsi incunibere onus probandi , post mcdiam noc- 
tem non comedisse. Sed pacc tanti viri dicimus , quodratio 
supra adducta , quod lex sit probibitiva , non positiva, si 
valet pro primo casu , valet etiam pro secundo; probibitio 
enim est non communicandi illis, qui aliquid sumpserint 
post mediam noctem ; si ergo , ne ipsi communicare possint , 
probandum est factum, quod aliquid sumpscrint, proban- 
dnm cst etiam factum, quod sumpserint post mediam noc- 
tem. Cceterum affirmativam sentenliam tenent alii DD. supra 
citati, quibusaccedit doctus P. Euseb. AmortTbeol. tora.2. 
disp. 5. qu. 4- ubi inquircns, an comedens in dubio, 
ntruni jamsonueritbora duodecima noctis,possit sequenti 
dk> communicare ? Sic respondet : Potest communicare , quia 
melior cst conditio possidentis, quamdiu in contrarium non dan- 
tur prcesumpliones tam fortes , ut opcrans probabilius credai 
jam sonuissc duodccimam. 



CAPUTJIL 

DE CONSCIENTIA PROBABILI. 

/|C Qns sit conscientia probabilis. Quotquc enumcrentur diversa? pro- 
babilitalnm specics? — 4 1, Quaniam sit probabilitas facti , et quamam 
juris? — 4 2, Nunquamlicet uti probabilitatc facti cum periculo damni 
altcrius. — 4^- Quaxnnain opinioncm scqui tencamur in niatcria fidci? 

— 44- Quamnam opinioncm scqui dcbeat medicus? — 4^- Anpossit 
uti rcmcdio minus tuto? — 4^- Quid si desperatur de salute infirmi ? 

— 47* Qoamnam opinioncm dcbcat scqui judcx? — 4&- Quamnam 
minister in collationc sacramcntorum? — 49- Quid si adsit uccessitas? 

— 5o. An liceat uti opinionc probabili quoad contrabcndum matri- 
monium, ct qucad jurisdictionem confcssarii , casu quo pra^sumitur 
supplcri ab Ecclcsia? Dchoc vidc diccnda lib. VI. n. 5^3. el dicenda 
de crrorc communi n. 5y2. — 5i . An quod dicitur de administratione 
sacramcntorum circa usum sententi.c tutx , idcm dicendum sit desus- 
ceptione sacramcntorum ? — 5s. Quid si venator dubitat , an animal 
fericndum sit fera, vcl liomo? — 53. An liceat uti opinione probabili 
probabilitate juris ? De opinione tennitcr probabili. — 54-Dc opinioue 
probabilissiuia. — 55. Disseutatjo de usu moderato opinionis proba- 
bilis. 

4*0. — Conscientia probabilis est , qua quis innixus ali- 
qua opinione probabili , foimat sibi practicuin dictamen 



sf LIB. I. TRACT. I. 

rationis cx eertis principiis reflexis , sive concomitanlibus 
ad licite opevandum. Hic tamen advertendum diversas 
dan probabiiitalum species : alia eniin estopinio tenuiter 
probabilis, alia probabilis, alia proljabilior, alia probahilissi- 
ma, alia certa moraliter, aliatula , alia tutior. Opinio tenuiter 
probabilisest, quaealiquo fundamentonilitur, sed non tali, 
ut valeat assensum viri prudentis ad se trahere ; liac auieni 
opinione nequimus licite uti ex propos. 3. proscripla ab 
Jnnoc. XI. qua? dicebat : Gencralim tum probabilitate swe 
intrinseca sive cxtrinscca , quaniumvis lenui , modo a proba- 
bUitatis finibus non cxcatur , conftsi aliquid agimus , scmpcr 
pmdenlcr agitnus. Probabilis cst , qua? gravi fundamento 
nititur , vel intrinseco rationis, velextrinsecoauctoritaJis , 
quod valet ad se trahere asscnsum viri prudentis, elsi cum 
formidine oppositi. Probabilior est, quac nititur funda- 
mento graviori , sed etiam cuni prudenti forinidine Oppo- 
siti , ita ut contraria etiam probabilis ccnseatur. Probabi- 
lissima est , quae nititurfundamento gravissiino , quaprop- 
ter opposita censetur vel tenuiter, vel dubic probabilis ; 
liacautem opinione semper licite utimur, ut constat ex pro- 
pos.3. damnataab Alexandro \ III. qusedicebat: Non licct 
scqui opinioncm vel inlcr probabiles probabilissimam . Opinio 
sive sententia moraliter certa est, qua? onmemprudeni 'm 
formidinem falsitatis excludit, ita ut opposita reputetur 
omnino improbabilis.Opiniodeinurn tuta est, qua? recedil ab 
omni peccandi periculo. Tutior vcro, qu?e magis a talipe- 
riculo recedit, tamelsi rationibns firmioribus nonnitatur. 

4i. — Deinde advertendum , aliam esse probabilitatem 
facti, aliam juris. Probabilitasy«c/f'est quae versatur circa 
rei veritatem , sive rei substantiam , nempe an sacramen- 
tum cum tali materia collatum sit validuin , aut nulhim : 
an contractus cum tali pacto initus , sit usurarius, vel ne. 
Probabilitas auteni juris versatur circa honestatem actio- 
nis , id est an liceat sacramentum cum tali materia con- 
ferre : an contractum cum tali pacto inire. 

/\i. — Ilis positis , dicimus nunquam esse licitum uti 
opinione probabili piobabilitate facti cuiii periculo damni 
alterius , aut sui ipsius ; quia hujusmodi probabilitas mi- 
nimeaufext pcriculum damni ; si enimopinio illa estfalsa, 
non evitabilur proxjmi, iut operantis dainnum ; nam si 



DE CONSCJENTIA. *5 

exempli gratia baptismus cum saliva collatus revcra est 
nullns , ita ut infans sine baptismo remaneat, probabilitas 
in oppositum non potestutique eflicere , ut sit validus. 

/j3. — liinc infertur i . non esselicitum in materia ndei, 
et in omnibus ad aHernamsalutem necessitate mediispec- 
tantibus , sequi opinionem nec minus probabilem ( ut inepte 
dicebat propos. l\. ab Innoc. XI. proscripta) neque proba- 
biliorem ; sedtcnemur sequi sententiam tutiorem , ac per 
consequcns amplecti debemus religionem magis tutam , 
qualis est procul dubionostra catbolica ; cum enim quaevis 
alia religiofalsa sit , etiamsi aliqua videatur alicui proba- 
bilior , tameu amplectens eam , relicta tutiori , nequaquam 
damnum suse aeternse salutis eflugiet. 

44- — Infertui'2. quod medicus tenetur adhibere medi- 
camcntatutiora infirmis profutura , nec potest uti remediis 
minus probabilibus , relicto probabiliori , sive tutiori : in 
medicamentis enimprobabilius estquod est tutius pro sa- 
nitatc infirmi. 

45. — Sed dubitatur 1. utrum quando non apparet me- 
dicamentum certum , possit medicus uti remedio minus 
probabili , probabiliori relicto? Affirmant Azor. Arag. Mon- 
tes. Salas , etc. apud Salinant. de Praec. V. cap. 1. n. i43. 
Scd probabilius negant ipsi Salm. Sancb. Dec. 1. 1. cap. 
c), n. 4i« et ipsi Salm. 11. i44 - cumSoto, Suar. etBonac. , 
quia medicus non solum ex caritate , sedetiam ex justitia, 
ratione officii, ettaciti contractus, teneturprovideremeliori 
modosaluti infirmi , a quo stipendium accipit. 

4<3. — Dubitatur 2. an quandb desperatur de salute ih- 
firmi, possit mcdicus applicare illi reinedia , quae ipse du- 
bitat, an prosint, vel obsint? Certum est et commune 1. 
quod si probabile sit , remedium fore profulurum , tunc 
potest , imo tenetur illud applicare , quando certius 11011 
babet:vide Salmant loco citato , n. i5o. in fine. Certum 
est 2. non liccre applicare infirmo etiam desperato reine- 
diuni, de quo ignoratur , an sit salutare , vel noxium , ad 
experimentum faciendum super infirmo. Ita communiter 
Salm. n. i^S. cum Navarr. Azor. Castrop. Salas , Perez, 
etc. Ratio, quia illicitum est experimcntum queerere cum 
periculo mortis infirmi , vel accelerationis illius. Certum 
est 3. cum Sanch. 1. c. n. t\i. et Salm. n. i53.in finc,quod 
'• 2 



LIB. I. TRACT. 
si remedium est dubie profuturum , et certo non nocitu- 
rum , omnino infirmo est applicandum. Quoad quaestionem 
autem duplex est sententia. Prima negat, quia (ut supra 
dictum est) nunquam licet exponere infirmum periculo 
mortis,necillamaccelerandi ; itaSahnant. cit. c. i.n. i5o. 
cumAzor. Castrop. Sylv. Villal. etc. Secunda tamensenten- 
tia , quae satis probabilis est , et forte probabilior, eamque 
tenent Sanch. Dec. 1. i. c. 9. n. 89. cum Valent. item Bu- 
BemJb. 1. 4- infra n. 291. adlV. etBonac, Filliuc. Reginald. 
Bardiapud Salm. 11. 149. aflirmat esse licitum, quia cum 
de infirmo desperatur, conformius est prudentiac , et volun- 
tati infirmi (praesertim si ipse expresse in boc consentiat) 
applicare illi reinedium dubium , quam illud omittere cuin 
certitudine mortis. Idque ut certum babet Antoine Tract. 
de Oblig. c. 7. agens de ofticio medici. Notat praeterea 
Sanchez n. /\i. cumNavarro, quod etsi medicus non po- 
test contra suam opinionem auctor esse remedii , si tamen 
illud ab aliis doctoribus approbatur , et infirmus consenlit, 
licite potest eo uti. 

47- — Infertur 3. quod judex tenetur judicare juxta 
sententiam probabiliorem ; ipse enim tenetur ex prrecepto 
divino, et bumano jus suuin cuique tribuere pro majori 
pondere rationum, qua? cuique favent. Hinc damnata fuit 
ablnnoc. XI. propos. II. quredicebat : Probabilitcrexislimo, 
judicem posse judicare juxta opinioncm minus probabilem, 
Recte vero advertit Cardenas cum aliis , quod si reus est in 
legitimapossessione rei controversac, etbabet pro se ratio- 
nem probabilem, ncquitjudex eum expoliare , etiamsi actor 
probabiliores rationes pro se adducat; possessio enimlegi- 
tiina (ut diximus n. 35. ) dat possessori jus certum rei reti- 
nendac, donec constet de j ure alterius. Vidc dicenda lib. I\ . , 
n. 0.11. qu. II. ubi id fuse probabitur. 

48. — Infertur 4- quod in collatione sacramentorum 
nequitministeruti opinione necprobabili , nec probabiliori 
circa eoruin valorem, sed tenetur sequi sententiam tutam, 
quac est illa, quae vel cst tutior , vel moraliter certa. Con- 
statidex prop. I.ab Innoc. XI. proscripta, qu& dicebat : 
Non cst illicitum in sacramentis confcrendis scqui opinionem 
probabilem de valore sacramenti , rclicta tutiore , nisi id vctrc 
L'X % convcntio, aut pcriculum gravis damni incurrendi. Hinc sen. 



DE CONSCIENTIA. a 7 

tcniia probabili iantum utendum non est in collatione baptismi , 
ordinis sacerdolalis , vel episcopalis. 

49- — Dixi, nisi adsil ncccssilas ; etenim in extrema ne- 
cessitate bene uti possumus qualibet opinione non solum 
probabili , secl etiam tenuiter probabili pro valore sacra- 
menti, ut recte dicunt Holzmann tle Bapt. a. 2. n. 97. An- 
toinedc Bapt. q. 1. Cuniliat. de Sacr. in gen. c. 1. §. 3. n. 
3. et alii communiter, modo sacramentum conferatur sub 
conditione ; quia conditiosatisreparat sacramenti injuriam, 
si forte invalide conferatur, et contra necessitas sufllciens et 
justa est causa sacramenti conditionate conferendi. Vide 
dicenda lib. VI. c. 1. de Bapt. n. 2o3, v. Materia autem 
dubia, et de Pcen. n. 482. in fin. 

5o. — Dicunt autem plures AA. quod liciteuti possumus 
opinione probabili, ubi praesumitur Ecclesia supplere ; ut 
evenire potest in sacramento matrimonii ad couvalidandum 
contractum probabiliter tantum validum , si forte contrac- 
tus ille est nullus ob impedimentum , quod Ecclesia sup- 
plendo aufert, et in sacramente pcenitentiae ad supplendam 
jurisdictionem confessarii , si forte illa desit. Hanc scnten- 
tiam vocant communissimam Viva in prop. 1. damn. ab 
Innocent. XI. n. 20. et La-Croix 1. 9. n. 117. cum Suar. 
Less. Conincb. Regin. etc. Imo Sporer de Consc. c. 1. n. 
56. cum Dicast. vocat moraliter certam; liancque testatur 
esse praxim totius Ecclesiac de Lugo disp. 19. n. 3i. cum 
Arriaga, Suar, et Diana apud Carden. in prop. 1. damn. 
ablnnoccnt. XI. diss. 11. n. 166. et seq. Sed vide lib. VI. 
n. 5^3. ubiplura dicentur circa jurisdictionem confessarii, 
quomodo et quando piaesumitur ipsasuppleri ab Ecclesia. 
An autem , slante errore communi , semper Ecclesia sup- 
pleat jurisdictioncm in sacramento pccnitentiae, vide ibid. 
n. 572. 

5i. — Quaeritur praeterea , an quod clictum est de admi- 
nistratione sacramentorum , dicend,um etiam sit de suscep- 
tione , ita ut nullus possit suscipcre sacramentum cum opi- 
nione probabili. Prima sententia amrmat, et lianc tenent 
Carden. in prop. 1. damn. ab Innoc. XI. diss. 2. c. 3. n. 
18. Viva sup. ead. prop. 1. et La-Croix I. 6. n. io5. Ratio 
eorum,quia specialis revercntia debita sacramentis expo— 
scit , ut ea non exponantur periculo frustrationis. Hinc di- 



28 LIB. |. TRACT. I. 

cunt cx praefata prop. i. clamii. quoad ministraiionem, vir- 
tualiter damnari etiam quoad susceptionem , cum in utra- 
que idem subsit periculum. Sccunda vero sententia negat, 
quam tcnent Pontius de Matr. 1. /\. c. 25. n. 9. Sanch. 
Dec. 1. 1. cap. 9. n. 33. cum Vasq. Salon. Sayr. Perez, et 
aliisapudCard. n. 17. Item Spor. de Consc. c. 1. n. 67. et 
Viva in sua Th. Mor. de Pcenit. q. 3. art. 3. n. 9. ubi vide- 
tur se revocare , saltem quoad opiniones , quae ex parte sus- 
cipientium passimafidelibus inpraxim deducuntur. Ratio, 
quia nullam censetur injuriam sacramento irrogare , qui 
utitur opinione probabili ; nec videntur sacramenta expos- 
cere majorem reverentiam , quam probabilem , quam ex- 
poscuntaliapraecepta divina. Et banc sententiam , ait Mag. 
Ozes in eadem prop. 1. apud Carden. n. 27. non amisisse 
suam probabilitatem ex damnatione Pontificis; quia non 
constat, propositionem potius proscriptam fuisse respectu 
reverentiae erga sacramenta, quam respectu caritatis erga 
suscipientes. His tamen non obstantibus, censeonon rece- 
dendum a prima sententia , saltem quia secunda fere nun- 
quam poterit deduci in praxim a suscipientibus sine pro— 
prio animae detrimento. 

52. — Infertur 5. et ullimo , quod si quis dubitat, an id 
quod videt in silva, sit fera, vel liomo, non potcst illud 
ferire, etiamsi probabiliter, aut probabilius existimet, illam 
csse feram ; nam si revera illud animal esset bomo, pro- 
babilitas illa, sive major probabilitas , non liberaret homi- 
nem a morte. Itaque universe dicendum , nunquam esse 
licitum uti opinione probabili probabilitate facti, ubi est 
periculum damni,vel injuriae proximi. 

53. — Secus tamen dicendum de opinione, qua? estpro- 
babilis probabilitate juris; tunc enim quisque licite uti 
potest opinione illa , fonnans sibi conscientiam moralitcr 
certam de bonestate suae actionis. Explanata demum opi- 
nionum natura , nostrum systema exponimus. 

MORALE SYSTEMA. 

Pro dclcctu opinionum, quas lititc scctari possumus. 

Thco I. quod si opinio , quac stat pro lege , vidcaturcerte 
piobabilior, ipsam omnino sectari tenemur; nec possumus 



DE CONSCIEINTIA. w) 

tunc oppositam , quai stat pro libertatc , ainplecti. Ratid , 
quia ad licite operandum debemus in reblis dubiis verita- 
tem inquirere, et sequi : at ubi veritas clare inveniri nequil, 
teneinur amplecti saltem opinionem illam , qu?e propius 
ad veritatem accedit , qualisest opinio probabilior. 

Dico II. quod si opinio, qua? stat pro libertatc, est tan- 
tum probabilis , vel acque probabilis , ac altera qua? stat pro 
lege, nec etiam ipsani quis sequipotest, eo quod sit proba- 
bilis: nam ad liciteoperandum solanon sufficit probabilitas, 
sed requiritur moralis certitudo debonestateactionis, juxta 
illud D. Pauli ad Rom. i£. 23 : Onine, quod non estex jidc y 
peccatum esl. Dicilur cx/idc, nempe ex certo dictamine 
conscientiae, ita ut bomo in sua conscientia persuasum sibi 
liabeat, quodagendo recte agat , prout explicant illud ex 
JickS. Cbrysost. S. Ambros. et alii cum S. Tiioma qu. 17. 
de Verit. art. 3. Propterea in praefata dissertat. falsuni 
rcputavi effatum illud commune int< r probabilistas , nimi- 
rum : Qui probabilitcr agit , prudcntei agit. 

Dico III. quod , duabus xque probabilibus opinionibus 
concurrentibus , quamvis opinio minus tuta teneri nou 
possit, quoniam, ut diximus, solaprobabilitas (nota, sola 
probabilitas) baud firmum prsebet fundamentum ad licite 
operandum ; tamen opinio illa , quae stat pro libertate , 
cum aequali potiatur probabilitate , ac opposita , qua? stat 
pro lege, grave qnidem immittit dubium , an existat lex, 
qua? actionem probibeat, ac proinde suflicienter promul- 
gata minime dici potest ; ideoque , dum eo casu promulgata 
110 n cst , nequit obligare ; tanto magis quod lex incerta noti 
potest certam obligationem inducere. Et ba?c est sentenlia 
D. Tboma?, quam ego sequor, et quae certa mibi apparet, 
tum ob auctoritatem tbeologorum , ut videbimus, atque 
patrum (quorum doctrinse observari possunt in pracdicta 
dissert. n. 11. et 12. Yide etiain Cluistian. Lupum tom. 
XI. dissert. de Usu senten. probab. ubi congerit plures 
patrum auctoritates),tum ob rationes intrinsecas, quaenoti 
jam fucatre sunt, sed certa? ac evidentes, ut demonstra— 
bilur. 

Tbeologorum princeps D Tliomas ,1.2. qu. 90. art. 1. 
sic docet : Lex quaidam regiila est ,ct mensura actuum, sc- 
ctaidum quam Uiducitur aliqui? adarjcndum, vcl ab aqcndorctru- 



3o LIB. I. TRACT. I. 

hituv ; dicitur enim lex a ligando ; quia obligat ad agendum. 
Hinc piosequitur S. Doctor ad docendum, quod hoec regula 
et mensura , ut hominibus applicetur , et ipsi ad eam ser- 
vandam teneantur , debet eis promulgatione manifestari. 
Lex y ait ibidem , imponitur aliis per modum rcgulai et men- 
suroe : regula autcm et mensura imponitur per hoc, quod appli- 
catur his qui regulantur ei mcnsurantur . Unde ad hoc, quod lcx 
virtutem obligandi obtineat (quod est proprium lcgis ) oportet, 
quoa applicctur hominibus, qui secundum eam regular: debent. 
Talis autcm applicalio fit per hoc, quod in notitiam corum de- 
ducitur ex ipsa promulgalione. Unde promulgatio ipsa nccessa- 
riacst ad hoc, quodlex habeat suam virtutcm. 

Quod autem lex nequeat subditos obstringere , nisi eis 

lit promulgata, est axiomaapud omnes compertum : Leges 

tunc instituuntur , cum promulgantur , scribit Gratianus in 

can. In istis , dist. 4- Ratio patet quia lex tantum in mente 

legislatoris manensnonest, nisimeracogitatio, sive intentio 

constituendilegem,non vero constitutio legis,quse subitos 

obliget. Hinc a D. Thoma lex definitur : Quaidam rationis 

ordinatio ad honum commune ab co , qui curam communitatis 

habet promulgata. i . 2. qu. 90. art. 4- Nulli dubium, ut scribit 

Franciscus Henno tr. de Leg. quod promulgatio sit de essentia 

legis ; namutrecteaitLudovicusHabert. t. 3. de Leg. c. 6. q. 

4- Adralioncmlcgis pcrtinent promulgaiio , elvis obligandi. Ad- 

dit card.Gotti Theol. tom. 2. tr. 5. deLeg. q. 1. dub. 3. §.3., 

uum. i8.quodpromulgatioestindispensabiliterrequisitaad 

subditos obligandos : Ad hoc 9 ut lex in actu sccundo obligel , 

requirilur quidcm indispensabiliter, ut subdilis promulgatione 

proponatur. Idem tradit Dominicus Solo , de Justit. etJurc, 

lib. 1 . q. i .art. 4- dicens : Nulla lcx ulium habcl vigorcm legis 

antc promulgationcm, scdtunc instituu/itur, ciun promulgantur. 

Statimque subjungit : Jtaquc nullam cxccptioncm conclusio 

haic permittit. ldem scribit doctor Gallus Du-vallius iu 1. 2. 

S. Th. de Leg. q. 1. dicens, legem aHcrnam non potuisse 

homines obligare aba:teriio: Quia,\\tait,dc rationc legiscst, 

ut promulgctur subdilis ; nulli autcm fucrunt subditi ab a?tcrno. 

Idem scribit P. Gonet Clyp. de Leg. d. 2. art. 2. Lcgcm 

cetcmam dcfcctu promulgationis nonpotuissc obligarc crcaturas 

ab ceterno. Idem scribit Lorichius Thesaur. verb. Lex, 11. 

G. Ifominibus autcm ( lcx a:terna ) promulgatur , quando cis 



DE CONSCIENTIA. &« 

innotescit. Idcm inquit etiam acer adversarius meus P. Pa- 
tutiusinsuaTheolog. Morali de lcg. c. 5. n. 7. Conscntiunt 
quidcm omncs , promulyaiioncm essc omnino ncccssariam , ut lcx 
virtutcm obligandi obtincat. Mirabitur quis , mc studuissc tot 
auctoritatcs hic congerere ad lianc doctrinam piobandam, 
quae a ncmine in dubium rcvocatur; scd me id iccisse , 
sciat , quia ab ea scntentia? mcsc firmitas pendet, ncmpe 
quod lex dubia 11011 obligat, ut infra videbimus. 

Porro S. Tliomas id ut certum habens, hanc opposilio- 
nem sibi objicit 1.2. q. 90. art. /y. ad 1. Lcx naturalis ma- 
xime habct rationcm lcgis ; scd lex naturalis non indigct pro- 
.mulgationc ; ergo non est dc raiione legis quod promulgeiur. 
Et sic respondet: Dicendum quod promulgatio lcgis naturat 
est cx hoc ipso , quod Dcus cam mentibus hominum inscruit na- 
turaliter cognosccndam. Idque clarius explicando Sylvius 
ait 1. 2. qu. 90. art. 4- h 1 f mc : Actualiter tunc unicuiqius 
(lex) promu/gatur, quando cognilionem a Deo accipil dictan- 
tem, quidjuxta rectam rationcm sit amplectendum, quid fugien- 
dum. Idem docet Joannes Gerson. de Yita spir. etc. lcct. 
2. col. 176. Lex ista est qua-dam declaratio crcaturce ratio- 
nali facta , pcr quam illa cognoscil , quid Dcus de ccrtis rcbus 
judicat, ad quas vcl praistandas, vel omittcndas ipsc creaturam 
obligare vult. Addit tandem Petrus de Lorca in 1. 2. disp. 
6. deLeg. pag. 386 : Qucmadmodum promulgatio est intrin- 
seca ct essentialis humanis Icgibus, sic raiionis judicium, et cc- 
gnitio intrinscca est lcgi tialurit. Quapropter sine rationis 
judicio, et cognitione nullo niodo cxistit promulgatio legis 
sufficicntis ab obligandum. 

Lex vero ut obliget, non tanlum proinulganda est, sed 
ctiam promulganda ut certa. Et hoc punctum firmiter cst 
hic statuendum, ideoque in eo perpcndendo diutius non 
frustra immorabor , cum plura opus sit hic repctere, quac 
jamalibi scripsij cnimverocxhujusccmodi fundamento fir- 
mitatem haurit nostra sententia ,,nempe non posse legem 
incertam certam obligationem imponere. Dicimus igitur , 
neminem ad ahquain legem servandam teneri , nisi illa ut 
ccrta alicui manifestctur. Posito enim , ut vidinius, quod 
lcx necessario est promulganda ut obliget, si promulgatur 
lex dubia, promulgabitur duntaxat dubium, opinio, sive 
quaestio , anadsit lex prohibens aclionem, sed 11011 promul- 



5a LIB. I. TRACT. I. 

gabitur lcx. Hinc omnesad asserendum conveniunt , quod 
lex, ut obliget, debet essecertaac manifesta , debetqueuii 
certa manifestari sive innotescere bomini, cui promulga- 
tur. Audiamus id, quod communiter inquiunt doctores su- 
pcr banc sententiam , sive snper lioc principium , quod 
inter alios maxime tradit D. Tbomas ,atque probat. S. Isi- 
dorus inter conditiones legis ut obliget, ait legem debere 
esse manifestam. Ita babetur in can. Erit autem. dist. /\. 
Eril autcm lcx manifesia ctc. Idque certum est etiam in jure 
civili , ut patet ex Autbent. Quibus modis nat. eff. §. ]\a- 
tura , ubi dicitur : In dubio nullus praisumitur obligatus. 

D. Tbomas loquens de lege aHerna et naturali , docet 
quod ad boc ut ipsa possit esse nobis mensura , debet esse 
ccrtissima,nobisque innotescere. Attendamus verba S. doc- 
toris. Ipse i. 2. qu. 19. art. 4- a d 3. sibiobjicit : Mcnsura 
dcbct cssc certissima ( nota ) ; sed lcx atcrna cst nobis ignota ; 
crgo ?t07i potest esse nostra? voluntatis mcnsura, utabea boniias 
volunlatis nostra dependcat. Et ita respondct : Licct lexcctcr- 
7ia sit 7iobis ignota, secundiwi quod cst i7i me/ite Vivi/ia ; i/mo- 
tescit ia/zie/i nobis aliqualiter per ratio7ic77i nafiu alcm, qiue ab 
ca dcrivatur ui p/wpria ejusi77iago } vcl per aliquale/n /cvclalio- 
nem supcradditam. S. Tb. 1. 2. qu. 19. art. 4- ad3. Ratio 
j>atet , cur lex debet essc certa , quia cum lex juxta S. doc- 
torem sit mensura et regula , qua bomo mensurari et re- 
gulari debet circa suas actiones , nequaquam ille reci;' 
mensurari et regulari potest , nisi mensura et regula ili.i 
sit certa , ut obliget , quin et bomini innotescat. Lex enim, 
scribit doctissimus Petrus Collet, ut obligct , debet dari 7<t 
rcgula, acproiude innotescere ; atqui lcx 71071 Ui/iotcscil nisi per 
pro/nulgationcm, cum pcrca/n solam eo intimetur /nodo, quiobc- 
diendi ncccssitatem i/iducit. Collet Tlieol. Mor. t. 1. de leg. 
c. 1. a,it. 2. concl. ?. Idem tradit Joannes Gcrson diccns , 
quod lex , ut obliget , necessario debet bomini manifestan , 
alias Dcus eum obligare non potcst ad illam servandam : 
Ncccssr cst (valde notabilia sunt Gcrsonis verba) dari ma- 
nifcstatir/icm ordi/iationis, ac volu/itatis Dci ; nam per snlam 
ordinatinnc/n, aut pcr solam suam volu/itatc/n non potest JJeus 
absolute crcaturcc i/nponcre obligationem ; scd ad hoc opus esi, 
iflci com77iunicci notitiam uiiirs <iquc , ac altcrius. Gerson dc 
Yita spir., ctc. lcct. 2. 



DE COiNSCIENTIA. 33 

Idem tradit Gonet diccns • Homo non tcnctur conformari 
voluntati diviiuv... nisi quando voluntas divina nobis praiccptn 
vcl prohibitionc manifcstatur. Gon. Clyp. t. 3. d. 6. art. 2. 
n. 37. in fm. Et ibid. de Loc rationem prabet, scribens 
liominis peccatum pendere ab ipsius voluntate transgre- 
diendi legeni ; si autem peccatum (ait) penderet ab exi- 
stentia vel non existentialegis, peccatum essetfortuna?,sive 
casus, non jam volunlatis ; quod magnum esset absurdum ; 
Plerumquc ( scribit) esset forluncc , non voluntatis , quod ho- 
mincs pccccnt, vcl non pcccent , proul vidclicct id, quod agunt, 
est conformc vcl difforme juri naturali ab eis iynorato ; quod 
etiam absurdissimum cst, cum vera ct sola causa peccati sit 
voluntas crcata, ut opcrans difformiler ad regulas morum. 
Gon. in Clyp. 49. 3. tom. 3. disp. 1. art. /j. §. 1. 11. jffi. 

Idem tradit Sylvius dicens : Actualitcr tunc (lex) uni- 
cuifjuc promuhjalur , quandi cognilionem a Deo accipit diciah- 
tcm , quod juxla rcctam ralionem sil amplectendum y vel fugicn- 
dum. Sylv. in 1.2. qu. 90. art. 4- infin. Non tenetur tgitur 
quis ad legem , nisi eam juxta rectam rationem cognoscat 
esse necessario ampleclendam. Idem tradit Fulgentius 
Cunibatus , boc absolute proferens : Legis violatores non 
surtt illi , quibus nondum lcx innotuit. Cunil. tract. 1 . de 
Reg. Mor. c. 3. §. 1. n. 5. Ideni tiadit Jodocbus Loricbius : 
Hominibus autem lex promulgatur , quando eis innotcscit. 
Loricb. Tbesaur. tbeol. verb. Lex. 11. 6. 

Ex omnibus bis prafatis evidenter apparet moralis cer- 
titudo sententia? ndstrae, vel potius sententire D. TbomsL* , 
qui pluribus in locis eam docet. Signanter in Opusc. de 
Yerit. qu. 17. art 3. boc morale principium absolute pro- 
fert : JSullus ligatur pcr privceptum aliquod, nisi incdiantc 
scientia illius prwccpti. Ab omnibus pbilosopbis cum D. 
Tboma docetur distinctio iuter opinionem , et scientiam : 
opinio denotatcognitionemdubiam, autprobabilem alicujus 
veritatis : scientia vero cognilionem cerlam ac patentem 
signiticat. Sed audiamus ipsum S. doctorem ; et quod S. 
Tbomas nomine scicnticu intelligat prrccise cognitionem 
certam, patet , quia proponit loco citato lioc qua^situm : 
Ulrumconscien/ia ligct? ac deindeait : Ita se habet impcrium 
alicujus gubcrnantis adligandum in rcbusvoluntariis illo modo 
ligationis, qui volnniati accidere poicst, sicut se habct actio cor- 



34 • LIB. I. TRACT. I. 

poralis ad ligandum res corporales . Actio autcm corporalis agcn- 
lis nunquam inducit neccssilatem in rem aliam, nisi per contac- 
tum coactionis ipsius ad rcm , in quamagit. Unde nec ex imperio 
alicujus Domini ligatur aliquis , nisi impcrium altingat ipsum, 
cuiimperatur. Attingit autem ipsumper scicniiam : undc nullus 
Ugatur pcr prtcceptum aliquod, nisi mediante scicntia illiusprat- 
cepli.,.. Sicut autem in corporalibus agens corporalc non agit, 
nisiper contactum ; ita in spiritualibus non ligat, nisi pcr scicn- 
tiam. Similitudo a D. Tlioma liic allata nequit esse magis 
lucida,etconvincensadprobandamnostramsentcntiam,sive 
principium ,nempe quod lex incerta non potest certam ob- 
ligationeminducere. DicitS. doctor,quod scientiapnrcepti 
estinstar vinruli quod vel voluntatem ligat; unde sicut ad 
rcmaliquam ligandam opus est , ut actualiter funis appli- 
cetur; ita ad ligandam bominis voluntatem, ut actionem 
aliquam exerceat vel omittere teneatur, necesse est ut ipse 
prcccepti scientiam babeat, alioquin bomo ille in sua liber- 
tale remanet. Quamobrem , duni ille in dubio est , anad- 
sit vel non prseceptum probibens, vel pra?cipiens ( sicut 
accidit, cumdua2opiniones ejusdem ponderis a?que proba- 
biles concurrunt), tunc non babet quidem scientiam prae- 
cepti , ideoque prceceptum servare non tenetur. 

Ad boc magis explicandum doctor angelicus eodem loco 
subdit : Ad vidcndum autcm , quando (conscientia) ligct, 
scicndum quod ligatio mctaphoricc a corporalibus ad spiritualia 
sumpta necessilalcm importat ; ille cnim qui ligatus cst , necessi- 
tatcm habet consistcndi in loco ubi ligatus cst . ct aufcrtur ci 
potestas alio divcrtcndi. Sicut igitur contra, qui ab aliquo 
vinculoactualiter non est ligatus, babet pottstatem diver- 
tendi quo vult, ita qui non est ligatus per scicutiam prae- 
cepti, liber est ab obligatione pracepti. Ideo S. doctor 
scribit , legem dici a ligando : Dicitur cnim lcx a ligando, 
quia obligat ad agcndum. i. i. qu. c)o. art. i. 

Hanc suam sententiam D. Tli. valde confirmat in alio 
loco, nempe in i. i. q. 19. art. 10. Ibi qu&rit : Utrum nc- 
cessarium sit voluntat^m humanam conformari voluntati Di- 
pinas in volito , ad hoc ut sit bona ? et aftirmat; sed et post- 
modum eodem art. 10. ad 1. S. doctor boc sibi objicit : 
Vidctur quod voluntas hominis non dcbcat scmpcr conformari 
Divin&voluntati in volito ; non cnim possumus vclle quod igno- 



DE CONSCIENTLY. , 35 

ramus Scd quid Dcus velit ignoramus in plurimis ; ergo non 

potest humanavoluntas Divinm voluntati conformari in volito. 
Et respondet : Ad primum dicendum,quod volitum Divinum 
secundum rationem communcm qualc sit , scircpossumus ; scimus 
enim , quod Dcus quidquid vult, vult sub ratione boni. Et ideo 
quicumquc vult aliquid sub quacumquc ralionc boni, habet vo- 
luntalcm conformem voluntati Divina? quantum ad ralioncm 
'voliti. Scd (nota sequentia verba) in partiadari nescimus, 
quid Dcus vclit; ct quan tum ad hoc non tenemur conformare volun- 
tatcm nostram Divina? voluntati. Itaque docet S.Th. quod 
liomo scmperac rem aiiquam vult sub ratione boni, voluntati 
DiviiKcjam conformatur : sedminime teneturseconformare 
voluntati Divinacin rebus particularibus ignoratis, etsignan- 
ter in prseceptis , ubi hsecDivina voluntas non est ei mani- 
festata. Id autem distinctius declaratP. Gonet, dicens : Ho- 
monon tcnetur conformari volunlati Divina? involitomatcriali, 
nisi quando voluntas Divina nobis praeccpto vcl prohibitione 
manifcstalur. Gon. Clyp. tom. 3. d. 6. art. 2. n. Z^. in 
fin. In dubio igitur, ubi nescimus,, an Deus aliquo prsecepto 
nobisaliquidinparticulari imponat aut vetet,non tenemur 
conformari circa tale pra^ceptum voluntati Divinae , nisi 
prceceptum nobis manifestetur; etenim , ut tradit Joannes 
Gerson , ubi Deus non manifestat nobis suam voluntatem , 
nonpotest(ait) nos obligare ad eam sequendam. Repeta- 
mushic cjus verba jam alibi supra relata : Neccsse cst dari 
manifcstationem ordinationis , ac voluntatis Dci: nam per so- 
lam suam voluntatem nondum potcst Dcus absolute crcatura 3 . 
imponcrc oblii^ationcm. Gerson. de Yit. spir. etc. lect. 2. 

Eamdem sentcntiam D. Thomas fortius confiriirat in alio 
loco 2. 2. q. 104. art. 4- ubi signanter loquitur de obedien- 
tia, quae pracceptis Divinis debetur. Ita qurerit: UlrumDeo 
sit in omnibus ohediendum? S. doctor aflirmat , sed ad 
3. sibiobjicit : Quicumquc obcdil Dco ,conformat voluntatem 
suam voluntati Divina? , ctiam in volitq ; scd non quantum ad 
omnia tcncmur conformarc voluntatcm nostram voluniati divi- 
nce, ut supra habitum cst, ( i. 2. q. 19. art. 10. ubi habetur 
textus jam supra relalus ) : Ergo non in omnibus lcncturhomo 
Dco obcdiie. Et sic respondet (attendamus bic quomodo 
S. doctor fucrit semper firmus et uniformis in liac sua 
sententia) : Adlcrtium diccndum, quod ctsi non semper tenea- 



3r> !JB. I. TRACT. I. 

tur hnmo vclle quod Dcus vult, sempcr tamen tenctur Vetic, 
(/uodDeus vultcum velle. Et lioc homini prcecipue ( nota) inn<>- 
tcscit perprceccptum Di\>inum. Hoino igitar tenetur Deo ohe- 
dire, et ipsius voluntati couforniari circapraecepta ,non jain 
omnibus quae Deus vult , sed tantuin in iis qua? vult Deus 
nos velle ( quod Dcus vult nos velle). At quoinodo sciemus 
id quod Deus non solum ipse vult,sed etiam vult nos 
velle? Sciemus, inquit S. Thomas , cum nobis id nianifes- 
laturpersua Divina pvxcepta.Ethoc homini prcecipuc innolcs- 
ci t per praiccptum Diiunum .Yjigonon o\d\gatso\z dubia noU\'vi 
praicepti ad illud servandum tanquam voluntalem divi- 
nam , sed requiritur certa et manifesta praecepti cognitio, 
quod quidein signifieat verhum illud innotcscit. Itaque, uhi 
duae sunt opiniones aequalis ponderis , cum eo casu desit 
siitfieiens proinulgatio legis,ipsa non hahet virtutem ohli- 
gapxli, ut firmatum estsuh initio hujus moniti.Lex aatein , 
quae non ohligat, non estlex : Dicitur cnimlex aligandu, ait 
S. Thomas ; lex ergo quae non ligat , lex dici non potest. 

Hanc autem sententiam, quod, uhi praeceptum est vere 
et stricte dubium , non adest obligatio illud servandi , se- 
cuti sunt communiter auctores tam antiqui, quam receu- 
tes. S. Ruymundus scripsit ( lib. 3. de Pcenit. §. 21.) : 
Non sis pronus judicare mortalia peccata , ubi tibi non conslut 
pcr certam Scripturam. Lactantius scripsit ( lib. 3. Instit. c. 
21.) : Stultissimi hominis est proeceptis eorum vcllc parcic , 
qux utrum vera , autfalsa sint, dubitalur. Textus habelur 
in c. i3. Cum in jure, de oftic. etpot. Jud. deleg., ubi di< i- 
tur : Nisi dc mandato certus exliteris excquinon cogeris quod 
mandatur. Itlem scripsit Joannes Nyder (inConsol. an. part. 
3. c. 20.) citans Bernardum deClaromonte : Ex quo cmm 
opiniones sunt intcr magnos, et Ecclesia non dctcrmiruwit ahc- 
ram partem , tcncat quam i>oluerit. Idem scripsit S. Antvni- 
nus : Secundum canccllarium non plus nocct homini crrarc in 
articulo /idci, qui non cst dcclaratus adhuc ab Ecclesia , quod sit 
articulus de neccssitate crcdcndus; quam ncccsscpossct actusm >- 
ralis contraaliquidagibilc perpctratus, qui actus non diciturcer- 
tus cx Scriptura, aut dctcrminatione E 'cclesia? , quod sit iUicitus. 
Scdconstat, quodin materia fidcilicitum cst antc dctcrminutionrm 
Ecclesiai tcnerc unam vcl alteram partcm sinc pcriculo pcccati 
ct ergo a simili licct unam opinioncm in moralibus tcncrc ju.i ta 



DE COSSCIENTIA. 1 : 

'i/nitata supcrius, ubi saltctn tnagis sapicntcs non scntiunt con- 
\rarium. S. Antonin. part. i, tit. 3. c. 10. §. 10. verb. lle 
vertcndo. Juxtaigitui S. Antoninum, etcancellarinm(videl. 
licrsoncm) non tenemur sequi opinionem tutiorem, ubi 
tutiornon apparet probabilior. Gabriel Ihel scripsit (in /\. 
sent. d. 16. qu. 4- concl. 3.) : Nihil dcbct damnari tanquam 
mortalc pcccatutn , dc quo non habctur cvidcns ratio , vcl mani- 
fcsla auctoritas Scriptura?. Dominicus Soto scribit, quod 
lex , cum ipsa sit regula actionum , opus est ut homo eani 
inlucatur, nempe quod cognoscat eam ut certam : Qui re- 
gula utitur } eam intucri necesse est. De Just. 1. i. q. i. art. 
4- Unde scripsit postea (ibid. 1. 6. q. 1. art. 6. circa fin. ): 
Quatcdo sunt opinioncs probabiles intcr gravcs doctorcs, utratn- 
que sequaris , in tuto habes conscientiam. Ita etiam card. 
Lambertinus (qui postea ad pontificatum evectus est sub 
nomine Benedicti XIV. ) scripsit in suis Notificationibus 
( notif. i3.) : Non debbono imporsi ligami , quando non vi e 
una manifcsta lcggc che gV imponga. 

Doctissimus Melcliior Canus scribens adversus Scotum, 
qui obstringebat peccatores ad eliciendam contritionem in 
quocumque die festo , dicit : Jus humanum nullum est , 
aui cvangclicum , quo hoc pra?ccptum asseratur ; proferant , et 
tacchimus. Canus. Relect. 4- de pcen. p. 4« °r 2 - prot.3. 
Atque ibidem n. 5. sic scribit : (^uoniam ignoro , unde ad 
hanc opinioncm doclores illi vencrint , Ubere possutn , quod non 
satis cxplorateprceceptum cst, ncgarc. Joseph Rocafull praepo- 
situs Yalentiae scripsit : Casu quofacta diligcnlia non constat , 
an lcx sit imposita, scd rcs dubia , manet non obligal, sive sit lex , 
vel pra?ccptumnaturale. Lib. i.deLeg. incomm.^.c. num. 65. 
P. Suarez ita scribit: Quamdiu cst judicium probabile, quod 
nulla lcx sit prohibens actionetn, talis lcx non cst sufficicnter ptro- 
posita homini ; unde cum obligatio lcgis sit ex se oncrosa , non ur- 
gct, donecccrtius dcilla constet. DeCons. disp. i-2.sect. 6. et 
tom. 5. in 3. par. d. 4°- n. 45. Idem scripsit P. Joannes 
Idelphonsus dominicanus : Si dubium esl de ipsa cxisten- 
tia legis , an exislat talis lex ? an sit publicata ? an in tali 
lcge comprchcndatur istc casus ? facta sufficienti diUgcntia , 
et durante dubio, non tencris tc conformare talilcgi, velob- 
ligationi. ldel. in 1. 2. disp. 209. n. n32. Idem tenet 
auctor recens P. EusebiusArnort, v i r germanus valde erur 



38 LIB. I. TRACT. I. 

ditus et uudique notus ob suam doctrinam , etplura insi- 
gnia opera vulgata. Hic in sua Theologia morali et scho— 
lastica , excusa Boniniac anno i<-53. ( qux* priusquam ede- 
retur, emendata fuit,aut saltem revisa a Papa Bened. XIV. 
prout ipse auctor suppliciter ab eo petierat) sic scribit : 
Quajidociunquc existeiitia legis non rcdditur credibilioi', mora- 
liter certiun est 71071 darilcgcm, quia cx natura providcntia? Di- 
vina Deus tc7ictur rcddcrc suam lcgem credibiliorem elc. 
Amort tom. i. d. 2. §. 4. qu. 20. pag. 232. Ec alibi d. 
2. §. 4- <!• 5. pag. 283. ait quodcum adsunt duae opiniones 
seque probabiles, tion clatur lcx directe prohibens , quia hoc 
casu non datur sufficic7is promulgatio legis , qua> est charactcr 
essetitialis legis. Idem tenent Yasquez 1. 2. disp. 62. c. 9. 
n. 45- Card. de Lugo de Pcenit. disp. 16. sect. 3. Manstrius 
Theol. Mor. disp. 1 . q. 1.2. art. 3. n. 56. HolzmanMor. to. 1 . 
p. 29. ann. i35. Roncaglia Theol. IMor lib. 2. c. 3. Sal- 
mant. Tract. 6. de pcen. c. 8. n. 25. etTract. 11.de leg. c 2. 
n. 100. et aliiplures, quos omittimus brevitatis causa. 

Posito igitur principio a D. Thoma tradito , ac satissu- 
perque probato, nempe, quod Nullus ligatur pcr praccptum 
aliquod , nisi mediante scienlia iltius pra?ccpti , quod idem 
est ac dicere, non posse legem incertam certam obligatio- 
nem inducere ; necessario eruitur esse moraliter certum , 
quod ubi duse opiniones ax[ualis ponderis concurrunt , non 
est obligatio sequendi tutiorem. Si quis autem de hujus 
sententiae certitudine rationem exposcat , breviter ei ex om- 
nibus in hoc Monitoprobatisrespondebitur , quia lex du- 
bia non obligat. Et si qua?rere pergat , cur lex dubia non 
obliget? respondebimushoc succinctoargumento : Lex non 
sufticienter promulgata non obligat : lex dubia non est suf- 
ficienter promulgata (quia , dum lex est dubia , promulga- 
tur sufficienter dubium, sive quacstio, sed non promulga- 
tur lex ) : ergo lex dubia non obligat. Qui ai gumentum hoc 
inficiari vellet , probare deberct , vel quod lex etiam non 
promulgata obligat; vel quod lex dubia est vere promul- 
gata; contra id quodexpressc docet S. Thoma, etalii com- 
muniter , ut vidimus ; sed numquam harum proposilionum 
ullam probabit in acternum. Haec tandem sit conclusio hu- 
jus sententiac : Spectato pondere xquali utriusque opinio- 
nis , homo dubius maneret, neque operari posset, spectata 



DE CONSCIEJNTIA. 3 9 

autcm vi legis, cum ipsa eo casu non sit sufTieienter pro- 
mulgata, non obligat , nec ligat. Etideohomo, utpote ab 
liujusmodi lege dubia non ligatus, reddilur certus de sua 
libertatc , et sic licite operari potest. 

Dixi sub initio, quod ubi opinio pro lege videtur ccrte 
probabilior, eam sequi tencmur; secus vero si est acque 
probabilis , ac opinio pro libertatc Auctor vero Epbeme- 
ridum mihi objecit, quod baec secunda propositio probat 
nimis , nam si non teneremur scqui opinionem pro lege , 
quando opinio pro libertatc est asque probabilis , quia tunc 
lex est dubia; nec etiam teneremur sequi opinionem pro 
lege, quando opinio pro libertate esset minus probabilis; 
quia etiam opinio minus probabilis efficit, quod lex sit 
dubia, etnon sufticienterpromulgata. Sed rcspondeo, quod 
cum opinio tutior est certe probabilior , co casu ( ut in 
principio hujusMoniti praemisi) quamvis lex omnino certa 
non sit , tamcn propter illam majorem probabilitatem opi- 
nio prolcge videtur moraliter verior, et consequenteretiam 
lex moraliter sive sufficienler promulgata ; et ideo lex ne— 
quit dici tunc omnino dubia duBio stricto ; remanet tan- 
tum eo casu aliquod dubium latum , quod non permittit 
ab opinione tutiore discedere. 

Constat autem ex ipso naturali dictamine , licere nobis 
agere omne id, quod a lege non prohibetur , sicut scribit 
Heinecius (Lib. Elementa Jur. Nat. et Gent. ) sic aiens : 
c Omnia libertati bominis permittit Deus , quse non pra?- 
» cepit, vel prohibuit. Sic v. gr. cum sola arbore scientiae 
» boni et mali hominibus interdixisset Deus , recte omnino 
» inferebantprotoplasli,liceresibifruetibusreliquisomnino 
* vesci, Gen. 2. 3. Cessante enim legis obligatione, viget 
» libertas. » Id porro validius confirmatur textibus juris 
civilis, etcanonici, nam lnstit. de jure person. §. 1. dici- 
tur : Ciuque facere libet , nisi id ajure prohibctur. Itemcap. 
Autem , i3. cum in jure, de oflic. et pot. jud. deleg. sic 
habetur : Nisi clc mandato ccrtus cxtitcris, exequi non coge- 
ris quod mandatur. Quapropter S. Thomas docet id tenen- 
dum tanquam commune etcertum axioma in lcge naturali , 
sic scribens : Illud dicilur iicitum , quod nulla lcge prohibe- 
tur. In 4- sent. dist. i5. q. 2. art. 4- ad 2. 

Hinc inepte arguit quidam Auctor diccns : Uhi dubium 



46 LIB. I. TRACT. I. 

est , an adsit lex , conscqucntcr dubium ctiam cst , an adsit /i- 
bcrlas. Male ( clico ) arguit, nam ubi duhiam est an adsit 
lex, certum estlegem non obligare; docet enimS. Thomas 
(utnotavimus supra) quod : Nullus ligatur per prcuceptum 
aliquod, nisi mcdiantc scientia illius prtrcepti. Patet autem, 
scientiam importare cognitionem certam de lege ; et hujus 
ratio eliam patet,quia lex, donec estduhia, non est suffi- 
cienter promulgata; atqui lex non sufficienter promulgata 
non hahet virtutem obligandi , sive hgandi , utaitdoctor 
angelicus , juxta dicta suh initio hujus ; ubi autem non exi- 
stit lex ligans, siveproliibens, homo licite operatur , ut ait 
idem S. Thomas loco mox supra citato. 

Dixi sub initio, quod ubi opinio pro lege videtur certe 
probahilior, eamsequi tenemur ; secus vero si est ejusdem 
ponderis, quod habet opinio pro libertate. Auctor autem 
Ephemeridum gallicarum mihi objecit, quod haec propo- 
sitio probatnimis; si enitn sequi non teneremur opinio- 
nem , quae stat pro lege, cum opinio pro libertate est aequa- 
lis momenti , quia tunc lex estdubia , nec etiam teneremur 
sequi opinionem pro lege , cum opinio pro hbertate esset 
minus probabilis, quoniam etiam opinio minus probabilis 
efficit, quod lexsitdubia, et non sufficienter promulgata. 
Sed respondeo , quod cum opinio tutior est certe probabi- 
lior , eo casu(ut in principio hujusMoniti praemisi) quamvis 
lexomnino certa non sit, attamen propter illam majorem. 
probabilitatem opinio pro lege videt ur moraliter verior, 
et consequenter apparet moraliter , ac sufficienter pro- 
mulgata ; et ideo nequit dici tunc omnino dubia dubio 
stricto; remanet lantumeocasu quoddam dubiumlatum, 
quodabopinione tutiore discedere non pennittit. Cumau- 
tem opinio quae stat pro libertate, est aequalis momenti, 
tunc adest dubium strictum de existentia legis; ac prop- 
terea, sicut probavimus , non adest tunc obligatio amplec- 
tendi opinionem strictiorem , nec servandi legem , de qua 
omnino dubitatur , an ipsa existat , vel non existat. 

Sed priusquam finem ponam huic dissertationi,praeter- 
ire nolo duabus oppositionibus respondere, quas invcnio 
objectas a P. Flaviano Ricci in Theologia Morali P. Ana- 
cleti ab ipso nuperrime reformata , ubi sic scribit : Omnes 
divinae et humanae leges sunt certae , etsufficienter promul- 



DE CONSCIENTIA. fi 

gala?; controversia ergo non catlitsuper cxistentiam legis, 
aut super cjus promulgationem, sed super cjusdem ex- 
tcnsionem ; ideo in casu particulari debenius legem gene- 
ralem ad illum applicare,et investigare, an casus ille com- 
preliendatur vel ne a lege. Hinc falso nobis imponit, quod 
in concursu duarum opinionum, qua? sunt ajqualis ponde- 
ris , judicamus legem certe ad cum casum non extendi ; 
ipse vero auctor duo supponit co casu accidcre : primum , 
quod tunc nostra libertas evenit dubia ; secundum , tunc 
tribuendum esse locum regulae canonum quae dicit : In 
dubiis tutior via cligenda cst; juxta, ut addit , Scripturam 
illam : Qui amat pcriculum, in illo peribil. Eccli. 3. 27, 

Ilespondeoad primum. Quandodubitatur, an casus com- 
preliendatur a lege vel non, nequaquam dicimus legem 
tunc ccrte non extcndi , sed dichnus quod in casu duarum 
opinionum acqualis ponderis, quamvis lex generalis ( v. g. 
non furandi, non occidcndi) sit ccrta quoad existentiam, et 
sitsufiicienter promulgata; respectu tamen ad illum casum 
est dubia tam quoad existentiam , quam ad promulgatio- 
nem ; ac proptcrea tunc, quia cmbitatur, an lex ad casum 
illum extendatur, certum est non extcndi quoad obligatio- 
uern; nam, ut late probavimussupra, eo casu cum lex dubia 
sit, nequit ligare certain hominis libertatem , quse, donec 
a legc sitligata, manet soluta. Id quidem agnovit D. Tho- 
mas , cum dixit legem esse instar ligaminis, quod donec 
per contactum applicatur alicui, hic habct potcstatcm diver- 
tendi quo vult, sunt verba S. doctoris ( de Verit. q. 17. art. 
3. ). Ilinc protulit sententiam illam : Nullus ligalur per 
piwceplum aliquod, nisimcdiante scicntia illiusprajcepti, ibid. 

Hoc autem maxime alibi confirmatur a S. Thoma, ul>i 
sic scripsit : Lex qua?dam regula cst et mcnsura acluum, se— 
cunduni quam inducitur aiiquis ad agc.ndum , velab agcndo rc- 
Irakitur ; dicitur cnim lcx a ligando % quia obligat ad agendum ; 
1. 2. qu. 90. art. 1. Mensura autem , ait card. Gotti , 
non mcnsurat , nisi mcnsurabili applicctur , et ideo addit : 
Jlequiritur indispcnsabiliter , ul le.v subditis promulgationc pro- 
ponalur. Quomodo autcm potcrit quis suas actiones recte 
mensurare, nisi mensura illa sit certa , el non ambigua? 
Nec valet dici , quod ubi lex cst dubia , est etiam dubia li- 
bertas hominis; quia libertas manet semper certa, usque 

2. 



42 LIB. I. TRACT. I. 

dum a lege pariter certa et manifesta non ligatur. Quan- 
lun vis igitur lex generalis sit certa, certe existat , et cerle 
sumcienter sit promulgata; donectamen ipsa non est casui 
particulari applicata , libertas utpote non adhuc ligata , 
in sua possessione remanet. 

Respondeo ad secundum , nempe ad regulam canonum 
a P. Flaviano adductam , et qusero ab eo : Certumne est 
quod praefata regula comprebendat omnia dubia specula- 
tiva, et non tantum practica , aut dubia de facto? id equi- 
deni certum non est, nam communior sententia tradit, re- 
gulam illam dumtaxat locum liabere in dubiis practicis, et 
defacto. Eccequod scribit S. Antoninus : Quod autemro- 
tentcs probare contractum csse Ulicilum , inducunt iilud :\\\ 
dubiis tutior via est ebgenda. Rcspondetur, hoc esse verum 
de. honestate, ct meriti majoritate , non de salutis ncecssitale 
quoad omnia dubia , alinnidn oporleret omnes religionem intrarc, 
part. a. tit. i. cap. xi. §. 3i. Idem scribit Chrislianus Lu- 
pus. diss. dc Op. prob. tom. xi. illud arguens exdoctrina 
S. Augustini : eamdem sententiam sequuntur Navarra , 
Oom. Soto, Abbas, Nyder, Tabiena, Suarez, Angles, S. 
Bonav. Gerson, Isainbertus , Jo. Idelfonsus , Salas , Cor- 
neio , Jo. a S. Tboma et alii , quorum loca observari pos- 
sunt apud aliam quamdam meam dissertationem , quam 
olim diifusius de bac materia edidi , ubi cvidenter pro- 
bavi , quodhujusmodi canonuin regula tantum casus prac- 
ticos , et de facto spectabat. Saltein igitur praedicta regula 
sive lex canonum est vere dubia extra casus practicos, et 
de facto; ac ideo non suflictenter promulgata, et propterea 
vim non babet obligandi. 

Sed denius gratis banc legem procedere pro omnibus 
dubiis; rursuin peto : Quid dieit lex haec , sive regula ? 
In dubiis tulior via esl cligcnda. Ergo cum bomo est iu du- 
bio , nequit agere. Sed quid si formet sibi dictamen ino- 
laliter certum de bonestate suae aclionis? tunc non est in 
dubw , sed est extra dubium , et extra casum regulae , ob 
principium illud jam plusquam ]>lene probatum quod lex 
dubia non obligat, quia tunc deficit ei piomulgaiio , qua? 
cst de esscniia legis. 

Textus autem quemadclit, Qtri amat periculum, in itto 
pcribit , nescio quomodo possit suae opinioni favcre. Son 



DE COjVSOENTIA. fi 

ignoro hujusmodi Scripturam afferri ab omnibus ejtiscleiii 
rigidae sententiae propuguatoribus ; sed non valeo intelli- 
gere, quidnain ex ea eruere possint isti magistri ( ut se jac- 
tant ) sanac et purioris doctrinae. Attendatur scripturaecon- 
textus ; dicitur rbi : Cor durum habcbil malc in novissimo , 
et qui amat pcriculum, in illo peribit. Eccli. 3. 27. En quod. 
casus Scripturae, in quoliomo graviter peccat, est cuin ipse 
in veruin se immittit periculum suae salutis ,pror.rahendo 
usquead mortein suam conversionem; sicut pariter verum 
periculum incurrit , et graviter peccat , qui occasionem 
proximam peccandi voluntarie renuit removere; omnino 
differt ergo casus a nostro, in quo , posito, quod lex dubia 
non obligat , nullum estpericulum transgrediendi legem : 
quia, cum eo casu non sit ea sumcienter promulgata, nul- 
lam babet virtutem obligandi. 

Ex bac autem doctrina S. Thomae , nempe quod lex nou 
habef virtutem obligandi , nisi sit promulgaia et inno- 
tescat, duo corollaria descendunt, quibus praefata nostra 
disserlatio magis solidatur: primum quod lex dubia noa 
obligat : secundum buic annexlim , quod lex incerta ne— 
quit certam obligationem inducere. Hinc subdimus. 

COHCLLARIUM PRIMUM. 

Lcx dubia non obligat. 

Ex principio autem tam firmiter et multipliciter a D. 
Tlioma probato, nempe quod lexnon promulgata non hfc- 
bet virtutem obligandi , cerla descendit praetata priina 
conclusio, quod lex dubia non obligat. Hujusmodi con- 
clusio probatur ex eo, quod cerlum et exploralum commu- 
niter est inler omnes doctores, quod cerlitudo moralis ali- 
cujus sententiae, si nonprobatur ex aliquocerto principio 
dirccto y probetur tamen ex alio principio rcflexo pariter 
certo , ut probatur primo ex can. 4- Quid culpatur, 23. q. 
I. ubi S. Augustinus scribit : Vir justus \ si forte su.h j-cge 
homine etiam sacrilcgo militet , rccte polest illojubente bcllare, 
H vlcc ( alias cwicce ) pacis ordinem scivans , quocl sibijubt- 
tur , velnon esse contra Dci prcvccptum certum est , vel utrutn 
sit , certum non est ; ita ut fortassc rcum faciat rcgem iniquitas 
imperandij innoccntcm autem militem oslcndat ordo scrvicndi. 



n LIB. I. TRACT. h 

Quamvis igitur subditus sit dubius de belli justitia , potest 
tamen licite militare ex jussu sui principis, et qua ratione ? 
innixus principio reflexo quod princeps habet jus cer- 
tum , ut semper ac de injustitia non constat , ei obtempe- 
retur. Probatur pariter ex cap. Dominus,de Secund. nupt. 
ubi dicitur, quod, si vir dubitet de morte prioris viri suaer 
uxoris , nequit debitum petere , sed tenetur reddere 
uxori, quae non dubitans in bona fide petit ; et cur? ob 
certum priucipium reflexum , quod cum uxor sit in bona 
lide, ipsa in dubio jus habet petendi debitum. 

Hanc doclrinam ut certam habet P. Jo. Laurentius Berti 
in sua Theologia ( tom. 2. lib. 21. c. i3. prop. 3. vers. 
Patroni ) qui tenet illicitum esse sequi opinionem minus 
tutam , licet sit a^que probabilis ; sed unde id probat? pro- 
bat ex falsitate duorum principiorum, quibus probabilistae 
licitum esse sustinent ; primumenim est illud : Qui proba- 
hilitcr agit , prudcnter agit. Merito revera P. Berti ait, prin- 
cipium hoc non esse sufliciens ad operandum cum opinione 
tantum probabili ; etenim cum opinio adversa pro lege 
seque sit probabilis , certitudo de actionis honestate ad recte 
operandum necessaria nobis deinde non suppetit. Alte- 
rumprincipium quorumdam probabilistarum esthoc, quod 
cum utraque opinio est probabilis, homo circa opinionem 
tutiorem judicium suspendit , et probabilitati opinionis 
benignae se innitens , operatur. Sed juste idem P. Berti 
tale principium etiam reprobat, illud enim nequaquam de 
actionis honestale nos certos reddere valet, cum hujusmodi 
suspensio judicii sit mere voluntaria, unde excusare non 
potest , quin ignorantia sit vere vincibilis , ideoque eo modo 
nequit equidem dubium deponi. Quapropter concludit 
Berti : posito, quod aliud fundamentum non adest depo- 
nendi dubium , quam illa sola opinionisbenignai probabi- 
litas , minime licebit nobis illa opinione uti. Secus vero 
est, scribit ipsemet Berti, casu quo praeter illam probabi- 
litatem opinionis , aliundc sc oflerat a;ia reflcxa ratio, sive 
principium certum , quod de honestate actionis in prnxi 
moraliter certos nos reddit : siquidem tunc nostri judicii 
certitudo non jam rationibus illius opinionis probabilis, 
sed principio reflexo certo supervenienti innititur. Exem- 
plumque atlert religiosi, qui dubitans, an possit jejunium 



DE CONSCIENTIA. 45 

solvere , ut studio operam piaebeat , potest utique solvere, 
si urgeat superioris pracceptuin , quo ccrtus fiat posse 
citra culpam cibum sumere. Aliud affert exemplum de 
possessore , qui praedium bona fide possidens , superve- 
niente dubio , licite potest possessionem prosequi, si a viro 
docto tutus reddatur , quod nemo in dubio re legitime pos- 
sessa spoliari tenetur. Ilinc sic concludit : Procul dubio 
potest hoc paclo cx reflcxionc mcntis antca pcrplcxe fieri judi~ 
cium practicum moralitcr. Idem scribit P. Wigandt ordinis 
praedicalorum , dicens : Vrobabilius est non esse peccatum 
aperari cum conscicntia spcculalivc dubia , habente annexum 
judicium practicumde honcstate opcrationis. Ratio, quia qui 
sic operatur, prudenter judicat in bis circumstantiis se li- 
cite, et honeste operari : tract. 2. ex. 1. q.]5. art. 2. 

Consentiunt domini Ballerini in suo opere, cui titulus : 
Aforalium actionum rcgula, sive Quwslio de opinione probabili, 
qui licet strenue rigidam sententiam tueantur, buic ta- 
mendoctrinae tanquamcertcelibentersubscribunt dicendo : 
Quod iti praxi ex direclis principiis minimc certis incertum est y 
cx cerlo reflexo principio , fit omnino ccrtum. Ipsique pariter 
de hoc plura adducunt exempla , et signanter illud mox 
supra a nobis relatum de dubio impedimento matrimonii 
contracti, quo casu aiunt, quod licet ob principia directa 
incertum sit , an conjux dubitans possit debitum reddere, 
nibilominus ob principium rcflexum , quod ex canone et 
rationededucitur, secure reddere valet. Unde concludunt : 
Inhis omnibus cxcmplis obscrvandum cst, rcflexaprincipiapar- 
ticularcm qu&stioncm non solvcre , scd inccrtam rclinquere; sola 
praxis ccrta est , eo quod principia rcflcxa praxis in eo dubip 
dirigendce ccrtam regulam figant. Idem scribit P. Gonet 
Manual. tom. 3. tract. 3. cap. iG. circa fin. Tandem idem 
P. Lcctor Jo. Yinccntius Palulius , qui in hac controversia 
duplici libcllo strenue mibi sc opposuit, id pro explorato 
admittit , ncmpe quod cum principiuin reflexum est cer- 
turn, jam rcddit actionem certe bonestam : sic enimaitin 
suo libcllo , La Causa dcl Probabiiismo ctc.§.YV . pag. 4°- 
et expressius pag. 45. ubi scribit : Scfosse yero, chc nclcaso 
dinccrtezza dclla lcggc , la lcgge non vi fossc , pcrchc non pro- 
mulgata abbastanza , oh allora si ( come acccnnai ) avrcste un 
principio ccrto , se non dirctlo , almcno rcflcsso , ondc formar 



4G LIB. I. TRACT. I. 

un detiamc prudcnte ccrto di poterlo celebraie lccitamentc 
( loquitur de quodain contraclu dubie licito ), atiesoche 
non essendovi lcgge chc lo proibisca , qual timor saggio potrcb- 
bevi esscre di trasgrcdirc la lcgge , che certamcnte non v } c ? 
IVJelius dixisset, quae certe non obli»at; quod alias ad ideiu 
reducilur, quia lex quae non obligal,est tamquam non esset. 

Et sic intelligitur, quomodo judiciuin speculative du- 
bium, sive probabile de Jionestate actionis, potest in piaxi 
heri moraliter certum. Sed quis objiciet, quomodo ratio- 
nes speculative tautum probabiles, possunt in praxi mo- 
raliter certe evadere? Hoc evenit, ut optime tradunt epi- 
scopus Abelly , et P. Eusebius Ainort, non ex eo quod ip- 
seinet raliones speculative probabiles alicujus opiniouis 
fiunt in praxi moraliter certa? : sed quia aliae sunt ralioncs 
ipsiusopinionis, quae tantum probabiles sunt,aliae verosunt 
rationes principii reilexi, quibus in praxiultimum formatur 
judicium morahter certum ex illo principio certo ; et sic 
actio quae speculative est tantum probabiliter bonesta, in 
praxi certe moraliter bonesta evadit. 

Ut ergo nostram firmeinusconclusionem,nimirum quod 
lex dubia non obligat , sic certo tramite arguiinus : Prin- 
cipium a D. Thonia superius jam probatuin est , quod lex 
non babet virtutem obligandi, nisi sufficienter promul- 
gata sit , et innotescat. Casu autem quo dua3 opiniones con- 
currant aequalis ponderis, tunc quidem lex nequit dici sui- 
iicienterpromulgata, tunc enim sufficienter promulgatuin 
est dubium , an lex existat , sed non est p. omulgata le.\ ; 
ac propterea ipsa non potest obligare. 

Jlanc sententiam novissime Eusebius Amort, Germanus, 
vir doclrina umlique perspicuus , tanquam certam defeodit 
in sua Morali et Scbolastica Tbeologia , Rononiae lypis 
data an. i^53. postquam Romae emendata fuit jussu Re- 
nedicti XIV. , cui ipse auctor supplices preces dedit, ut 
curaret opus ante ejus publicationem a cordatis tbeologis 
Roinae revideri , et ubi oportere censeret, emendari. Pon- 
lifex votis annuit, el transmisit ei aliqua menda in opere 
emendanda, salva tamcn quaestionede opinioneaequcpio- 
babili , ut vidcre est in ipsius opere. Scribit auctor, qu< d 
ubi opinio pro lcge evidenlcr, ct notabiliterprobabilior Don 
apparet, nioialicrt-ertum est , legem obligantem uon cxi«i 



DE GONSClENTIA. 4 7 

fitere, dicens quod Dcus juxta suain Divinain providentiani 
cuin ipsc vult legem suam obli^are, eniccre tenetur ut 
evidenter et notabiliter probabilior appareat : Quandocujn- 
que ( sic loquitur ) cxistcntia lcgis non reddilur crcdibiUor, 
nnn ipsa , moralUer certum est non dari lcgem • quia ex natura 
providcjitice Divuice Deus, sicnt tcnetur suam rcliuioncm rcddcte 
evidcnter crcdibiUorcm rton ipsa , ita ctiam tcnctur suam lcgcm 
redderc credibiliorcm scu prouabUiorcm , non ipsa. Aniort , 
Tlieol. t. i. disp. 2. §. 4. °,- 10 - P a ft- 2 ^2. To, non ipsa , 
intelligit, non ipsa lege, std ralionibus quae nobis illam 
notabiliterprobabiiioreui reddunt. Dcinde alio loco ratio- 
nein adducit, quia Iex striete dubia suflicienlei caret pro— 
inulgatione, sinequa lex non est lex , sivenon est lcx obli- 
gans : In hoc casu ( nenipe cum utraque opinio est aeque 
probabilis ) non datur lcx dirccta prohibcns , quia in hoc casu 
non datur sufficicns promulgatio lcgis , qua? est caractcr inse- 
parabilis, et essejitUdis legis, siquidem illa cst sola lcgis pro- 
jnulgatio , qualcx fit crcdibilior. Loc. c. disp. 2. quaest. 5. 
p. 283. Additque idem sensisse patres : Patrcs in dubio 
stricic tali, ubi in neutram partcm infleciitur meniis scntcniia , 
rclinquunt homini potestalcm sequendi benigniora ; ergo agnos- 
ctuil aliquod gcjicrale prijicipiurn , quo possii fojrmari prudens 
judiciuin concomilans de non existcjilta legis. Et revera S. 
Gregorius Nazian/.enus ( orat. 39. ) de quodam JVovatiano 
loquens, ait : An juvcnibus viduis propter wtalis lubricujJi 
ijicujidi matrimonii potcstatcm facis ? At Paulus hoc^ facere 
jiiiuimc dubilavit cujus scilicct te magistrum proftcris. At h.ic 
minime post bapiismum, tnquis. Quo arguivcnto id confir- 
mas? Aut rcni ita sc haberc proba , aut si id ncquis , Jie con- 
demnes. Quod si rcs dubia cst , vincut liumanilas , et facilitas. 
Iiem S. Leo ( epist. 90. ad Rustic. Narbones. in praefat. ) 
ut babetur in can. Sieut quaedam, ( fin. dist. iz{. ). Sicut 
qiuvdam sunt , quo? nullapossunt ratione convclli{ prout sunt 
deealogi praecepta , etsacramentorum fonna% sicut explicat 
Glossa) , ita multa sunt ', quce aut pro jiecessiiate tempojum , 
aut pro cojisidcraliojie cetatum oportcat icinpcrari .• UUi consUic- 
raliojic scjnpcr scrvuta, ut iji iis qua? vcl dubia fuerijit , aut ob- 
sauu, id Jioverimus scqucndum, quod ncc praiccpiis evangclicis 
(•■>ntr(uium,jicc dccj^ctis sanctoj'um Patruni invcjiiatur udvcrsum . 
Dicit, scqu: nditim , nam praelati subdilis peniiittcfe debcnt, 



48 LIB. I. TRACT. I. 

utpossint opinionibus minus rigidis uti, ubi illa nec evan- 
gelio, necPatrumdoclrinis adversantur,juxtailludChryso- 
6tomi documentum : Circa vitam tuam esto austcrus , circa 
alienam bcnignus , ita in can. Alligant, 26. qu. 7. Itcm Lac- 
tantius( lib. 3, Instit. c. 27. ) Scribit : Stultissimiesthominis 
proeceptis eorum vclle parcre , quae uirum vera sint , an falsa, 
dabiiaiur. 

Item S. Augustinusbrevibus lotuinquod dicimus confir- 
mat : Quod cnim contra fidem, neque contra bonos mores esse 
con\>incitur, (nota convincitur) indi/ferenter esse habcndutn. 
Serm 294. c. 1 1. col. 224. edit. Paris. Quaelibet igitur actio 
nobispcrmissa cst, modo convicti, autmoraliter certi non 
simus,illam contrafidem, autbonosmores esse. Item S. Am- 
brosius scribens ad Januarium improperat animos nimium 
timidoshabere,quidubiisnibilrectumexistimant,nisiquod 
Scripturre auctoritate, aut Ecclesiae traditione, aut quod 
pro vitae corrigenda? utilitate certum esse dignoscitur. En 
ejus verba : Sensi enim soepe dolens, multas infmnorum pcr- 
lurbationcs fieripcr quorumdam fratrum contentiosam obstina- 
tionem , vel superstitiosam timidiiatcm, qui in rcbus hujus- 
modi , qua? ncquc Scriptura? sanctai auctoritale , ncquc univer- 
salis Ecclesiaj traditione, ncque vitcs corrigciuhe utililate ad 
certum possunt terminum pervenirc... tam liticjiosas excitant 
quaastioncs , ut nisi quod ipsi faciunt , nihil rectum cxistimcnt. 
S. Ambros. epist. ad inquis. Januar. c. 11. n. 3. Hisacce- 
dit S. Basilius , qui de quibusdam loquens, qui juramen- 
tuin quoddam a se prsestitum invalidum fuisse autuma- 
bant, ita scripsil : Considcranda autcm sunt, el spccics juris- 
jurandi, et verba , et animus , quo juravcrunt, ct sUjillalini 
quas verba addita fucrunt ; adco ut si fiulla prorsus sit rci lc- 
niendce ratio , tales omnino dimittcndi sint. Epistol. 188. 
can. 1. cap. 10. Dixit igitur, tum dumtaxat dimittendos 
(sive non audiendos) esse, cum nulla pcnitus favens benigna 
ratio eis subesset. Item accedit S. Bernardus, qui , gene- 
rice loquendo de rebusinutramque partem disputatis, ad 
Hugonem S. Victoris sic scribit : Sanc ibi unusquisquc in 
suo sensu sccurus abundat, ubi aut ccrtaj rationi, aut non con- 
tcmncnda? auctoritati , quod scntitur, non obviat. Yol. oper. 
cap. 5. nuiner. 18. edit. Maur. Paris. col. 634- Ait ilaque 
S. doctor, qucmque tuto procedere, eas opinioncs scqncn- 



DE CONSCIENTIA. {g 

do, quae eerlae rationi , aut auctoritati, qnoe sit tanti mo- 
menti, ut nemo ab illa desciscere possit, se non oppo- 
nunt. His addendus S. Bonaventura, qui de votis agens , 
super quibus Papa dispensare possit, tics in medium ad- 
ducit opinioncs, et deinde concludit : Qucv istarum trium 
oplnionum sit vcrior, faleor lftc ncscire ; ct satis jtotest qucv- 
libct sustincri. Si quis tamcn vclit hanc ullimam acccplarc , 
non occurrit ci inconvcnicns manifcslum. In Zj. dist. S8. 
art. 2. quaest. 3, iNon ait pracfercndam esse tutiorem , scd 
quamlibetcarum sustineri posse , et acceptari. 

Audiamus insuperMelcbioremCanum , qui impugnando 
sententiam Scoti obligantis pcccatores omnibus dicbus 
jestivis ad contrilionisactum produceudum , scripsit : Jus 
Juimanum nullum cst, aut cvangclicum, quo hoc pra?ccptum asse- 
ratur ; proferant y et tacebimus. Relect. 4« de Peenit. p. 4- 
quaest. 2. prop. 3. Et n. 5. subdit : Quoniam ignoro , undc 
ad hanc opinioncm doctorcs illi vcncrint , Ubcrc possum , quod 
non satis explorale prccccptum cst > ncgarc. Idem sensisse 
Scotum certum videtur, ubi de quadam opinione scripsit : 
Cum multis sit probabilior pars ncgativa , non sine peccato 
aliquis se cxponit dubio , scquendo a/firmalivam minus proba- 
bilem. In 4- dist. 11. qusest. 6. Ergo juxta Scotum , qui 
sequitur opinionem aeque probabilem , non peccat. Idem 
pariter scripsit cardinalis Lambertinus, deinde creatus 
Pontifex sub nomine Benedicti XIV., dicens ; Non debbono 
imporsi legami , quando non vi e manifcsta lcggc chc limponga. 
Notif. i3. 

Sed deveniamus nunc ad rationes intrinsecas nostrae 
sententiae , pro quibus rem ex suis principiis, Angelico 
doctore semper duce, sumamus. S. Tbomas sic legem 
definit : Lex qucedam regula est , et mcnsura actuum , secun- 
dum quam inducitur aliquis ad agcndum , vcl ab agcndo rctra- 
hitur ; dicitur cnim lcx a ligando , quia obligat ad agcndum. 
1. 2. quaest. 90. art. 1. Deinde ldem S. Tbomas docet 
banc regulam sive lcgis mensuram , ad boc ut subditi acl 
cam observare adstringantur, dcbere eis esse per pro- 
mulgationem manifestam; quaproptcr artic. 4- quacsitum 
proponit : Utrum promulgatio sii dc rationc lcgis ? Et sic 
respondet : Lex imponitur aliis pcr modum rcgulce, ct mcn- 
surce ; regula autem, ct mcnsura imponitur per hoc , qnod appU- 
1. 3 



5o LIB. I. TRACT. I. 

calur his , qui regulantttr, et mcnsurantur. Undc ad hoc quod 
lex viriutem obligandi obtincat , quod cst proprium lcgis , opor- 
tct quod applicctur hominibus , qui sccundum cam rcgulari de- 
bcnt. Talis autcm applicaiio fit per hoc, quod in notitiam eorum 
dcducitur cx ipsa promulgationc. Unde promulgatio ipsa neccs- 
saria est ad hoc , quod lcx Jiabeat suam virtulcm. Lex igitur 
ante promulgationem vim obbgandi non habet : leges enim , 
ut scribit Gratianus in can. In istis in dist. 4- tunc vim le- 
gi| acquirunt, et leges tunc proprie nuncupantur. et sunt, 
cuiri sunt promulgata? : Legcs lunc instituuntur, cum pro- 
mulganlur. Ilinc a S. Tlioma alibi ita lex definitur : Qua?- 
dam rationis ordinatio ad bonum commune promulgata. I. 2. 
qua3st. 90. art. l\. Notentur verba, ordinatio promulgata. 

Ilacc autem promul^atio est necessaria omnino ad obli- 
gandum , nedum in bumanis le«ibus, sedetiam indivinis, 
et naturalibus , prout idein sanctus doctor tradit : nam in 
citato art. 4- ad primum boc sibi objicit : Lex naturalis 
maxime habct rationcm lcgis ; sed lex naturalis non indigct 
promulgatione : ergo non est dc ratione lcgis , quod promulgctur. 
Etsic respondet : Diccndum , quod promulgatio lcgis naturai 
cst cx hoc ipso , quod Deus eam mcntibus hominum inscruit , 
nataralitcr wgnoscendam. Itaque sanctus Tbomas non ne- 
{>at, legem naturalem promulgatione indigere, dicit tan- 
tum , legis naturalis promulgationem non fieri bumano 
modo , sed naturali lumine, quod Deus in bominum men- 
tes ingerit. Hinc doctissimus cardinalis Gotti ait : Adlioc, 
ut lex in actu secundo obligct , rcquiritui quidem indispensabi- 
litcr, ut subditis promulgatione proponatur. Tbeol. tom. 2. 
tract. 5. de Leg. quaest. 1. dub. 3. §. 3. num. 21. Dicit, 
in aclu secundo , quia lex non adbuc promulgata babet in 
se vim obligandi in actu primo, scilicct 1 , ut ipsa actuabter 
dcinde obliget , cum promulgata fuerit ; sed ut in actu 
secundo, nempe actualiter obliget, requiritur indispensa- 
biliter ejus promulgatio subditis facta : Aclualiicr (scribit 
Sylvius) tunclex unicuique promulgatur, quando cognitioncm 
(bomo) a Deo accipit dictanlcm , quidjuxta rcctam ralioncm 
sit ampleclendum , quid fugiendum. In 1. 2. qua?st. 90. 
art. 4- bi fin. 

De bac promulgationis necessitate, ut lex obliget , Do- 
minicus Soto rationcm assignat, dicens : Nttlla lcx habct 



DE CONSCIENTIA. Sri 

vigorcni lcgis antc promulgationcm. Ntdlam cxccptioncm con- 
clusio hcec pcrmittit. Et probatur cx nalura ipsius lcgis : cst 
cnimrcgula nostrarum actionum ; rcgula autcm, nisiopcranlibus 
applicetur, vana est. sipplicari autcm ncquit , nisi pcr cjus 
notitiam ; nam quircgula utitur, cam inlucri ncccsse habct ; (nota 
inlueri). Fit crgo conscqucns , ut ante promulgationem , qud 
subditis innotescit , non eos obligando perstringat , scd tunc 
percipi, quando promulgalur. Sot. tle Just. ct Jure lib. i. 
quaest. i . art. 4- Quapropter ait Joannes Gerson , nec etiani 
Deum obstringere posse crcaturam ad legem observandam, 
nisi prius praeceptum, ac voluntatem suam Deus creaturae 
manifestet : Nccessc est dari manifestationcm ordinationis , 
ac voluntalis Dei ; nam per solam ordinationem, aut pcr solam 
suam voluntatem non potest Dcus absoluie crcatura? imponere 
obligationcm , scd ad hoc opus est , ut ei communicct notitiam 
unius a?que ac alterius. Gerson de Yita spirit. etc. lect. 2. 
col. 176. Ex lioc P. Gonet argumentum ducit , bene posse 
dari ignorantiam invincibilem etiam praeceptorum natura- 
lium, quae a primis principiis valde sunt remota, sicque 
arguit : Lex enim vitn obligandi non liabet , nisi applicetur 
hominibus per promulgationem ; scd lex naturalis non promul- 
gatur omnibus hominibus quantum ad omnia prwcepta , qua? 
sunt rcmotissima a primis principiis ; crgo non obligat omnes 
quantum adilla praeccpta. Subindcquc potest dari dc illis igno- 
rantia invincibilis , el excusans a peccato. Gon. in Clypeo 
theol. tom. 3. disp. i.art. 3. num. 47. 

Sed nunc accedamus ad objectiones P. Patutii discu- 
tiendas, quibus lmjus nostri principii certitudo clarius 
innotescet. P. Lector objicitl. contra hoc principium , ad 
reddendam legem sat promulgatam satis esse notitiam 
tantum probabilem , quse ex opinione probabili slantepro 
lcge, jam habetur. Huic objectioni dico primo, verbum 
notitia, juxta omnia vocabularia idem esse ac cognitio. 
Cognitio autem legis , et opinio probabilis legis omnino 
differunt. Praeterea respondeo , quod si admilti vellet, 
sub verbo notilioe intclligi notitiam probalnlem , ad sum- 
mum id solummodo admitti potest , casu , quo notitia ad- 
esset probabilis tantum pro lege , tunc enim legi quaedain 
moralis certitudo assisteret ; sed cum adest ex alia parte 
opinio a?que probabiiis pvo libertate, tunc ex ncutra parle 



5a LIB. L TRACT. L 

quapolest superesseprobabilitas, seu probabilis ratio apta 
ad prudentem hominis assensum sibi trahendum; nam ex 
his aequalibtis probabilitatibus aliud quam merum dubium 
non resultat , an existat , vel non existat lex. Id clare docet 
sanctus Thomas : IntcUectus noslcr respcclu parlinm contra- 
dictionis sc habcl divcrsimodc ; quandoquc enini non inclinatur 
magis ad unum , quam adaliud, vcl propicr dcfeclum movcn- 
tiunij sicut in illis problcmatibus , dc quibus raliones non ha- 
bcntur, vcl proptcr apparcnicm a?qualitate7?i eorum qua: movcnt 
ad utramquc partcm , ct ita est dubitantis dispositio , qui fluc- 
tual inter duas partcs conlradictionis. De Yerit. quaest. ].{• 
art. i. Idemque alibi brevius docet : Intcr wqualitatcm 
ctiam rationum , ct argumenlorum soli dubio csl locus. 
S. Thom. Vide in Instruct. de Reg. prox. etc. p. i. c. 3. 
pag. 48. 

P. Berti praeterca inquit, quod sicut statera tam in 
aeqUilibrio est, cum ei nullum pondus imponitur, quam 
cum sequalia imponuntur onera ; eodem modo , cum duae 
probabilcs opiniones occurrunt , ipsa? adeo judicium sus- 
pendunt , ac si nulla ex utraque parte probabilitas existe- 
ret : In ajquihbrio manet lanx , sive nullum neutri parli . 
sice utrique jcquale onus imponalur. Berti Theolog. tom. ?. 
lib. 21. cap. i^. propos. 3. pag. i5i. Idem dicunt P. 
Gonet, Yasquez , La-Croix, et communiter omnes proba- 
bilistae , ct probabilioristse , idemque tandem fatetur idem 
P. Patutius his verbis (incit. In struct. de B.eg. prox. etc.) : 
Immota manct libra, in cujus utraque lance atquale pondus col- 
locatur, nec ad unam inflectilur partem , nec ad aliam. Et 
idem confirmat in libello {La Causa dcl Probabilisnw , 
elc. pag. 48) ubu dicit : Essendo cvidcnle , che duc opinioni 
amlraddiitorie cgualmcnte probabili non possono , se non ge- 
ncrare il dubbio. Itaque respectu ad nostram controver- 
siam , in qua de duabus opinionibus acque probabilibus 
agitur, dici non valet, probabilem legis notitiam sufficere 
ad eam promulgatam efficiendam ; eo enim casu neutiquam 
notitia sumciens ad legem promulgandam habetur, sed 
tantum ad promulgandum dubium, sive meram ha?sita - 
tionem , an adsit lex , vel non : quandoquidem , cum dua 
itqualis ponderis opinioues concurrunt, evenit (ut dixi- 
mus) nullam earum pondus haberc. 



DE CONSCIENTIA. 5 I 

Objccit II. ct ait, aliam esse promulgationem legis , 
aliam legis divulgationem , sive notitiam privatam , quam 
snbditi cle Icge recipiunt; lex enim , cum jam proniulgata 
fuit, sine hac notitia a subditis acce[)ta, eos obstringendi 
virtutem habet. Subdit autem , quod omnes lcges sive 
Iuimanae, sive diyinae, jam satis promulgatae fucrunt. Et 
primo loco de humanis legibus loquens, dicit , hx ut 
obligcnt, suflicere, quod communitati pcr banditorcs , 
aut per affixionem scripturac in publicis locis promulgata; 
fuerint. 

Conccdimus, quod, ut lex huinana vim babcat obli- 
gandi, sat est , ut communitati proinulgetur, nec, ut nc- 
titia ad quemcumque perveniat subditum, requiritur ; 
scd advertendum , quod id valet tantum quoad matcrialc 
legis objectuin , quod a lege praeceptum , aut vetitum fue- 
rit , non tamen quoad conscientia? obUgationem legcm 
scrvandi. Me explico : si v. gr. quaedam fuerit !cx pro- 
mulgata , qua invalidus contractus aliquis siue ali- 
quibus solemnitatibus initus cleclaratur, tunc subditus , 
licet lpgem ignoret, tenetur tamen , cnm de illa noti- 
tiam accipit, stare prsescripto legis jubcntis contractum 
babendum esse uti irritum , aut aliquam pcenam solven- 
dam fore : nam in foro externo , cum lcx jam pronud- 
jjata fuerit , omnes eam scire pracsumuntur. llespectu 
vero conscientiae , profecto minimc pcccat , qui lcgem il— 
lam sibi ignotam non servat, modo ob suam negligcn- 
liatn non scivisse acciderit. Sicque intelligitur tcxtus S. 
Thoma? a P. Patutio adductus : llli , coram quibus Icr 
n >n promulgatur, obligantur ad lcgcm obscrvandam , in quan- 
luin in corum noliliam dcvcnil per alios , vcl devenirc potest , 
promulgationc facta. S. Tb. 1.2. q. cjo. art. /\. ad 2. To , 
vel devcuirc potest, inteUigitur in quantum legis notitia sub- 
ditis pervenire potcrat, et ob eoruni negligentia non per- 
veucrit; nam alioquin , si eorum ignorantia fuerit in- 
culpabilis, Icgem non servando , minimc peccant. Ila re- 
latuni textum recte explicat Cajetanus (loc, cit. S. Thomae) 
dicens, eos tantimi reos offensae legis essc , cjui eam ne- 
sciunt, yelquia nohicrunl, vcl quia neglexerunt facere , quod 
in eis erat ad sciendum. Alioquin abscntcs nescii promulgatce 
lcgis non liganlur. Propter quod accusari n?c apud Deum , 



54 LIB. I. TRACT. I. 

ncc apui homines ignoranticc possunt. Idemque scribuut 
P. Petrus Collet. de Legib. tom. 3. cap. i. art 2. concl... 
ct P. Franciscus Suar. in OperedeLeg. lib. 3 c. 17. n. 3. 
et seq. Adduntque idem P. Suarez alibi tom. 5. in 3. p. 
disp. 4«. sect. 5. num. 4- Aravius in 1. 2. q. 97. disp. 3. 
diff. 3. Tapia lib. 4- q- i5. art. 2. Castr. tom. 1. tract. 1. 
disp. 3. punct. 7. num. 1. Gregorius Martin. q. 96. art-4- 
dub. 5. concl. 3. 4- Sancb. Dec. lib. 1. cap. 10. num. 32 
et 33. Yillalob. tom. 1. tract. 1. diss. 24. Salm. deLeg. c.'^. 
num. 110. non tantum eos reputandos esse nescios , qui 
legem omnino ignorant , sed etiam illos , qui post debitam 
diligentiam de ea dubitant; lex enim (ut diximus) non li- 
gat, nisi subditis applicetur per certam, non autem du- 
biam notitiam. Idque traditur ab eodem S. Tboma , qui 
docet ; Nullus ligatur per prceceptum , nisi mcdiante scicn— 
tia illius prcvccpti. De Verit. q. 17. art. 3. Sed deboc textu 
infra latius disserendum erit. 

Sic de bumanis legibus ; loquens autem P. Patutius de 
legibus divinis , dicit , ipsas jam ab seterno promulgatas 
fuissc, et usque ab selerno perfectam obligandi babuisse 
virtutem, priusquam creaturae legem audirent, ac cogno- 
scerent. Idque pvocedere ait ex eo, quodlex aeternahabet 
ab aetcrno promulgationem causalem , inrtualcm, et cmi~ 
nenlem , quse deinde in tempore formalem etiam promul- 
gationem infert. Hoc deducit ex verbis S. Thomae , qui ait : 
Dicendum, quod promulgatio fit et verbo et scripto ; ct utroquc 
rnodo lex cvtcrna habct promulgationcm ex partc Dci promul- 
gantis , quiact Vcrbum divinumcst cvtcrnum , ct scriptura Ubri 
vitce est cetcrna ; sed cx partc crcaiurce audicntis , ct inspicicti- 
tis non potcst csse promulgatio a^tcrna. 1. 2. q. 91. art. 1. 
ad 2. Verumtamcn ego assero (idque clare probabo) quod 
lex aeterna respectu hominum non est propria lex ; pro- 
pria cnim lex quoad ipsos est lex naturaiis, qua: licet sit 
participatio legis aeternre, ipsa tamen est ea , qua? proprie 
bomines ligat , cum lex naturalis tantum bominibus pro- 
mulgetur, et rationis lumine applicetur. Saltem dico (prout 
alii theologi loquuntur) quod lex aHerna , quamvis in se 
\im habuerit obligandi in actu primo, attamen non fuit 
lex obligans actualiter, et in actu secundo , donec fucrit 
proposita , et per ejus cognitionem creaturis applicata^ 



DE CGNSCiENTTA. 55 

sicque asseveranter aio a S. Th., et ab oirmibus thcologis 
doceri. 

En quomodo loquitur Duvallius : Postrcnw dubitabis, 
an ipsa lcx (aHerna) scmpcr habucrit , ct habcat vcrani cl 
prop/iam raiionem legis ? licspo/idco , in temporc , rpiando pro- 
ductce sa/it crcaturce , haberc dc facto rationcm lcgis , siquidcm 
vcrc ct propric om/iibus creaturis tanquam subditis cst indita , 
ct imposita ; si iamcn ab cetcrno spectctur, diccndum est , eam 
non cssc ve.rc ct propric legem , scd tantum aliquid quod sc ha- 
bcat inslar lcgis. Deinde rationem assiguat : Tuni , quia dc 
ralionc vcrai legis est , ut i/nponaiur, ct promulgctur subditis ; 
/iiilli aute/n fuerunt subditi ab ceterno ; tum quia lex esscntiali- 
ter cst rcgula qumda/n practica , haic autcm rcgula non potuit 
irnponi Vcrbo, ct Spiritui Sancio , quiaipsimet sunt rcguia ct 
rcctiludo ipsa. In i. 2. S. Tliom. de Leg. q. 2. pag. 293. 
Jdem scribit Petrus de Lorca : Si quomodo autcrn lcx aztcrna 
rcspicit crcaluras , rcmotcrcspicit , quatcnusaDco moventur,et 
gubcr/in/itur, no/i vero, quia sit impcrium i/i crcaiuras latu/n, aut 
quia prcponaiar ipsis ut rcgulci , qua suas actioncs mcnsurarc , 
ct co/nponcrc possint... Lcx aeternano/i est pri/icipiu/n , ct ratio 
agcndi alicui , qui legi subditus sit , nequc cst illi rcgula proxima 
suaru/n actionum ; scd cst ratio age/idi ipsi Deo , et regula di- 
vinarum actionum , qua mundum gubernat; si cui crgo cssct 
lcx , csset Deo. In 1. 2. S. Thom. disp. 5. meinbr. 2. Et 
loquens de verbis illis S. Thomae , ct vcrbo , ct scripto, dicit : 
Exprcssio illa in Vcrbo divi/10 cetcrna fuit i/i Dco ncccssiiaic 
naturce facta , et non rclata ad aliquas creaturas , quod promul- 
gatio legU rc.quirit ; sc/npcr cni/n promulgatio lcgis ad subditos 
rcfertur. Idem scribit Ludovicus Montesino : Rcsp. Jtujus- 
modi lege/n o?tcrnam promulgaiam cssc ab cetcrno ipsimcl Dco... 
Deus sibimct c.st lcx , ei sibi cst rcgula , ct ita intcUigimus Dcu/n 
sibi pro/nulgarc lcge/n. De Leg. disp 20. q. l\. numer. 83. 
pag. 4o4- Idem scribit Ludovicus Lorichio loquens de lege 
Seterna : Hac lege Dcus omnia ordinat ad scipsum , ct cst 
pronudgata apud ipsum ab oetcrno ; hominibus autc/n prornuh- 
galur, quando cis innotescit. Thesaur. novus utr. Theol. 
verb. Lex. n. 6. Quomodo autem his doctrinis conciliari 
potest, quod asserit P. Patutius, nempe legem a?ternam 
ab aeterno perfectam obligandi habuisse virlutem , prius- 
quam creaturai legem audirent, ac cognoscerent? 



&5 L1B. I. TRACT. I. 

Prai'fatisalio>um doctrinis congruit id , quod in alioloco 
doeet ipse S. Thomas , dicens, legem seternam non esse 
propinquam regulam humanac voluntalis, sed potius esse 
rationem Dei ; cn ejus verba : Regnla autem iwluntalis hu- 
rnance est duplex. Una prnpiuqua, et homogenea, scilicct ipsa 
humana ratio ; alia vcro est prima rcgula , scilicct lcx adcrnu , 
qua? cst quasi ratio Dci. 1. 2. q. 71. a. 6. Necobstant verba 
ejusdcm S. doctoris supra relata : Lcx ajtcrna habct pro- 
mufgationem cx parte Dei promulgantis. 1. 2. q. 91. art. 1. 
ad 2. Nam ibidem jam subdit S. doctor : Scd cx partc 
creaturce audicniis ct inspicicnlis non potcst esse promulgatio 
ailcrna. Nuncquaero, quaenam divinae legis promulgatio est 
illa , quae homines ligat .* Proinulgatio ex parte Dci , aut 
promulgatio cx parle crcafuraj? Id declarat idcm S. Th. 
loco ubi dixit, quod ut lex virtutem obligandi oblincat , 
oportct quoil applicctur hominibus... Talis autcm applicatio fit 
p&r hoc , quod in notiiiam corum deducitur ex ipsa promulga- 
tionc 1. 2. q. 90. a. 4- Et deinde obiiciens sibi [a:l primum) 
legein naturalem non indigcre profnulgatione , responder, 
<piod promulgatio lcgis nalurcv csl cx hoc ipso , quod Dcu.s 
v.am mentibus hontinum inscruil naluralilcr cognosccndam. 
Nunc arguo : Si verum esset, quod S. Thom. sensisset 
legem aeternam , eoquodueLernam promulgationem habet, 
ab a3lerno homines obligasse , priusquam ipsi legem cog- 
noscerent , utiquc ob hanc ratiouem respondisset , legem 
naturalem, quae legis aelernae participatio est, promulga- 
tione non indigere; sed ipse respondit proinulgationem 
legis naturae fieri , cum ipsa ab hominibus naturali luiMinr 
cognoscitur. Nec aliter responJere poterat; cum prius iu 
codem articulo tirmiter statuerit, quamcumque lcgem viiu 
obligandi non babere , nisi in notitiam hominum c\ prc- 
mulgatione deducatur. 

Adde id quod tradit S. Th. alio loco , ubi quacrcns : 
Utrum sit in nnbis aliqua lex nuturalis ? sic respondet : 
Dicendum, quod Itx , cum sit rcgula ct mcnsura, dupUciter 
p >jest cssc in aliquo , uno Ynodo sicut in rcgui.intc , ct mcnsu- 
runlc ■. alio modo sicut in rcguluto, ct mensurato , quia in quau- 
tum parlicipat nliquid de rcgulu... sic regulalur... ct talts par- 
ticiputio lcgis cetcrine in ralionali creatura lexnaturalis dieitur. 
1. 2. q. 91. art. 2. Tgitur S, doclyr distinguit hic legcin 



DE CONSCIENTIA. fy 

<< 'tcrnam a nalurali, ct docet, quod lex aetcrna respicit 

Deum regulantem , lcx autem naturalis respicit hominem 

rcgulatum; et quoniam lex naturalis cst legis jctcrnae par- 

licipatio, idco in quantum participat aliqaid de regula per 

legem naturakm , sic rcgulatur. Idco in tantum lex aeterna 

homines ligat , in quantum ipsa hominihus per legem na- 

turalem participatur , eisque promulgalione iunotescit, 

prout dicit Duvallius : Qua?res , quomodo nobis innotescit 

lcx illa asterna , quod idcm est, ac si quieratur, quomodo publi- 

cctur? Dico carn, ut est in crcaiuris tanquam subditis , per 

afias leges nobis innntcsccre , cum legcs illce sint illius partici- 

palioncs. In i. 2. cle Leg. q. 3. art. 3. p. 296, Idem scribit 

JYanciseus de Aravio : Cum lc.r. wterna non oh/igct crcaluras 

ratinnalcs , nisl mcdiante lcge naturali , vcl positiva divina , 

vel humana , ad istarumpromulgationem illa quoque sufficicn- 

ter promulgatur. Iu 1. 2, q. 90. disp. 1. sect. 5. pag. 5^5. 

Lex igitur, quae hominem ligat , cst tantum lex naturalis , 

tjuia ipsa tantum potest csse homini regula , et mcnsura , 

qua rcguictur, et Tnensnretu^ 

Praeterea , quamvis admittamus, legem aelcroam esse 
propriam legem respectu ctiam hominum, atque hahcre 
vim in actu primo eos ohligandi , quid inde? Equitlcm 
aeterna lex non ligat in actu secunclo, quousque creaturis 
noh promulgctur, et per ejus coguitionem applicetur^. Sa— 
pienter id tradit cardinalis Golti : Scquilur, quod /cx tvtcrna 
ab ceterho in actu scando-ncmincm obligarct , non cx dcfcctu 
virtulis , scd ex paric termini... Ila ab cetcrno fuit lcx in menie 
Dci conccpta , quamvis pro ceterno non promulganda, nec im- 
plerida, ncc in actu sccundn obligans .. Fuil tamen ab ceternn 
h\v , quia ad rationcm legis satis c.st , ut vim habcat nblirandi , 
quamvis nondum ligat , quia nondum applicata, ct promulguta. 
Theol. tract. 5. q. 2. duh. 1. num. i3. INotentur verha , 
quamvis nondum Ugat , quia nondum applicata ct promulgata. 
Idem scripsit Honoratus Tourncly : Quia tamen lc% anlc 
creaturarum existentiam verc obligans nonfuit , cum nihil csset 
ad c.rtra , quod ca nbligarctur, pdlam cst rationcm comphlam 
lcgis tu/tc tantum ci compctcrc potuissc , cum cxtitcrunt crra- 
turce , quibus ficit lcx promulgata , aut saltem quce imprcssionc 
ipsius moveri ccepcrunt. Praetjpct. theoi. t. 2,c. 2. q.3. Idem- 
quc dixit P. Pctrus Collct : Quia tamen lex aitcrnam vcre et 



58 LIB. I. TRACT. I. 

stricte obligans non fuit , palam est rationcm plcnam lcgis iunc 
tantum ei competerc potuisse , cum cxtitcrunt crcaturce , qui- 
lus intimata fuil ac promulgata. Tom. 2. de Leg. cap. 2. 
p. 17. Idem dixit P. Cuniliati : Legis violatorcs non sunt 
illi y quibus nondum lex innoluit. Tract. 1. de Moral. etc. 
cap. 2. 

Instat P. Patutius dicens : Sed si lex aeterna fuit vera 

lex, antequam homines eam cognoscerent, vere,priusquam 

lex ipsis innotesceret, homines obligavit, cum sit essen- 

tialis proprietas cujuscumquelegis obligare. Etpro se citat 

card. Gotti qui dicit legem aeternam veram fuisse legem , ac 

propterea ab aeterno vim babuisse obligandi. Respondeo 

ct distinguo : Alia est proprietas legis promulgata? , alia 

legis non proinulgatse. Proprietaslegis promulgataiest per- 

iecte obligandi actualiter, et in actu secundo. Proprielas 

autem legis non promulgatae est obligandi impeifecte tan- 

tum in actu primo; lex enim non promulgata babet siqui- 

dem w se vim intrinsecam obligandi , sed dumtaxat in 

futuro, pro tempore quo ipsa intimata, et per notitiam 

^ipplicata fuerit; donec vero non fuerit applicata, ipsa 

nou obligat, nec virtutem babet actualiter obligandi : Ad 

hor, quod lcx (docet angelicus doctor) virlutcm obligandi 

oblincat, oportct, quod applicetur liominibus , qui sccundum cam 

rcgulari debent. 1. 2. q. 90. art. 2. Nihil autem obstatquod 

scribit card. Gotti , dicens, legem a3ternam , etsi homini 

31011 adhuc promulgatam , vim obligandi habere ; nam 

S. Thoinas loquitur de vi actuali obligandi ctiam in actu 

secundo, Gotti autem loquitur de vi obligandi tantum in 

actu primo : hocquidem importat obligare in actu primo, 

nempe quod lex apta sit ad actualiter obligandum , cum 

promulgabilur, sed non ante proinulgationem : sicut ignis 

in se vim habet comburendi , sed non comburit actualiter, 

nisi postquam rei urendae apphcetur : En qnomodo nos 

instruit idem card. Gotti , de lege aoterna loqucns : Jta ab 

asterno fuit lcx in mcntc Dei conccpta , quanwis pro eeterno 

non promulganda , ncc implcnda , ncc in actu sccundo obligans... 

Et hoc modo , cum ab aitcrno non fucrit creatura , quam obli- 

garct , ct cui appiicarctur, ab aitcrno actu non obligavit ; fuit 

tamcn ab aitcrno lcx , quia ad rationcm lcgis satis cst f ut vim 

fiabcat obligandi, quamvis nondum ligul, quia nondum aj>- 



DE CONSCIENTIA. 5 9 

plkata , et promulgata. Tlieol. tract. 5. qurcst. a. tlub. i. 
num. i3. 

Nec potest clici , quocl lex aeterna ab aeterno non oWiga- 
vit ex defeclu termini, neinpe quia creatura ab acteino 
non aderat; nain non ideo tantum lex aeterna creaturam 
ab aeterno non obli[»avit , quia ipsa ab acterno non existe- 
bat , scd etiam quia lex nequibat creaturam actualiter in 
actu secundo obligare , priusquam illi applicata , et pro- 
mulgata esset. Dixerat jam alibi card. Gotti , quod ut lex 
in actu sccundo obligct , rcquiritur quidcm indispensabiliter, ut 
subditis promulgatione proponatur. Quaest. i. dub. 3. §. 3. 
rium. 3i. Idcirco postmodum scripsit ut supra , quod lex 
aeterna fuit ab aeterno lex, quamvis nonclum ligat , quia 
nondum applicata, el promulgata. Idemque scripsit , ut vi— 
dimus , Tournely, loquens de lege aeterna : Palam est ra- 
tionem complctam lccjis tunc tantum ei competcre potuissc , cum 
cxtitcrunt crcaturcv, quibus fuit lcx promulgata. Tom. 2. 
cap. 2. q. 3. Idem scripsit Sylvius : Actucditer (lex aeterna) 
unicuique promulgatur , quandu cognitionem a Deo accipit 
dictantem , quid juxta rectam rationem sit amplectendum , quid 
fugicndum. In 1.2. q. 90. art. /\. in fin. 

Objicit III. Pater Patutius, et ait : Lex naturalis pro- 
mulgatur in babitu , cum Deus animam creat, eamque in> 
corpus infundit, quia tunc in ealumen rationis imprimit. 
Ex quo infert Patutius, bominem Hgavi a lege usque ab 
ipsius conceptione ; Deus enim cumle^em in anima hnpri- 
mit, tum illam promulgat. Et bic citat pro se textum S. 
TbonioC : Promulgatio lcgis naturw cst cx lioc ipso , quocl 
Dcus cam mcnlibus hominum inseruit naturalitcr cognosce.ndam.. 
1. 2. q. go. a, f\. ad 1. Respondetur : Ad mentem S. Tliomae- 
indagandam observare oportet id quod S. doctor in arti- 
culi corpore scribit; ibi docet legem imponi per lnodum 
reguloe et mensurae, unde ait , quod, ut lex virtutem ba- 
beat obli^andi , opus est ut ipsa hominibus appliectur, qui 
sccundum eam regulari dcbcnt : talis auteni cipplicatio (sub— 
dit) fit per hoc , quocl in notiiiam corum deducitur ex ipsa, 
promulgationc. Lex igitur juxta S. Tbomam tunc bomines: 
ligat , cuni eis applicatur per ejus notitiam , sive coftni- 
tionem. Cum auteindicit,promul^ationem legis esse cx hoc 
ipso , quod Dcus cam inscruit naturalitcr cognoscendam ; id 



6o LIB. I. TRACT. I 

sine dubio , ne velimus S. doctorcm in eodemarticulo sibi 
contradixisse , intelligendum , quod lcx tunc revera pro- 
lnulgatur, et virtulem obtinet obligandi , cum actualiter 
applicatur, et cognoscitur. Idcirco idem Angelicus alibi 
(i. 2. q. 91. a. 1. ad2.) dixit : Sed ex parte crcaturas audicn- 
Us , ct inspicientis non potcst esse prnmulgatio alcrna. Tunc 
igiturlex promulgatur, cumcreatura legem awdil pcr vo- 
cem Ecclesiae , aut inspicil per lumen rationis. Hinc art. :>.. 
ait, legem naturac non aliud csse nisi lumcn (super nos sig- 
natum) rationis naturalis , quo discernimus quid sit bonum , 
et quid sit malum. lloc autem lumen, quo discernimus bo- 
nuni et malum , et in quo lex naluialis consistit , inquit 
S. Antoninus, non prius ostendere bomini bona et mala , 
qnam bomo usum rationis babet : Nota dilircntcr (verba 
S. Antonini) sccundum D. Thomam , quod istud lumcn lcgis 
naturalis non osttnd.it homiui, quas sint bona , quousquc. pcrvc- 
niatur ad usum ralionis. Part. 1. tit. i3. cap. 12. §. 3. Ergo 
lex naturalis non promulgatur bomini, nisi cum ipse ad 
rationis usum pervenit. Lnde coiuludendum , quod pro- 
prie ct stricte loquendo , in infusione animae non jam in- 
seriturlex, sed inseritur lumcn, quo lex cognoscenda erit 
ab bomine, cum pervenerit ad usiim ralionis, sive inse- 
ritur potentia , capacitas , sive habilitas ad legem cogno- 
scendam tempore usus lationis. Et tunc, cum bomo legem 
cognoscet, lex ei perfecte et vcre promulgabitur, eumque 
ligabit; alioquin, usquedum lex non deducitur in bominis 
nolitiam ex promulgatione , docet S. Tbomas , legem vir- 
tutem obligandi non obtinere. Accedit id, quod scribitDo- 
minicus Soto, quod lex applicarinequ.it, nisi per ejus noti- 
tiamj nam qui regula utitur, cam intucri ncccssc habet. De 
3ust. lib. 1. q. 1. art. 4- et q. 3. artic. 2. Et quod dixit Jo. 
Gerson notabilibus verbis : Lc.v ista sit quwdam rcvclatio , 
ac proprie dicta declaratio crcatura? rationahfacta, pcr quam 
illa cognoscit, quid Deus dc certis rebus judicct , ad quas vcl 
pnvstandas , vcl omittcndas ipsc crcaturam obligare vult, ut 
ca digna rcddatur ad vitam (utcrnam. Ilinc tali dcfinitione 
divina; legis posita, subjungit : Nccesse cst dari manifcs- 
ialioncm ordinationis , ac voluntatis Dei ; nam per solum 
suam ordinalioncm , aut pcr solam suam voluntatcm nontlutn 
potcst Dcus absolulc crcoJ.unv imponere obligationcm : scd ad 



DE COjVSCIEjNTIA. <5i 

hoc opus est , ut ci communiccl notitiam unius a?quc ac alle- 
nus. Ex quo liquet immcdiatc dcducibilis conc/usio , crcatu- 
ram rationalcm non possc cssc indignam amicitice Dci , ncc 
propric pcccato obnoxiam , nisi dum scicns , volc.ns , ac h- 
bera ponil actioncm sibi prohibitam , aut omiltit rcm pra?— 
ccptam. Lib. de Yit. Spirit. , etc. lect. 2. col. 17G. edit. 
Paris. Ergo ex Gersone ncc etiam potest Deus homini prae- 
cipere observantiain legis , quani prius ipsi non manifes- 
tavit. 

INcc obcst, quod dicit S. Thomas 1. 2. q. 9^. art. 1. a<l 
3. ncmpe quod lex naturalis inesthomini usque a sua pue- 
ritia, nam ipsemet S. doctor ibidein ait , legem essc pro- 
prie actum , non habitum. Ratio est , quia lex consistit in 
actu, quo lex enunciatur mediante rationis dictamine pra?- 
scribente, quid agendum, et quid fugiendum; ita apposite 
scribit Sylvius : Lcx naluralis cst aclus rationis , actualc sci- 
Ucctjudicium , ct dictamcn rationis practica?. Quia omnis lex lui- 
bel se per modum cnunlialionis : cnuntialio autem est quidem 
actus. In i.2.q.94- a. 1. concl. 2,-Eta.a. prob. 2. ait : Visobli- 
gationis non cst simpliciter cx cogrtiiione, quatenus est talis, aut 
talis... Sedcx dictamine rationis pra?scribeniis ea,qua? sccundum 
sebona sunt et agenda, aut prohibcntis ca qua? secundum se sunt 
mala etfugienda. ld explicatdiffusius card. Gotti , dicens: 
Ex his patet , nos loqui de lcgc naturali , ut in aciu secundo dc- 
nuntiante , in quo esscniia lcgis consisiit , qua? habctur pcr mo- 
dum denuntiationis . . Quod si sumamus lcgcm naturalem in actu 
primo , sic in viriutc , ct quodammodo habiiu lex naturalis 
est , ctiam dum quis actu principia cjus non considerat , cum 
sempcr mancat in inicllcctu lumen raiionis , quod simul cum 
natura uniquique rationali crcaiura?. Dcus indidit : cx quo, si usu 
rationis polleat,potest formarc Judicium , et dictamcn de agcndis 
vcl cmittendis. Theol. tr. 5. de Lege , q. 2. §. i n. 9. Ita- 
que card. Gotti distinguit lcgem naturalem in actu primo, 
et in actu secundo : etait , quodlexnaturalis considerata in 
actuprimo , atque in habitu, consistit in illo habituali ra- 
tionis lumine, quod nobis cum natura inseritur : quo lur 
inine dcinde practicum formatur dictamen , tempore quo 
homo ad usuin rationis pcrvcnit. Sed considerata lex natu- 
ralis in actu secundo , essentialiter consistit in actuali legi^ 
denuntiationc, qua? fit hominiper illudpracticunidictamei^ 



6a LIB. I. TRxYCT. I. 

Nunc quaero, ubinam proprie inveniatur legis essentia ? 
Fortasse in habitu legis inserto, cuin anima creatur , aut 
vero in actuali illa denuntiatione legis? et quidem legem 
naturalem reddit proprie legem perfectam et obligantem 
solum lumen illud in creatione insertum , vel actualis de- 
nuntiatio , sive intimatio legis. Dicit Gotti (idemque dicit 
Sylvius , ut supra vidimus , et dicunt omnes, S. Tlioinas , 
Gerson , Soto , Gonet, et alii, ut infra ydebimus, quod 
non quidem in habitu , sed in actuali denuntiatione legis 
essentia consistat : Patct nos loqui ( repetamus verba car- 
dinalis) dc lege naturali , ut in actu secundo dcnuntiante, in 
quoessentia lcgis consistit , qua? liabctur per modum denuntia- 
tionis. Etex denuntiatione deinde formatur inhomine ra- 
tionis dictamen eum obligans ad legem. 

Nec aliter sentit Sylvius , dum ait i . i. q. 90. art. /\. juxta 
verbaS. Thomse , legem naturaleminseri in homine, cum 
anima in eum infunditur ; nam jibidem difficultatem agno» 
scit , quomodo per illam habitualem legis insertionem 
possit homo ligari , quin priusei lex manifestata fuerit ; et 
propterea subdit : Idco addcndum cst, legcm naturalcm quasi 
promulgari in habitu , co ipso quod Dcus illam mcntibus ho- 
minum impi imit — Actualitcr autcm tunc unicuiquc promul- 
gatur, quando cognitioncm a Dco accipit dictantem , quidjuxta 
rectam rationem naturalem sit amplcctcndum , quid fugicn- 
dum. Itaque Sylvius hanc primam legis insertionem in 
homine , dum concipitur, appellat unam quasi promulga- 
tionem in habitu ; vocat autem absolute promulgationeixi 
illam, quae actualiter fit, cum homini innotescit lex, qua 
regulari debet. Certe igitur id proferens intendit dicere , 
quod illa impressio in homine facta , antequam homo ac- 
tualiter legem cognoscat , non est sutuciens ad eum obli- 
gandum ; quapropter subjungit, idco addendum est, etc. 
Etpostea dicit , actualem promulgationem tuin fieri , cum 
homo legis cognitionem accipit, quoniam hccc est suffi- 
ciens , ac necessaria promulgatio, per quam homo ligatur 
a lege, qua mensurandus est. Et quod ita sentiat indubi- 
tanter Sylvius, constat ex eo, quod alibi scribit : Lex 
attcrna juit ab a>tcmo lcx matcrialitcr, non fuit tamcn ab 
ceterno formaliler, scu sub rationc lcgis actualitcr obligan— 
tis ; quia tunc non fuit actualis , ct pcrfccta promulgalio. 1. 



DE CO^SCIENTIA. 63 

2. q. 91. art. 1. ad 2. Itaquc ait Sylvius , legem seternam 
(idemque procedit dc lege naturali , quaj est participatio 
qtucdam legis aeternaV) non esse legem formaliter , et ac- 
tualiter obligantem , nisi cum adcrit actualis promulgatio : 
quaetunc eflicitur, cum homo discernit , quid agere, et quid 
vitare debet ; juxta quod ipse Sylvius antea jam expres- 
scrat : Actualitcr tunc unicuique (lex) promulgatur, quando 
cognitioncm a Deo accipit diclantem , quid juxta rectam ra- 
tionem sit ampleclendum , quidfugiendum. 1. 2. q. go. a. 4- 
in fin. 

Lex igitur naturalis non promulgatur homini , necipsum 
ligat, nisi cum liomo pervenit ad usum rationis , qua sibi 
lex innotescit , et promulgatur. Ita P. Ludovicus Monte- 
sino : Lex naturalis promulgatur in unoquoque , dum prirno 
venit ad usum rationis $ et quanwis pro tunc solum promul- 
gaiur ista lcx quantum ad principia communissima juris na- 
tura , ta/nen postea paulatim per discursum promulgatur ea- 
dem lex quantum ad alia. De Leg. disp. 20. q. 4- n. 85. Idem 
scribit Duvallius : Quaires , quq tempore lcx naturaz unum- 
quemque obligare incipiat? Resp. incipcre, quando promul— 
gatur. Tunc autem sufficicntcr promulgatur, quando quisque 
annos discrctionis incipit. In 1. 2. de Leg. q. 3. art. 3. Idem 
scribit Petrus de Lorca : Quemadmodum promulgatio est 
instrinseca, et essentialis humanis legibus, sic rationis judicium , 
et cognitio intrinseca est lcginaluraz. In 1. 2. disp. 6. de Leg. 
p. 386. Nota, judicium , et cognitio intrinseca cst legij ergo 
sinejudicio et cognitione legis , lex non ligat. Idem scribit 
P. Cuniliati : Legis violatores non sunt illi , quibus nondum 
lex innotuit... Actualis lcgis naturalis promulgatio cvcnit, quan- 
do quis a Deo cognitionem accipit dictantcm , quid juxta ratio- 
nem naturalcm sit velfugiendum , vel amplectcndum. Tract, 
1. de Moral. et cap. 2. Idem scribit P. Gonet : Promulgatio 
lcgis nalurw fit pcr dictamcn rationis intimantis homini ea, quai 
lcgc naturceprcescripta , aut prohibita sunt ; crgo cum deest tale 
dictamcn , lcx naturiv non obligat ad ejus obsen>ationcm. In 
Clyp. tbeol t. 3. disp . 1 . a. 4- §• J • n - 55. Idemscribit doctus 
P. Mastrius : Hoc autem jus (natura?) hominibas intimatur. ct 
obligarc incipit ab co tcmporc, quo rationis usum accipiunt , ct per 
talcm lcgcm sibi intimatamintcr bonum ct malum disccrncrc inci- 
piunt; his cnim rationis ususcst vclutiipsius lcgis jiaturalis notifi- 



64 LIB. I. TRACT. I. 

catio f elmanifes'atio. Et lioc intendit Paulus (Rom. ^.illis 
verbis : Ego autem vivebam sine lege aliquando , sed cuin 
venisset mandatum , peccatum revixit. Unde Hieronymus 
(Ep. adAglasiam) sicexplicat: Cummandatumvenerit,hoc 
est tempus intelligentiaeappetentisbona , et vitantismala ; 
tunc peccatum reviviscere incipit, et homo reus cst pec- 
cati. Mastrius Theolog. Mor. disp. 2. de Leg. q. 2. art. 2. 
num. 34- 

Objicit IV. P. Patutius , et sic ait : « Ut aliqv.a lex sit 
» dubia , dubitari debet, utrum talis lex existat, an non; 
» hoc autem esse non potcst , cum leges tam divinae , quam 
» humanae , quas observare tenemur, omnes sint certae , 
» et sufficienter promulgatac. Dubiuni igitur restat non de 
» legis existentia, sed de casibus particularibus, sintne 
» sub lege universali comprehensi , vel non : quaproptcr , si 
» principio supposito uti voluerimus, nempe , quodlex du- 
» bia non potest obligare , dicere non possumus , quod lex 
» dubia non sit lex , sed tantum dicere debemus, Cum cx 
» utraque parte probabilis opinio habctur , quod lex ad eos 
» casus se cxtendit vcl non , lex ccrte non se cxtcndit. At si 
» hoc dicitur , redit difficultas principii, cum enim dubita- 
» tur sit vel ne licita talis actio , uti in lege compre— 
» hensa, vel non comprehensa , non potest hoc tale Prin- 
» cipium pro certo statui. » IIuc usque praefatus P. Lec- 
tor , in hoc inhaerens illi, quod prius scripserat P. Daniel 
Concina in sua Theologia. 

Sed pro responsione sit idem, quod scripsitipseP. Concina 
in compendiosuaeTheologiae(t. i.deLeg. cap. 2.n. 10. ) ubi 
dicit,quodlicetlexsitcerta,nihilominusdiversae, quae acci- 
dunt circumstantiae , efficiunt , ut lcx nunc obliget , et nunc 
non obliget : siquidem praecepta, quam vis sint immuta- 
bilia, tamen aliquandononpraecipiunt subhac, vel illa cir- 
cumstantia. Hinc nos reassumimus, et dicimus: Non valet 
igitur dicere , quod leges sunt certae: nam mutatis casuum 
circumstantiis , reddunturnonobligantes, velsaltemdubuc, 
et tunc tanquam dubiae nec etiam obligant. Ergo ( replicat 
P. Patutius) juxta vestrumprincipium , quod lex dubia non 
obligat , concluditis , quod in dubio, utrum lcx ad illum ca- 
sum se extandat, an non , certe ipsa non extenditur? Scd 
lespondemus , retorquendo argumentum : Ergo juxta vcs- 



DE CONSCIENTIA. c ^ 

tramscntcntiam,indubio,anlcxadillum casumscextendat, 
an non , debcmus dicere ccrte sc cxtcndcrc ? boc autcin cst, 
quod negamus. ]\os autcni , non utiquc asscrimus , quod 
lex dubia certc ad illum casum non extenditur; scd dici- 
mus : Quoties ex utraque parte sunt opinioncs acque pro- 
babilcs , cum certum non sit, lcgeni tunc ad casum illum 
se extcndere, rcspectu illius casus legcm reddidubiam , ct 
uti dubiam , non obligare , quia tunc sufucienter promul- 
gata non est. Exemplo res clarior fit. Legem universalem 
habemus, quae usuram vctat ; at cum cx utraque parte 
a^qualis est probabilitas , quod aliquis contractus sit, ct 
non sit usurarius , tunc nulla lcx , quae vctet illum, eerta 
apparet. Idcirco, usquedum prudenter dubitatur, utrum- 
illc contractus sit , an non usurarius , licet adsit opinio, 
quod ille contractus a lege interdictus sit, attamen nulla 
assignatur lex certa , qua ille vctatur. rvespectu usurae , lcx 
eam prohibens est certa : respeetu autem illius contractus 
lex est incerta. Ad quid igitUB objiccrc(ut opponit adver- 
sarius) quod bic non agitur, utruni lex existat, nec ne , 
dum lex vetans usuram est certa , sed solum inquiritur , 
an ad casum illum se extendat , aut non? Nam patet rc- 
sponsio : Posito, quod vere probabile sit r casum illuni a lege^ 
non coinprebendi,idcm est direre, dubium esse, anad ca- 
sum illum lcx se extendat, ac dicerc, legem respectu illius^ 
casus esse dubiani , proindeque respectu illius casus nou 
obligarc. 

,§. ir. 

Altorum principium : lex inccrta non pofest ccrtam orjligalioncm indu- 
ccrc, ffuia hominis libcrtas anterius ad lcj^is obligationem possidct. 

Erit autem lex manifesta , ait S. Isidorus in can. Erit au- 
tem , dist. 4- Hinc scripsit Panormitanus (incap. fin. de 
Const.): Ubi lex esl dubia , excusatur quis a juris ignoran— 
tia. Eadem quidem naturalis ralio tlictat , neminem ad: 
eoruni pracceptorum, dequibus dubiiatur , utrum existant 
an non r teneri obscrvantiam , ut babctur in Aulhentka 
Quibus mod. nat. etc. §. Natura , ubi legitur : In dubio- 
nullui piwsumitur obligaius. Iloc idem docet D. Tbonias-, 
dicens , legem (et loquitur de lcge divina ct acterna ) ut 
©bligct , debere esse certam. i. i. qu. 19. ait. 4- ad. 3. 

3.. 



66 LIB. I. TRACT. I. 

Ibi S. Doctor sibi objicit : Mensura tlcbct csse cerlissima , scd 
lex cctcrna est ncbis icjnola ; crrjo non potcst essc nostras volun- 
tatis mcnsura, ut ab ea bonitas voluntatis nostrai depentUai. 
Kt vespondct : Licet lcx teterna sit nobis ignota secundum 
quod est in mente divina , innolescit tamen hobis dUqUaliter pcr 
rationem naturalem , quce ab ea derivatur ut propria ejus 
imago , vd per dliqualem rcvelationem supcradditam , 
Noh negat igitur S. Thoinas , legem divinam , prout est 
noslrarum actionam mensura , dehcre esse ccrtam ■ dum- 
tafcat,ait, non ppus esse , ut illa codcin modo a nobis, ac a 
Dco dignoscatur, sed siiihcere, Ut nobis rationis naluralis 
lumtde, aut speciali aliqua reveiationc innotescat. 

Sed hoc clarius , el firmius in a!io Ioco statuit magisler 
angelieus , ubi quaerit : Uirum conscienlia liget. Et sic scr- 
monem babet : lla sc habet imperium aticujas gubernantls 
iid ligandum in rcbus voluntariis illo modoUgationis \, qui volun- 
tati acciderc potcst , sicut se liabct actio corporatis ad Uadndum 
res corporates ncccssitate coaciionis. Actio autem corporalis 
ugentis nunquam inducit heCessilaiem in rcm aliam , nisi per 
tontactum coaciionis ipsius ad rcm, in qua agit. Unde ncc ex 
imperio alicujus domini ligatur aliquis, hisi imperium ullingat 
ipsum , cui impcratur. Atlingit autcm ipsum per scientiam. 
Undc nullus ligatur pcr pra?ccptum aliquod , nisi mcdianlc scieh- 
iia illius prazcepti. Et idco ille , qui non est capax notitiiv pnr- 
ccpti, 710/1 ligalur ; nc.c aliquis , ignorans prwceptum Dci, liga- 
iur ad prcvceptum faciendum , nisi quatcnus tenctur scire pra?- 
keptum. Si autem non tcncalur scire , nec sciat , nullo modo cx 
prcecepto ligatur. Sicut autcm in corporalibus agcns corporalc 
non agit , nisi per contactum ; ita in spiritualibus non Ugat , nisi 
pcr scientia.ni. DeVerit.q. 17. art 3. Notaillud, Lndcnul- 
hts ligalur pcr prwccptum aliquod, nisi mcdiantc scientia illius 
piwcepti. Sed nunc audiamus objectiones P. Patuti ad boc 
secundum principium, ct signanter respectu ad hunc D< 
Thomae textum. 

Objicit l. sub voce scicntiar non mtelligi cognitionem cer- 
tam , sed tantum simpbcem praeeepti notitiam', qu;e ( ntait) 
in nostro casu pi*obabiUter jam babetur ob utnusuue 
opmionis probabilitatem. Respondco , ctdico primo : Quod 
Sub nominc iciehtice inteUigatur probabilis notitia , WaBC cst 
novi vocabnlarfi nova sigmficatio, ilum philosopbi onmes 



DE CONSCIENTlA. «3 

cum eouem S. Thoma distinguunt opinionem a scientia , 
quae aceipitur ut cognitio ccrlaalicujus veritatis. Scd instat 
1*. Lector , quod S. Thoinas sub voce scicnlicc intelligtt 
comprehendi adhuc notiiiam probabilem , quae jain liahc- 
tur in casu nostro : Angelicus cnini ( ut ait) ibidem subdit, 
ct idc.o illc, qui non est capax notitice prcvccpti, non liaatur. 
Sed pariterdico, in omnibus vocabulariis notitiam pro eo- 
dcm significnri , ac cognidoncm , unde noiitia legis idem est, 
ac cognitio legis. Caeterum, dato etiam, quod noniine noti— 
tias intelligi posset probabiliias existeiHiae legis , ad suin- 
lnuni admitlipoteritprobabilitas illa, quai tantum stat pro 
lege , absqne probabilitftte in contrarium ; alioquin , cum 
opinio pro libertate axpie est probabilis , tunc certum est 
(utdiximus) nonaliud superesse nisi meram legis heesita- 
tioneui , quac nec scicntia, nec notitia dici potest; Uuic 
enim non legis notitiam habemus , sed tantum notitiam 
dubii, sivc quacstionis, an lex existat, vcl non. Sed quod 
S. Thomas diccndo , mcdianle scientia , intenderit loqui 
non de dubio , sive de dubia opinione , sed de vcra scientia, 
constat a contextu ejusdem articuli , dum ait : Sicut auteni 
ift corporalibus agcns corporale non agit , nisi per contacluv.i 
( coactionis ad rem , ut supra dixerat ); ita in spiritualibus 
pnvceptum non ligat , nisi per scicntiam. Et postea subdit : 
Ad vidcndunl aulcm , quando (conscientia) ligat, sciendum 
quod ligatio mctaphoricc a corporalibus ad spiritualia sumpta , 
nccessitatis imposilionem importat ; illc enim , qui Ugatus est , 
nccssilatcm habct consislendi in loco , ubi ligatus cst, ct aufer- 
tur ci potcstas alio divcrlcndi. Ergb sirut, qui actualiler nou 
e*st ligatns, potestatcm habet divertendi quo vult; ita, qui 
nonadhuc est ligatus a praccepto , mediante illius prseeepti 
scieniia , poteslatem habetagendi quod voluerit. Quomodo 
autem dici potest, aliquem scire pra?ceptum , si ipse sciat 
prxceptum esse dubiuni? Tunc omnino dicendum, quod 
ille pioeceptum ignorat, cum dubitat, an pracceptum adsit, 
vel non. 

Praeterea objieit super eumdem tcxtum D. Thom. P. 
Patutius verba illa : Vec aliquis ignorans pireceptum Dci 
ligatur <td prceceptum faciendum , nisi quateuus tetielur Scife 
pnvccvtnm. Ergo (arguit P. Puutius; licet quis notitia prae« 
cepti careat, si lamen cam habere tenclur , jam Iigatur 



09 LIB. I. TRACT. I. 

prsetepto; nce excusatur , si illud transgreditur. Secl hoc 
minime quidem S. doctor intelligit, tantuin ibi docetapec- 
cato non excusari, qui praeccptuni scire tenetur, et culpa- 
bililcr illud ignorat. Id patet exeo, quod in eodem articulo 
(ad 4-) subjungit : Tnnc conscicntia erronca non sufficit ad 
absnlvcndum , quando in ipso errore peccat. Quoinodo in ipso 
errore peccatur , nisi cumipse errorestpeccatum ob volun- 
tariain negligentiam? prout idem S. Tliomas exD. Augus- 
tino in alio loco aperle declaravit. Ignorantia y qua? est om- 
nino involuniaria, non cst pcccatum , ct hoc est quod Augus- 
tinus dicil : Non tibi iinputatur ad culpam , si invitus igno- 
ras, sedsi scire neglexeris. (lib. 3. de Lib. Arbitr. cap. 19). 
Per hoc autcm quod ait , scd si scire neglexcris, dat intelligere y 
quod ignorantia habet , quod sit peccatum cx ncgligcniia pra?- 
ccdcnte , qua3 nihil c.st aliud , quam non applicare animum ad 
sciendum ca , qucs quis scire debct. De \erit. q. 3. art. 7. ad 
7. Ergo nequaquam peccat , qui in duarum opinionum seque 
probabiliumhsesilatione, inquiritlegem , et debita diligen- 
tia atlhibita , eam omnino dubiain invenit , et ideo non 
obiigantem. 

Objicit II. legis aetereae possessionem , nostrae libertatis 
po^sessionem anlecedere ; ideoque ait , quod in dubiis 
opinio, qiuc slat prolege , praeferri debet. Respondeo. Jam 
supra vidimus , quod theologi dicunt legem aeternain re- 
speclu bominum non esse vere,et proprie legem. Sed con- 
cesso, .quodsit, nequaquam dici potest legis aeterna? obliga- 
tionem possidere antecedenter ad libertatcm a Domino 
liomini donatam. Quamvis enim nullasit in Deo coguitio- 
nis, et consilii successio, quia omnia Deoab aeterno pra?- 
sentia fueiunt, nibilominus prioritalc rationis , sive na- 
tura? , boino in mente divina ante lcgern conteinplatus 
est ; prius enim a legislatore considerantur subditi juxta 
propriam naturam , et corum staluin , et postea considera- 
turlex conveniens eis imponenda. Dico conrcnicns , siqui- 
dem Deusaliam lcgcm statuitpro angelis , aliam pro bomi- 
nibus ; et pro hisaliam pro sacerdotibus , abam pro laicis : 
aliamque pro < onjugatis, aliam pro caelibibus, llacc doclrina 
ulique non est mea ,estD. Tliomae , qui ( ». 2. q.91. art. 1.) 
ponit qusesitum : Utrum sit aliqua lex a-lcrna? Et ad pri- 
umtn sic sibi obiicit- fidcturquod non sit aliqua Icx wtcrna ,■ 



DE COSCIEMIA. G& 

nmnis cnim lcx aliquibus imponilur: Scd non fuit ab a?lerno, 
c.ui aliqua lex possct imponi, solus cnim Dcus fmt ab aitcrno; 
crgo nulla lcxcst alcrna. Et respondet : Ad primum diccndum, 
quodca quo? in scijjsis non sunt , apud Dcum cxistunt , in quantum 
suntab ipso cognita, etprccordinata, sccundum illud Rom .4 • ] : 
Qui vocatea, quae non sunt, tanquain ea, quae sunt. Sic igitur 
a?tcrnus divina? lcgis conccptus habct ratumem tegis aitcr/ia 3 , se- 
cundum quod a Deo ordinatur ad gubcmationcm rerum ab ipso 
prtvcognitarum. Adverte, rerum ab ipso pjwcognitarum. Ila- 
que,priorilatc rationis, prius a Dco consideratus fuit homo 
lanquam liber, etdeinde considerata fuit lcx , qua liomo li- 
ganduserat. Exempli gratia: Deusab aeternoprohibuit lio- 
micidium , ergo prioritate rationis , prius consideravit ho- 
mmes , qui interfici possent, et postea praeceptum dedit 
eis, nc alter alterum interficeret. 

Ergo, dicit P. Patulius, bomo nascitur liber , et inde- 
peinlens? rSeutiquam, nascitur potestati divinae subjectus, 
et consequenter obligatus omnibus parendi prseceptis, quae 
Dcus illi imposuerit; scd ut boino bujusmodi praeceptis li— 
getur, requiritur , ut illa ipsi .promulgentur , et innote- 
scant pcr rationis lumen ; scd donec praeceptum non est 
homini manifestatum , possidet ipse libcrtatem illi a Deo 
do.:atam.quaecum sit certa,nonnisi a praecepto certo liga- 
tur ; et cum lcx sit regula , et mensura , qua liomo suas ac- 
tiones regulare, et mensurare debet, oportet quidem , ut 
haecregula, et mensura incerta non sit. Falsum autemest 
id quod advtrsarii autumant , nempe , quod nihil possit 
homo agere , nisi certo sciat illud sibi fuisse a Domino 
permissum. Nam si hoc esset , lex divina non indiguisset 
promulgatione , sed tantum opus fuisset , ut Deus omnia, 
quae nobis permittebat operari , declarasset. Sed Deus non 
ita fecit : Deus ab inilio constituit Iwmincm, ct reliquit illum 
in mami consilii sui. sldjccit mandata. ct pra?ccpta sua : Si vo- 
lucris mandata scrvare , conscrsabunt te, ctc. Eccli. i5. 14. 
Prius itaquc Dominus hominem lil)crum crcavit , ei do- 
nando ex suobeneplacito hbertatem, juxta id, quod scribit 
Apostolus : Potcstatcm habcns sutu voluntatis. 1. Cor. 7. Et 
postea mandaia. quae lenebaturscrvarc , adjecit, ac impo- 
suit; et ideo hominis libcrtas , cumcertasit, possideatque 
ante lcgis obligationcm , ipsa nonnisi a lege certa ligatur. 



:o LIB. I. TRACT. I. 

Ilinc est,quod anctores antiqui communiter docuerunt , 
ubi lex est obscura, nec pro illa repcritur Scripturae tex- 
tus , aut Ecclesias determinatio , aut e videns ratio , nibil de 
gravi peccato damnanduin ibre ; nam pro certo babuerunt, 
legettl dubiam non obligaie. En quomodo scripsitS. T\ay- 
mundiis : Non sis prohus judicarc mortalia ' pcccata , uhitibi 
non constat pcr ccrtam scripluram. Lib, 3. de Pcen. §. 21. 
Idem scribit S. Antoninus dicens : Sivero nonpotcst (con- 
fessarius) clarc percipcre, utrum sit mortale , non vidctur tunc 
praieipitanda scntcntia, ut dicit Guillelmus , ut denegci propter 
hoc absolulionem , vel illi faciat conscientiam de mortali. Et 
rum promptiora sint jura ad solvcnduni , quum Ugandum 
(c, Ponderet, dist. 1.) et melius sit Domino reddcrc ralionem 
de nimia misericordia , quam de nimia sevcriiate , ut dicit 
Chrysostomus , c Alligant. 26. q. * . potius vidclur absol- 
oendus. S. Anton.part. 2. tit. 4- cap. 5. §. In quantiun. 
Idem scripsit Gabriel Biel, qui vixit an. i^Bo. dicens : 
Nihil debzt damnari tanquam mortalc peccatum , de quo non 
habetur evidcns ralio , vel manifesta auctoritas Scriptui/v. 
In 4 d. 6. qu. 4- concl. 5. Idem docuit S. Tb.ubi dixit : 
Qui ergo asscntit opinioni alicuju? magislri contra id, qund />;/- 
blice teneiur secundum Ecclesice auctoritatcni , non potcst ab 
crroris vilio cxcusari. Quodlib. 3. a. 1 o. S. Tbonias igttur tau- 
tum damnat, quialiquam sequituropinionem contramani- 
festum Scripturae testimonium , aut contra communem seu- 
tentiam juxtaauctoiitalem Ecclesiae; non autemquisequitur 
opinionem , quae legi certie nonadversatur, ut adnotal Joan- 
nes Nyder : Ha?c vcrba S . Thomaz non posSunl inlelligi , nisi 
dc illis , ubi manifeste patet ex Scriptura vcl Ecelcsi/v detcrmi- 
Jiaiione, quod sit contra legem Dci; ct nonde illis ubi illu/l n-m 
apparct, alias sibi contradicCret in codem libro In Consol. etc 
cap. 11. art. 3. Idem tradidit alibiS. Tbomas scribcns : 
Omnis qua3stio,in qua dc morlali peccato quajritur ,nisi cx- 
prcsse vcritas habcatur , periculosc dcterminatur • quia error 
quo non creditur essepcccatum mortalc , quod cst mortalc , con- 
scicittiam non cxcusat a ioto, licct forte u tanto. Error vcro , 
<{uo crcdifur cssc /nortalc , quod n )n esi morlale , cx conscic/tfia 
li^at ad peccatummorla ? c. Quodlib.g. art. i5. Adverte vcrba 
nisi c.tpressc veritas hifueatitr , pcriculosc detcrminatur. Efgo 
«UuiQ est principium adversn: ioi mn , quod in dubio pos-* 



T)K COXSClEtffli. ;* 

sidel lex , «ic proinde in dubio pars tutior est tenenda. Scd 
dicet P. Patutius : Si possidet lihertas, cur S. Thomas 
scripsit , quod in dubio parteni niitioreni se((uens non cxcu- 
salur a toln? Rcspondetur , S. doctoreni hic non loqui de 
ultitno judicio pracrico,qii6d ccrlum fieri potcst ex aliquo 
principio ceito reflexo, scd loquitur tantiun de judicio 
directo , quod dabium est , cum utraque opinio dubia sit , 
et ideo ait non cxcusari, qui lantum ex judicio directo 
miiiorcm partein amplcclitur. Secus tarheri esset , ait 
S. Autoninns, si cftiid ani])lcctcretur ex opinione pro- 
babili , intelli.<>e, formato ullimo dictamine certo ex ccrto 
reftexo principio. -Audiamus ,S. arcliiepiscopum : Notan- 
dum es/ , quod dicit S. Thonias in quaclam qucvs/ione dc quod/i- 
l/r/is, quod qucsstiOy in qua acjitur de aliquo ac/u, u/rum si/ pcc- 
vatuni morlu/", vcl notij nisi ad hoc habcu/ur ctuc/ori/as exprcssa 
Scriptura satras^ nut canonis Ecclcsice, vel svidens ratio , 
nonnisi periculosissimc dc/cnninn/ur. Ncim si dctcrminet y quod 
sit mortale i et non sit , nwrlalitcr pcccavi/ con/rafacicns , quia 
omne, quod cst contra conscicu/iam , ivdifica/ ad cjehcnnam ; si 
au/cm determinatur , quod non &i/ mor/ale , et cst , crror suus 
non cxcusabi/ cum a mor/ali. Sccl hoc secundum vidc/ur sane 
intcUigcndum , quando erraret cx crassa icjnoran/ia ; sccus, si 
cx probabili;puta, quia cousului/ pcri/os in /ali materia , a 
quibus dici/ur illud /ale non esse mor/ale : vidctur enim tune 
in eo esse ignordntia quaSi invincibilis } quce cxcusal a toto. Et 
hoc quan/um ad ea, qucc non surit cxprcsse con/ra jus divinum, 
vel naturale, vcl con/ra ar/iculos ftdci , ci dcce.m prceccp/a , in 
quibus ignorans iqnorabi/ur... E/ si dicerc/ur hic csscusuram , 
ct usura est con/ra Dcccdoguni; rcspondc/ur, s ed hunc contra- 
ctum csse usurarium , non es/ clarum,cum sapicn/cs con/raria 
sibi i/wiccm scnlian/. S. Anton. p. i. tit. i. cap. n. §. 28. 
Itaque secundum D. Thomam , et D. Antoninnm, ubi 
veritas non est patens , lex tanquam dubia non obligat. 

Ohjiciunt III. nostri adversarii, nihil fas esse nobis, nisi 
quod est conformc divinx voluntati. Gaudeo hane objec-^ 
lionem mihi fieri , quod enim in hoc puncto S. Tliomns 
docct, id sohun suilicitad nostram sentenliam omnino fiir- 
mandam. Quaerit An^chcus (1.2. q k 19. art. 10. ) : Utrum 
nccessariu/n si/ volun/a/cm humanam conforn/ari voluniali di- 
vinaiin volito, adhoc qucd sitbona ? et ait, teneri homines se 



73 LIB. 1. TRACT. I. 

conformare voluntati Deiin \o\ito formali, scilicetin voliio, 
doni communis ( quisque enim non potest licite aliud velle, 
nisi Lonuin ) sed non in volito materiali. Deinde S. doctor 
(adprimum ) sic sibi objicit : Vidclur, quod voluntas homi- 
nis non dcbeat scmper conformari divince voluniati in volito, non 
enim possumus velle quod ignoramus.... Sed quid Deus vclit 
ignoramus in plurimis ; crgo non potcst humanavoluntas divinos 
voluntati conformari in volito. Et respondet : Ad primum 
dicendum, quodvolitum divinumsccundum rationcm communcm, 
qualc sit , scire possumus ; scimus cnim, quod Deus quidquid 
vult, vult sub rationc boni. Et idco quicumque vult aliquid sub 
quacumquc rationc boni, habct volunlatem conformem volunlati 
dwina? , quantum ad ralionem voliti , quod est volitum for- 
malc, sive commune. Subdit deinde : Scd in parliculaii 
nescimus , quid Dcus velit ; ct quantum ad hoc non icnemur 
conformare voluntatcm noslram dwinai voluntali. Ergo non 
tenetur homo se conformare divinse voluntati in particu- 
lari etiam respectu ad divina praecepta , ubi hsec Dei vo- 
lunlas homini non est adhucmanifestata , proutdislinctius 
declarat P. Gonet, dicens : Homo non tenctur conformari 
voluntati divina* in volito matcriali , nisi quando voluntas di- 
vina nobis praiccpto , vel prohibitione manifcslalur. ln Glypeo 
t. 3. d. 6. art. 2. n. 37. in fin. 

Sed instat P. Patutius, et ait : Riguardo al precctlo , c 
proibizionc ( libet hoc adnotare suispropriis verbis) semprc 
dobbiamo conformarci allavolunta divina , eziandio quanto al 
volito materiale , mentre Dio ci ha daii i suoi preceiti , affin- 
chc gli osscnnamo , c qucsti gia sono notificati nelle suc leggi. 
Sed ego peto : Si aliquod praeceptum est dubium, et obscu- 
rum, prout accidit quidem in conflictu duarum opinionum 
aeque probabilium, quomodo dici polcst praeceptum sufli- 
cienter notificatum? Tunc non est satis notificatum piaccep- 
tum , scd tantum dubium praeccpti , prout supra ostcndi- 
inus, quod ubi duac opiniones concurrunt aequc proba- 
biles , neutra probabilis, sed tantum dubia remanet. 
Quapropter eo casu solummodo potest dici, quod praccepti 
dubium habemus , nonautem cognitionem. Et reveraquo- 
modo unquam dici poterit , nos legis cognitionem habei e, 
i*um vere nescimus , an lex existat vcl non ? Tunc beneas- 



DE CONSCIENTIA. ;3 

scrcre valemus, quod lcgcm ncscimus, et idco non tenemur, 
jnxta S. TJiomam , in parliculari conformari voluntati di- 
viiuc in co volito matcriali , quod nobis ignotum est ; Deus 
cnim nobis non praecipit obcdire suae voluntati , quae non 
adliuc est nobis patefacta. 

Idquc confirmat expressius rcspcctu ad nostrum casum 
D. Tbomas in alio loco (2. 2. qu. io4- art. 4. ad 3. ) ubi 
quaerens : Ulrumin omnibus Deo sit obcdicndum? Respon- 
dct amrmative, sed postmodum sibi objicit ad tertium : 
Quicumquc obcdit Deo, conformat voluniatcm suam voluntati di~ 
vincv, cliam in volito. Sednon quantumad omnia tenemur confor- 
marc voluntalcmnostram voluntati clivina? in volito, ut supra ha- 
bitum est. ( 1. 2. q. ig. art. 10. bic estlocus jam supra rela- 
tus de volito matcriali. ) Ergo non in omnibus tcnetur homo 
Deo obedirc. Et ita respondet : Ad lcrtium diccndum , quod 
cl tt non scmpcr teneatur homo vcllc quod Deus vult , semper ta- 
mcn tcnciur vcllc , quod Deus vult cum velle , c.t hoc homini pr&- 
cipue innotcscit pcr prajccptum divinum. En igitur S. doctor 
bene expli:at, nos non teneri sua praecepta scrvare, nisi 
postquam illa nobis suntmanifestata. Itaque tenetur bomo 
parere Deo, et conformari ipsius voluntati, non jam in 
omnibus , qucc Deus vult , sed in eotantum, quod Deus 
vult nos vellc. Sed quomodo sciemus id, quod vult Deus 
nos velle? Sciemus , inquit S. Tbomas , cum praicipue inno- 
tcscit per prccccptum divinum. Non sufiicit igiturdubia noti- 
tia pnecepti , 11 1 tcneamur servare praeceptum tanquam Dei 
volitum, scd requiritur insuper notitia praecepti certa , ct 
manifcstata : boc quidcm significat verbum illud ? inno- 
tcscit. 

Quaero nunc, utboc cunctum concludamus : Casu quo 
voluntas divinaquoad particularium piaeceptorum obsev- 
vantiam nobis adbuc non innotuerit , tenemurne illi con- 
formari? Minime , ait Angelicus dicens : Sedin particulari 
ncscimus, quid Deus velit , et quantum ad hoc non tcncniur 
conformare voluntalcm nostram divina? voluntati. Idquecon- 
firmat, ut vidimus , expresse P. Gonet : Homonon lenctur 
sc conformarc voluntaii divinas in volito materiali , nisi quando 
voluntas divina nobis prazcepto , vel prohibitionc manifeslatur . 
Clyp. disp. 6. art. 2. n. 37. Imo scripsit Joannes Gerson, 

1. 4 



7f LIB. I. TRACT. I. 

ut alibi retulimus , quod nec Deus quideni potest creatu- 
ram obligare ad suain voluntatem servadain , nisi prius 
eani ipsi manifestet : Neccsse est dari manifeslationcm ordi- 
nationis , ac voluntatis Dei , nam per solam suam voluntatcm 
riondum potest Deus absoluic creaturm imponere obligationcm. 
Lib. de Yita spir. lect. 2. 

Ilinc patet, quod S. Thomas semper conformis fuit, 
nos instruens, leges certas esse debere, ut obligent; in cun- 
ctis enim locis, ubi de bac materia sermonem habuit, semper 
usus est verbis expressis, quae banc esse mentem suam clare 
ostendunt. Dixit ipse , quod lex, ut obliget , oportet , ut per 
ipsius noliliam applicetur. 1. 2. q. 90. art. 4- Dixit ibidcm 
ad primum, promulgationem legis esse ex tioc ipso , quod 
Deus eam mentibus Itominum inseruit naluralitcr cognosccn- 
dam. Inquit naluraliter cognosccndam , ergo tunc bomo tene- 
tur legem servare, cumlegem cognoscit, non vero cuin du- 
bitat de lege. Dixitlegem esse mensuram , qua bomo men- 
surare se debet, ac proinde dixit, quod ba?c mensura dcbct 
esse certissima. 1. 2. q. 17. a. /[. ad 3. Dixit, quod sicut 
fimis non ligat , nisi applicetur rei liganda? pcr contactum, 
ita praeceptum non ligat nisi per ejusdem scientiam. El ideo 
subdit : Unde nullus Ugatur per piwceptum , nisi mediante 
scientia illius pra?cepti. De \ erit. q. 17. art. 3. Dixit, bomi- 
nem tum tantum teneri ad obediendum Deo , cum ejus 
divina voluntas homini prcvcipue innotescit perpraeceptum di- 
vinum, 2. 2. q. io4- art. 4- Itaque juxta bas omnesD. Tbo- 
moe doctrinas concludendum , divinam legem non obli- 
gare , nisi cum est cognita, nisi cum est certissima , nisi 
cum de illa babetur scicntia , nisi ipsamet innotcscit. 

Quapropter bispositis, frustra objicitura nostris adver- 
sariis , quod , cum opiuiones sunt aeque probabiles, opinio 
tutior , si noninducitobiigationem certam , inducit saltem 
obUgationcmprobabilem; et ideodeerit dictamenmoraliter 
cciliun de actionis honestate, sine quo non licet operari. 
Sed buic pluries supra data est responsio, nempe, quod 
cum duplex concurrit opinio a)(jue probabilis,opinio, quae 
slat pro lege , aliam non inducit obligationem nisi depo- 
nendi dubium ; sed bujusmodi dubia, juxta oninium pro- 
babilisiarum, et probabilioristarum , ipsiusque P. Patutii 
gententiam . ut vidimus, bene potest deponi, uon tantuin 



DI -:iE>TIA. 

ex directo, sed etiam ex reflexo principio certo . quo cer- 
titudo debonestate actiouis jam habetur. 

lciunt IV. regulam sacrorum canonum illam : Tn du- 
] igcnda, ut habetur m cap. Illud Domi- 
nus , de Sent. escomm., idemqne dicitur in cap. Ad au- 
dientiam, de Homic. et in cap. Petitio tua , eod ut. , ltem 
inClement. Exivit . V Item quia , de Verb. signif., et in 
cap. Juvenis.de Sponsal. Dicunt adversarii : Canones 
hi generaliter loquuntur de ommbus ril ;eneraliter 

igitur accipiendi sunt. Respondeo , et concedo , quod ge- 
neraliter accipiendi sunt quoad omnia dubia practi 
et facti , qualia utique erant illa . qua? occurrebant re- 
;tu ad casus praefatorum canonum ; sed non quoad 
niadubia speculativa . etjuris. ut dicunt S. Antoninus. 
Chnstianus Lupus. Joannes >y:r. Dominicus M 
S :•:: . Tabiena . S rlus . Henriqu 

Pclbartus , et alii fere communi- 
ter . ut mox videbimus : aiunt enim , regulam prarfatani 
canonum quoad dubia speculativa esst dc consilio, non de 
praecepto. 

En quomodo loquitur S Antoninus : Jnducunt dlud . In 
dubiistutiorvia est eligenda. Rcspondclur, h rumdc 

hmrn ct mcriti majorila'c , ct non de salutis nccessitatc 

quoad omnia dufia • alioquin opcrtcrcl omncs rcligioncm - 
trare. Part. 2. tit. 1. cap. 11. §. 3i. "\ erba D. Antonini 
sunt nimis clara . sed P. Patutius ait. S. aicb. j;m 

loqui tantum de eo, qui opinionem mitiorem Labet pro 
unice vera , idque infert ex verbis iliis . aii^qnin opor: 
omnes rcligionem intrarc; ergo, dicit P. Patutius . S. Au- 
toninus xult hic loqui de duabus opinionibus aeque 
tutis, et moraliter certis, et contra praetendit prohare, S. 
Antoninum sentire, vi pi aefatae regulae in omnibus opinio- 
nibus dubiis tutiorem uendarn . sedut resclarcscat. 

hic praemittendum id. quod praemittit S. Antoninus ii. 

loc. cit. locraens de quodam contractu , circa quem 
tunc ralde inter sapientes disceptahatur , an fesael . vel ne 
usurarius. S ibit Sanctus : Et si diccretur, hic esse ustt- 

ram , ct usura cst contra Dccalogum. Rcspondetur, sed hune 
contractum csse usurarium , ncn est clarum , cum sapicntes 
contrana sibi iniiccm in hujusmodi sc //- 



7f LIB. I. TRACT. I. 

cilur ignoranila juris naluralis non cxcusare , intclligitur de 
his, quarexprcsse per se, vcl reductive suntcircajus naturalc 
ct divinum , ul conlrafidcm, vcl pr&ccpta pcr cvidentes ratio- 
ncs , vel detcrminalionem Ecclcsicc , vcl scntentiam communcm 
doctorum; et non dc his, qua? per multa media, ct non clarc 
prohanluresse conlra praicepta cl articulos. 

Deinde §. 3i.ait : Quodautem volcntcsprobarc, conlraclum 
essc illicilum, inducunt illud , In dubiis tutior via est cli— ' 
?,enda. Rcspondetur, hoc csse vcrum dehoncstatc , cl meritima- 
joritalCy non de salutis nccessitatc, quoadomnia dubia; alio- 
quin oporlcret omncs religioncm inlrare. S. Antoninus igitur 
neutiquain sentiebat universalem adesse le^ein , quod tu- 
tioia sequamur in omnibus dubiis; nam in speculativis , 
quie occurrunt , cum duae probabiles opiniones concur- 
runt, juxta casum, qui tunc disceptabatur , censebat, prae- 
fatam canonum regulam non esse de prscepto. Nihil au- 
iem obstat , quod ibi exemplum adduxerit , sive absur- 
dum , quod alioquin oporteret omnes religionem intrare ; 
nam ibi non quidem loquebatur Sanctus adversus eos, qui 
dicere prsesumpserint , omnes de praecepto teneri propter 
regulam illam religionem ingredi; sedrespondetibi directe 
eis, qui dicebant , contractuin illum vetitum esse vigore 
pisedictae regulae obligantisad tutiorem partem sequendam : 
Quod autem volentes probare ( repetamus verba jam supra 
relata ) contractum csse illicitum, inducunt illud , In dubiis 
tutior via est cligcnda. Hic igitur sermo fit praecise de con- 
tractu illo speculative dubio, etrespondet S. Antoninus, 
Hoccsse vcrum de honestatc , ct mcriti majoritate , non de saluti\ 
necessilatc quoad omnia dubia. Unde non valet dici : S. An- 
toninus intendit loqui de eo , qui volens contractum inire, 
reputat illum non dubitanter, sed certe licitum ; nam S. 
arcbiepiscopus non intendit utique loqui ibi de opinione 
babita pro unice vera , sed de opinione omnino dubia ; alio- 
quin ad objectionem eorum, qui probare volebant, contra- 
ctum esse illicitum, quia canones praccipiunt , in dubiis tu- 
tiorem viam esse cligendam, inepte respondisset, regulam 
illain esse dchoncstatc, etmcriti majoritatc, non de ncccssitatc 
quoad omnia dubia; sed debuisset respondere , rcgulam 
procedere tantum in dubiif , non vero cum operaus habet 
pro vera suam opinionem; Sanctusautem ait , regulam ca- 



DE CONSCIENTIA. ;; 

noiuun non esse cle praecepto univcrsali quoadommadubia : 
quoad omnia enini dicit esse tantuin dc honcstate , ct mcnli 
uuijoritalc. 

Sicutscribit S. Antoninus, sic ctiam sentit.Toannes ]\ey- 
der, diccns : Viamtutiorcm eligcrc cstconsilii, non pnecepti. 
In consolat. part. 3. cnp. i(5. Ideni sentit Tabiena : Non 
valct , quod in dubiis tutior via cst cligcnda , quia hoc non cst 
pnvccptum , sctl consilium. In suinma verb. Scrupulus. 
Idem scripseruutNavarrus Manual. cap. 27. n. 181. Dom. 
Soto de Just. et jure, lib. 7. part. 3. art. 2. Abbasincap. 
Signiticasti, Sylvester verb. Jejunium , quaest. 10. n. 27. 
Suarez tom. 3. in 3. p. disp. /\o. sect. 6. n. 8. Angles p. 1. 
de Jejun. q. 9. art. 1. dub. 2. concl. 3. Henriquez lib. 14. 
de Irreg. cap. 3. 11. f\. in fin. Item S. Bonaventura , Ger- 
son etc. apudTerillum de Probab. quaest. 26. num. 21. 

Etrevera juxtacasusrelatorum canonum omnino servaii 
opus erat regula illa, quia dubia erant practica, et facli; 
ncc haberi poterat principium aliquod certuni , directum, 
aut reflexum, quo excusanda foret obligatio partem se- 
qaendi tutiorem, propter scandala , aliaquemala, qua? in 
iiscasibus vitari debebant. Utque clilucidehocdignoscatur, 
brevibus bic discutere oportet , qui tunc acciderunt casus, 
et decisiones textuum , qui nobis objiciuntur. Quoad cap. 
Illud Dominus, de Sent. excomm. ibi casus fuit, quocl 
quidam episcopus, non obstante fama publica de excom- 
municatione adversus eum lata, temere celebrare maluit, 
qua de re jure dicimus, eum depositione fuisse ab Inno— 
cenlio III. punitum ; nam persistente dubio de excommu- 
nicatione,ipse diligentiam adhibere tenebatur, ut de veri- 
tate certior fieret , interimque a celcbratione desistere 
debebat. Idcirco merito dixit Pontifex : Quia in dubiis via 
tutior est cligcnda , clsi dc lata in cum scnlcntia dubitarct , 
dcbucrat tamcn potius abstinerc , quam sacramcnta in Ecclcsia 
cclcbrare. 

Quoad cap. Adaudientiam, de llomic, casusfuit, quod 
quidam sacerdos intulit viro cuidani vulnus , ex quo vita 
decessit. Deinde dubitabatur , an ille propter hujusmodi 
vulnus mortuus fuisset. Clemens III. dccrevit convenire, 
ut sacerdos a sacrificando abstinerct , etideo dixit : Cum 
in dubiis scmitam dcbcamus cligcrc tutiorcm , vos convcnit 



78 LIB. I. TRACT. I. 

injungere prcsbytero , ut non ministret. Hic primo adverten- 
dum , quod non adhuc facti veritas erat tunc explorata , 
nimirum, an tali ex vulnere mors accidisset,qua de causa 
subjungit textus : Si ex alia infirmitate obierit , poterit di- 
i>ina ministrare. Ideoque sapienter statuit Pontifex , quod 
interim sacerdos non celebraret ; decebatenim in tali dubio 
viam tutiorem eligere. Advertendum secundo cum Na- 
varro, et Suarez, quod eo casu nonagebatur deobservando 
anquo praecepto , sed tantum de quadam convenientia,ut, 
si deinde constaret sacerdotem fuisse bomicidam, populo 
non esset scandalum eum celebrantem conspicere. Idem 
statutum fuit in simili casu dubii bomicidii in cap. Pc- 
titio tua , 24. de Homic. ubi dictum fuit : Cum sit consul- 
tius inhujiismodi dubio abstinere, quam tcmere cclebrare. Quis 
non videtin bis casibus necessario ad scandalum effugien- 
dum, convenisse, ut via tutior eligeretur, a celebratione 
abstinendo? 

Ad Clementinam Exivit respondemus , quod ibi fratres 
minores sedem apostolicam efflagitarunt , an sub gravi te- 
nerentur adillasreligionis regulas,qu?e verbis prseceptivis 
conceptae erant? Papa respondit : Jnhis, qua? animaj salu- 
tem rcspiciurt, ad evitandos gravcs remorsus conscientieepars 
sccurior est tcncnda. Imprimis , ut censet P. Eusebius 
Amort, cum Papa dixerit, pars sccurior cst tcncnda, non de 
securitate materialiintendit loqui in amplectendo tutiorem 
partem , sed de securitate formali conscientisc in operando 
cum morali ccrtitudine sine dubio practico ; nam si de 
materiali securitate loqui intendisset , utique dcclarassel, 
omnes voces imperativi modi prscccptum denotare , quod 
materialiter tutius procul dubio fuisset ; at Pontifcx dixit 
cssc intclligcnda verba imperativa tantum illa , quac talia 
videbantur ex w vcrbi, nempe ob verborum expressionem, 
i>el saltem ratione materiaj. Ca?terum inquit : Licetfralres non 
ad omnium, quce ponuntur inrcgula sub vcrbis impcrativimodi 
sicut adpra>cepioru?n, scu prazccpiis wqiiipollcntiuin, observan- 
tiatn icncantur , cxpcdit iamen ad obscrvandam puritaicm rc- 
(julcr. , ctrigorcm , quod ad easicut ad wquipolle/itia praceptis 
sc novcrint obligatos, qucc hic infcrius adnotanlur. Et post barc 
Papa, quae tanquam pracccptam babenda csscnt, adnotavit. 
Ita respondet ad banc Clemcntiuani P. Euscbius Amort. 



DE C03VSCIENTIA. : o 

Sed ego aliam responsioncm addo ihagis convincenlem. 
Casus erat, ut in eodem textu legitur : Antecedentcr a 
fratribus fuerat dnbitatum , an regula tantum ad vota 
paupertatis, castitatis, et obcdicntiae obligaret ; sed Nico- 
laus III. Papa jain declaraverat obligare etiam ad illacon- 
silia evangelica-, quaein regula exprimebantur verbis obli- 
gatoriis praecepti , vel praccepto acquipollentibus. Deinde 
fratrcs Clementem Y. supplicarunt , ut eis declararct , 
Qucc censeri dcbcant prceceplis cequipollcntia? Idcirco Cle— 
mens, priusquam cxplicassct ea , quae pra?ceptis aequipol- 
lemia videbautur ex vi verborum , et ralione gravis mate— 
riae de qua agebatur , praemisit illa veiba, ad vitandos gra- 
rcs rcmorsus conscicnlice, pars securior est tenenda. Itaque 
eo casu non agebatur de duabus partibus seque probabi— 
libus , sed tantum an adessetobligatio illam sequendipar- 
tem , quae juxta regulae rigorem , et juxta id, quod Nico- 
laus III. jam declaravcrat , non tantum tutior, sed erat 
unice tuta ; cum jam constabat, regulam cx vi verborum, 
et gravitatis materiae obligare ad observanda tanquam 
praecepta, non solum principalia tria vota religionis , sed 
eliam consilia evangelica , quae in regula exponebantur , 
et ideo ipsa praeteriri non poterant sine gravi conscientipe 
remorsu. Hinc dixitClemens, ad vitandos hujusmodi re- 
morsus , tenendam esse securiorem partem , quae reipsa 
erat unice vera, ct unice secura ; et ex alia parte nullae ra- 
tiones suppetebant, quac transgressionem illorum consilio- 
rum a gravi culpa cxcusare valebant. 

Tandem quoadcap. Juvenis. 3. deSponsal., casus fuit, 
quod juvenis quidam septennis puellam quamdam duxit, 
qua mortua , postea cum consobrina illius alias nuptias 
contraxit. Hinc , suborlo dubio, an primum matnmo- 
nium fuisset invalidum ob aetatis septennis impotentiam , 
Eugenius III. praecepit , ut vir a pracfata consobrina sepa- 
raretur , propter honeslalem Ecclesiac , subjungens : Quia 
igitur in his, quce dubia sunt , quod ccrtius cxistimamus, tcncre 
dcbcmus ctc. Ilis positis, dicimus I., Ponlificem jure sepa- 
rationem praccepissc, non , quia putavit in opinionibus 
dubiis semper tutius tenendum esse , sed quia separatio- 
necessaria erat ad scandala vitanda, atque Eeclesiae liones 
tatem sartam tectam servandam. DicimusII. quod Papa , 



8o LIB. I. TR ACT. I. 

proferendo verba , Quod cerlius cxistinianms , lcncrc dehc- 
mus , niinime iddixit respectu Juvenis , qui utique bene 
conscius erat, si tempore primi conjugii potens vel impo- 
tens esset ; sedrespectu judicumquiin foro, cum partium 
rationes sunt dubiae, procul dubio , quod ceriius est , sc- 
qui tenentur; proindeque dixit, certius, ( non tutius) nem- 
pe quod ipse Papa certius judicabat , separationem impo- 
nendam esse, quia adbuc persistebat dubietas valoris 
primi matrimonii, pro quo possessio potius stabat. Quid 
autem inter boc, et quacstionem nostram , ubi de foro in- 
terno agitur , et non de dubio facti , sed de opinione aeque 
probabili ? Hinc patet ,[quod omniadubia ad textum casus 
pertinentia erant dubia practica , et facti, quae nullo ex 
reflexo principio deponi poterant. 

Tanto magis , quod ipsi Pontifices in dubiis speculati- 
vis liac regula tenendi partem tutiorem non semper usi 
fuerunt. Adrianus YI., utrefert Domin. Sotoin 4- dist. 27. 
quaest. 1. a. 4-, non obstante quod ipse oppositum senti- 
ret, dispensavit in quodam matrimoniorato, tantummodo 
sententiae Cajetani confisus. Praeterea in cap. Laudabilem , 
de Frigid. et nial. babetur, Pontificem cuidamconjugi, qui 
dubius eratde potentia ad copulam, concessisse, ut eam per 
triennium experiretur. Si lex dubia semper est sei vanda, ut 
volunt adversarii, ettunc dubium vertebat , anmulier illa 
essetaliena , quomodo Pontifex viro illi permitterepoterat 
per trienniuin ad eam accedere, etcopulam experiri ? Adde, 
quodsi lex isla essetuniversalis sequendi incunctis dubiis, 
etiam speculativis , tutiorem partem , sequeretur, ne pro- 
babiiissimamquidem teneri posseopinionem, qutt utique 
non est tutior ,sed intrafinesprobabililatis manet ; sed boc 
dici nequit , cum proscripta sit ab Alexandro "S III. propo- 
sitio , quae dicebat : Non licct scqui opinioncm vcl intcr pro- 
babiles proiahilissimam. Adde , quod etiamsi esset res du- 
bia , an praelata rcgula canonum intelligenda sit de omni- 
bus dubiis, et non tantum de dubiis practicis , rationes 
ipsac , quibus sat clare probatum est, legem dubiam , ut- 
pote non satis promulgatam , non obligare , eaedem pro- 
bant, banc canonum rcgulahi non esse legem univcrsalcm 
quoad onmia dubia , sed tantum quoad dubia facti, ct 
practica. 



DE CONSCIENTIA. 81 

Denique,ut praesenti puncto fuiem imponamus, qiuero, 
( et ad lianc rationem quaniprofcrani , ignoro quid respon- 
deri possit ) : Quid canones praecipiunt? praecipiunt in du- 
biistutiorem viam esseeligendam.Dicitur itaque, m dubiis, 
sed si non simus in dubiis ? Quid obstat regula illa, si liomo 
alicui principio certo innititur? Tunc sibi jam format con- 
scientiam moraliter ccrtam de lionestate actionis,et a fini- 
bus dubietatis egreditur , nec ampliusdici potest eum esse 
in dubiis. Prscterea ipsimet adversarii concedunt , proefa- 
tain regulain sequendi partein tutiorem locumnonbabere 
in materia justitia?; at si regula canonum sequendi quod 
est tutius,esset universalis pro omnibus dubiis,etiam qui 
legitime rem possidet , in dubio , an res sit aliena , de illa 
expoliari teneretur; sed D. Augustinus in can. Si virgo 
34. q- 1. contrarium docet , inquiens : Injiue prccdiorum 
tamdiu quisquc boncejidei possessor rectissime dicitur^ quam- 
diu se possidere ignorat alienum. 

Q^jiciunt V. decisioncm cujusdam concessus episcopo- 
rum Gallorum , ubi fuit decretum , in opinionibus a?que 
probabilibus tutiorem partem esse tenendam. Horum tan- 
torum praesulum auctoritatem magnopere veneror , sed 
omnes docent, auctoritatem extrinsecam sapientum magni 
non posse esse ponderis, ubi intrinscca ratio certa videtur, et 
convincens ; tanto magis , cum ipsa sufficienti aliorum au- 
ctoritate non destituatur. Ego autem animadverto , quod 
pro nostra sententia non minor quam pro opposita extat 
auctoritas extrinseca, imo valde major. Ncc negari potest, 
nostram sententiam saltem per octoginta , aut etiam nona- 
ginta unnos circiterfconimunem fuisse apud moralis scientise 
auctores , quos inter plurimi fuerunt cardinales , episcopi , 
universitatum doctores , et signanter plures magistri ciomi- 
nicanae religionis, in qua semper magna doctrina floruit. 
Hic brevitatis causa omitto cunctorum ipsorum nomina , 
et suarum propositionum citationes adnotare , quas jam 
attulimmeoOpusculoseorsimedito, cui titttlus : DclV Uso 
modcrato dcllopinionc cgualcmenle probabilc. 

Nec valet dicere , horum auctoritatem , in liac materia 
paruin sestimandam esse, etiam a me , dum ipsi habentur 
a me tanquam decepti , cum ad nostram tuendam senten- 
tiam innixi sunt principio illi, quod egomet reprobavi : Qui 



82 LIB. I. TRACT. I. 

probabiliter agit , prudenter agit. Jam dixi sub initio disst. - 
tationis hujus , quod tale principium solum , et per se di- 
recte sumptum, non estsufticiens ad cohoncstandum usum 
opinionls a?que probabilis. Attamen adverto , jam plures 
auctores (ut supra vidimus) pro nostra sententia tntanda 
innixos fuisse eidem nostro principio , nempe quod lex 
dubia non potest obligare. Prreterea dico, quod ncc etiam 
illi auclores solo pircfato principio illo , Qui probabilitcr 
agit, etc. utebantur. Et sic rem confero : auctores illi ex una 
parte jam fatebantur , quod ad licite operandum necessaria 
esset moralis certitudo de bonestate actionis. Contra vero 
ipsimet auctores cadem nostra principia in suis operibusin 
diversis locis jam statuerunt, nempe , quod lex non suf- 
ficienter promulgata non obligat : et quod ubi bbcrtas 
possidet, lexincerta nequit certam inducere obligationcm , 
ex illo principio adeo ab ipsis acclamato , quod In dubio 
mclior est conditio possidentis. Ergo si de hujusmodi princi- 
piis,loquendo de opinionum probabilium usu, expi^^am 
non faciebant mentionem , saltem ea indubitanter suppo- 
nebant. Quapropter juste censendum , quod ipsi dicto illo , 
Qui probabilitcr agit, prudenter agit , potius utebantur tan- 
quamcorollario quodam,siveconsequeniia,qua?aprincipiis 
reflexis inferebatur. Tanto magis, quod ba?c materia opi- 
nionum probabilium tunc erat valde confusa, unde con- 
fuse de ea loquebantur , postquam antiquiores auctores 
confusius de illa locuti fuerant. Cxterum dictum illud, 
Qui probabililer agit etc. dupliciter accipi potest : si accipi- 
tur tanquam innixum aliis principiis reflexis, vereprudens, 
ct certum est ; si vero accipiturtanquam principium direc- 
tum , seclusa judicii reflexione, falsum est. Etsic de effato 
illo directe sumpto jure meritoGallicani pra?sules contcnti 
non extiterunt, tuleruntque decretum , quod circumfer- 
tur , neinpc : In dubiis de salutis negotio , ubi (vquatia utrin? 
quc ani/no sc oflerunt rationum momcnla , scquamur • id quod 
tutius cst, sivc^uhd cst in co casu unicc tulum , ncc id consilii, 
scd prwccpti loco Jiabeanuis, diccntc Scriptura : Qui amatperi- 
culum y in illo pcribit. Attentisquibus poslrcmis verbis , ap- 
paret procerto, quod ipsi praesules locuti sunt de operante 
cum dubio practico, nulluni babente principium , quo 
ilubium deponcre posset ; si autem loqu' mabiisscnt dc 



DE CONSCIENTIA. 83 

operantc , qui ultimum forniat judiciura, non ex sola 
probabilitate opinionis , sed ex alio certoprincipio reflexo, 
aliter quidem puto, quod pracsules illi decrevissent. Quod 
autem ad plura episcoporum edicta in Gallia emanata , 
quae a P. Patutio in suo opcre, La regula prossima dellc 
umanc azioni, afferuntur et transcribuntur , quibusque ipse 
ait proscriptum fuisse probabilismum , illa perlejji attente, 
et consideravi, quod omnia ipsa respiciunt praecise quem- 
dam librum cui titulus : yjpologia Casuistarum , qui me- 
rito damnandus erat, utpote asserens propositiones nimis 
laxas,nempe teneri posse secure quamcumque opinionem , 
non tantum minus probabilem, sedeliam probabiliterpro- 
bililem , sccundum quatuorvel trium , atque etiam unius 
auctoris auctoritatcm. Quamobrem edicta praefata nibil, aut 
valde parum nostram sententiam adversantur. Caeterum 
quoad vini rationum intrinsecam ( quae principaliterattendi 
debet, auctoritas enim extrinseca non aliud operatur, quam 
afferre vis intrinsecaepraesumptionem) , judico, et plurimi 
aliijudicant mecum ,babere jam convincentem, eteviden- 
tem. Quod autem ad extrinsecam doctorum auctoritatem 
pertinet , censeo, ut supra ostendi teneresufficientissimam. 
Tanto magis , cum animadvertimus , quod nostri adversarii 
nibil adaequate ad nostras rationes respondent ; et ex alia 
parte , si eorum argumenta valerent , probarent utique tu- 
tiorisrnum damnatum necessanoesse tenendum.Loquendo 
vero de iis, qui non jam scribunt de proposito pro rigido 
systemate, sed tantum illud oretenus approbant, omnes 
ego veneror, et reputo me sapientiores ; sed dico , quod 
tunc bi majorem auctoritatem mibi afferrent , si scirem , 
ipsos mature utriusque sententiae momenta ponderasse j 
scd de boc valde dubito, et jure merito, dum video eos- 
dem scriptores rigidse sententiae ab eis probatae , aut pa- 
rum nostras rationes animadvertisse, aut respondisse nobis 
acquivocis et fallaciis , quibus, unusquisque intelligens 
facillime rcsponderc valct. Addo , bujusmodi approbatores 
ut plurimum ( sicut supra dixi ) dirccta respiciunt motiva, 
sed parum vel niliil ad reflexa aniniadvertenda animum 
intendunt, quac de caetero multam reflcxioncm requirunt; 
sed ego pro certo babeo , quod bujusmodi reflexio ab iis , 
quibodie antiprobabilistas se produnt, et jactantur , raini- 



8f LTB. I. TRACf. I. 

nie adlnbetur. At progrediamur ultra , quia mateiia est 
odiosa, et in ea parum valeo me explicare. In libello auteni 
super hanc controversiain a me nuperrime edito , plures 
episcoporum, abbatum,etaliarum cruditarum personarum 
opiniones inejus calce transcripsi , quae nostrum systeina 
verum ac certum non dubitant appellare. 

ObjiciuntVI. textum Ecclesiastici 3. 27.: Qui amatpcri- 
culum , in illo pcribit ; ergo aiunt , qui in periculum se im- 
mittit transgrediendi legem , jam peccat. Sed hie advertere 
oportet aequivocum , sive ainbiguitatem , quae intercedit. 
Qui opinione aeque probabili utitur, principio certo inni- 
xus est quidem in periculo transgrediendi legem', sed non 
peccandi. Sed cur? replicant adversarii , quomodo non 
peccat qui transgredicndi legem periculo se exponit? 
Repeto, non peccat ; oportet enim distinguere legem 
certam ab incerta. Quando lex est certa> proiecto non 
possumus exponi periculo eam transgrediendi , sicut est 
periculum propriam conversionem procrastinandi usque 
ad mortem , prout in textu praefato dicitur : Cor durum 
male habebit in novissimo y et qui amat periculum , in illopcr- 
ibit. Certa est lex charitatis, quain quisque erga seipsum 
habere debet, non manendi diu in peccato ob periculum 
in suo peccato moriendi ; amans autem hoc periculum , in 
illoperibit. Pariter hic objiciunt doctrinam illam D. Tho- 
lnae, quse in idem coincidit : Quicumque committil sc dis- 
crimini peccali mortalis , mortaliter peccat. Quodlib. 9. a. 
i5.Haecverba dupliciter explicari possunt, vel de immit- 
tente se in periculum transgrediendi legem certam juxta 
casum in Scriptura expressum , vel potius de operante cum 
dubio practico, juxta alium textum ejusdem S. doctoiis, ubi 
dixit: Qui aliquid committit , vel omittit , in quo dubitat cssc 
peccatum mortale, discrimini sc committit. S. Th. in 4- dist. 
21. qu. 2.a.3.ad. 3.Notandum : ]NondicitAngclicus,in quo 
dubitat offendi legem , sed in quo dubitat cssc pcccatum mor- 
tale ; alibi enim ipsemet de inccrto pnecepto loquens dixit, 
Ut supri retulimus : Nullus ligatur pcr praiccptum, nisi mc- 
diantc scicntiaillius praiccpti. De Verit. quaest. 17. a. 3. 

Dicunt igitur adversarii , quod , cum lex estdubia, qui 
se immittit in periculumeam transgredicndi, certe peccat 
ex scriptura allata : Quiamal pcriculum , in illo /cribit. Ergo 



I)E CONSCIENTJA. 85 

rcsumo , ad hoc periculum vitandum seinpcr opus eiit stri- 
ctumaniplectitutiorismum,nonaliteroperaiido,quaincum 
morali certitutlineabsoluta, et immuni ab oinni formidine, 
quodopinioilla,quamquissequivu!t,sit vera. JMinime, ipsi 
respondent , satis est, quod illa opinio sit probabilissima, 
cuinproscripta jamfuerit ab Alexaudro VIII. opposita pro- 
positio , quac dicebat : Non licet sequi ojnnioncm vel intcr pro- 
babilcs probabilissimam. Igitur , dico primo , exboc deduci 
verain non esse scntentiain , quod , cum lex est dubia , pec- 
cat qui se exponit periculo earn transgrediendi ; nam adliuc 
cum probabilissima opiuione operans incurrit periculuin 
(quanivis sit remotius) legem transgrediendi. Sed praete- 
rea dico (et liic aliquantulum immoremur) quod is, qui 
credit nunquam esse licitum se exponere periculo laedendi 
legcm , etcontra dicit posse opinionem minus tutam teneri, 
soluminodo quando estprobabilissima , difFicillime , et vix 
unquam induci potcrit ad eam sequendam cum secura 
conscientia., nisi eam invenit stricte certam , et ab omni 
formidine immunem. Et sic raliocinor : Opinio probabilis- 
sima est illa , quse,etsi supremum occupat probabilitatis 
gradum , tamen fines probabilitatis non excedit , juxta ter- 
minos ejusdem propositionis ut supra damnatse , quae dice- 
bat: intcr probabiles probabilissimam ; et ideo , prout com— 
muniter doctores aiunt, opinio probabilissima , qua? etiam 
moraliter certa (large tamen loquendo) vocatur, omnem 
]>rudentem formidinem non excludit , ne sit falsa : ad 
differentiamopinionissivesententiae stricte certae, quaeom- 
nem prudentem formidinemexcludit. Si crgo opinio proba- 
bilissima omnemnon excluditprudentemformidinem ; opi- 
nio probabilissimae opposita non equidem est illa , quae 
tenuiter tantum estprobabilis ; tenuisenim probabilitasnon 
est probabilitas , sed dumtaxatquacdamfalsaapparentia, seu 
vana probabilitatis apprehensio, quae nullum prudentem 
timorem producere potest, sed tantum aliquam impruden- 
tem formidinem ; sed imprudens formidonon est formido, 
qua? valeat ullum peccati periculum sectun afferre. Ipsimct 
rigidi, et stricti tutioristae communiter aiunt, quod hujus- 
modi imprudentes formidines contemni debent, nec de eis 
ulla ratio est habenda. Insipientia revera esset dicere, quod 
Deusnobis imposuerit etiam futiles etirrationabiles timores 



86 LIB. I. TRACT. I. 

vitare. Itaque proprie loquendo opinio probabilissimsead- 
versaronestea, quae tenuiter,sed ea quaedubitanterproba- 
bilisest: ethaec,sicutprobabilissiina, (ut diximus)non caret 
omni prudente formidine, quod sit falsa ; ita opinio pro- 
babilissimae opposita non caret omni prudenti motivo, 
quod sit vera. Nunc peto ; posito , quod opinio stans pro 
lege, oppositaprobabilissimaestanti pro libertate, est dubie 
probabilis, quomodo qui censet illicitum esse immitti in 
periculum transgrediendi legem , volens probabilissimam 
sequi , poterit unquam in praxi cum tranquilla conscientia 
induci ad firmiter credendum , quod opinio stans pro lege 
non sit vere probabilis , et sic probabilissima uti , quin pe- 
riculo transgrediendi legem exponatur? Ubi stateram in- 
veniet tam exactam , quae ipsum reddat securum , quod 
opinio stans pro lege careat quidem tantum probabilitatis 
pondere, quod illam efficiat probabilem , et sic ipse secure, 
et a periculo immunis operetur? Idcirco repeto , quod ab 
initio dixi , quod ille , qui credit non posse teneri in praxi 
aliquam opinionem niinus tutam , nisi probabilissima sit , 
cum magna difficultate poterit sibi formare dictamen cer- 
tum ad operandum, nisi strictum amplexetur tutiorismum, 
quod solummodo ab omni periculo legem transgrediendi 
immune , aique liberum est. 

Instant adversarii, et dicunt : Qui tutiores opiniones 
amplectitur , tutius incedit. Respondeo. JNefas quidem est, 
divinarum legum observantiam relaxare plus quam licet; 
sed non minus est malum , divinum jugum plus quam opor- 
tet durum aliis reddere ; nimia enim severitas (scribit Ca- 
bassutius in praefat. Theor. Juris etc. ) « dum homines ad 
» nimis ardua compellit , viam salutis aeternae praecludit ; 
» salvandos (ut ait D. Bonaventura) damnat, et conscios 
» propriae infirmitatis ad desperationem adigit. Accidit 
» enim, ut miseri homines , hac audita rigidiore doctrina, 
» credant , vel dubitent inesse mortalem culpam , ubi nulla 
» est; sed tamen rei difficultate victi ex erronea conscien- 
» tia morlaliter peccent, et damnentur. Recte ergo 1). Bo- 
» naventura (Comp. Theol. verit. 1. 1. c. 32. n. 5.) : Ca- 
» venda est conscientia nimis larga , et nimis siricta ; nam prima 
» generat pra?sumptionem, sccunda despcrationcm ; itcm prima 
» scepe dicit malum bonum , sccunda e contra bonum malutn . 



DE CONSCIENTIA. 87 

» item prima sa?pc salvat damnandum , secundae conira damnat 
» sahandum. » Ilincsapienter scripsit Jo. Gerson : « Doc- 
» tores theologi non debent esse faciles ad asserendum ali- 
» qua esse peccata mortalia , ubinon sunt certissimi de re; 
» nam per ejusmodi assertiones rigidas , et nimis strictas 
» in rebus universis nequaquam eriguntur liomines a luto 
» peccatorum , sed in illud profundius , quia desperatius, 
» demerguntur. Quid prodest , imo quid non obest coar- 
» ctare plus justo mandatumDei,quod estlatum nimis? » 
De Yit. spir. lect. 4- Optimenos instruit S. Chrysostomus : 
Circa vitam tuam esto austerus , circa alicnam benignus. 
Ita in can. Alligant, 26. q. 7. Addit P. Suarez etait : Imo 
potius periculum animarum incurreretur , si tot vincula in ca- 
sibus dubiis injicerenlur. In2. 2. qu. 89. a. 7. Idque fusius 
cardin. Pallavicinus scite explicat : « Per se spectatum 
» effatum illucl , /n clubio iutior pars est eligenda , verissi- 
» mum est , si recte intelligatur : nam vel agitur de electio« 
» ne pratica , et baec semper debet esse tutissima , quia 
» debet esse evidenter licita : vel de electione sententias 
» speculalivac , et circa eam quaerenda quidem est major 
» securitas sententiae , non major securitas aclionis. Si in- 
» duceretur opinio , quod semper teneremur facere actio- 
» nem , quae securior est , etiam a transgressionemateriali, 
» hax opinio non esset tutior, sed maxime exposita peri- 
» culo frequenti transgressionis formalis; quare tutior est 
» opposita. » (Pallav. in 1. 2. dis. g. c. 4- a - M« n - 12.) 
Idem scripsit P. Bancel dominicanus : Muha sunt f quce 
tutius est faccre sed simul etiam tutius est non se credere 
obligatum ad ca facienda, nisi moraliter ipsi constet de taliobli- 
gationc. Brev. univ.theol. p.2. tract. 6.q. 5.a. 5. Hinc idem 
auctor concludit : Cum non debeamus formare conscientiam 
de obligatione ad aliquid sub pcena , nisi moraliter constct de 
obligationc , uoji debemus onus illud imponcre, dum moraliter 
nobis constat supcrcsse nobis libcrtatcm amplectendi quamcum- 
quc volucrimus cx hujusmodi opinionibus. 

Ego, ut sincere veritatem fatear, cum theologiae mora- 
lis scientiae vacare coepi , quia rigidioi is sententiae magi- 
slrurn mihi audire contigit, pro hac strenue cum aliis tunc 
temporis contendebam ; sed postea melius rationes hujus 
controversiae discutiens , opposita sententia , quoe pro opi- 



SjfJ LIB. I. TRACT. I. 

nioneaeque probabili stat , moraliter certa milii visa fuit j 
et quiiem inductus ab illo pluries hic repetito principio , 
quodlexdubianonpotestobligare.riincpcisuasusremansi, 
nefasesseconscientias, cum opinionessunt aeque probabiles, 
ad^tutiorem sequendam adstringere cum periculo in pluri- 
in.as formales culpas incurrendi. Praeterea tamen , cum 
nostra hac tempestate viderim ita acriter adversus mitio- 
rem sentcntiam reclamari , multoties boc punctum ad tru- 
tinam diligenter revocavi , legens , ac relegens auctores 
omnes quotquot ad manus babere potui modernos , qui 
pro rigida sententia certabant, promptus a mea sententia 
desciscere , statim ac non amplius certa mibi appareret ; 
prout enim plures opiniones , quas aliquando tanquam 
probabiles babui , postea non erubui reprobare ; ita , imo 
tanto magis non erubuissem banc sententiam , quae majoris 
est momenti , retractare. Sed quo diligentius rationes no- 
strae sententiaeperpendere sategi , eo magis certae mibi visae 
sunt. Caeterum , si quis adesset , qui me clarioribus mo- 
inentis illuminare posset falsitatem ostendendo duorum 
principiorum , quae bic exponere curavi , multas ei gratias 
haberem , atque statim etiam per publicam scripturam 
me revocari polliceor. Donec tamen aliter mihi , quain in 
praesentiarum sentio , persuasum non erit , dico , quod sine 
gravi conscientiae remorsu non possem alios adstringere ad 
sequendam tutiorem , cum opiniones aeque sunt probabi- 
les , nisi oppositum declararet Ecclesia, cui libenter , si dc- 
clarabit , judicium meum submitto. 

Caeterum protestor, quod sicut confessarios illos non ap- 
probo > qui nimiae austeritati adhaerentes facile damnant 
usum plurium opinionum , quae gravi fundamcnto nitun- 
lur ;|ita contra neque approbare possum eos, qui de facili 
opiniones sine certo fundamento tanquam probabiles accla- 
mant. Confessarius , antequam aliquam opinionem am- 
plexetur, tenetur utique intrinsecas rationes perpendere , 
et cum ei occurrit ratio aliqua convincens pro tutiori opi- 
nione. cui adaequatam responsionem suppetere non aspicit; 
tunc oppositam minus tutam amplecti non potest, quam- 
vis plurimorum doctorum auctoritas ipsi faveat; modo 
auctoritas non sit tanti ponderis , ut videatur ei magis 
quam rationi apparenti deferendum , juxta id quod docet 



DE CONSCIENTIA. fy 

S. Tliomas : Aliquis pa/vcc scicnticemagis certi/icatur dc eo, 
quod auclit a'o aliquo scienti/ico, quani dc co,quod sibi sci ' un- 
dum suani rationcm videtur. 2. 2. q. 9. a. 8. ad 2. Sed lste 
casus valde rarus crit. 

Iloc pro theoria, sed quantum ad praxim spectat dcli- 
gcndi opinioncs, qusci i solct. an cxpcdiat rjgidas, an bcni- 
^jnas prajferre ? Respondeo : IJbi aftitur de removcndo pce- 
nitentc a periculo pcccati formalis , confcssarius debet , 
generaliter loquendo,et in quantum christiana prudentia 
suggerit, benignis opinionibus uti; ubi vero opiniones be- 
ni^nsc proximius rcddunt periculum formalis peccati> 
prout sunt nonnulla? auclorum opiniones , v. gr. quoad 
vilandasoccasiones proximas, et aliae icl genus ; tunc semper 
expedit, ut confessarius utatur, imodico,quodipseutme- 
dicus animarum tenetur uti opinionibus tutioribus, quai 
pcenitentes ad seservandos iu statu gratia? conducunt. 

Nescio autem , quomoclo possit cum bona conscientia 
doeeri (generice loquendo ) quod pcenilenti, qui ob con- 
fessionem suarum culparum peractam jus certum ad abso- 
lutionem jamfuerit adeptus , p-ossitipsa cinegari, eo quod 
pccnitens intcr duas a:qualisponderis opiniones nolit tutio— 
rem sequi. Ilic est rigof ille, cjuem immoderatum et in- 
iustum proculdubio reputo , et reprobo , cum austcritas- 
Ikcc causa esse potest , ut plurcs anima? damnentur; dum 
alias plures auetores invenio etiam probabilioristas, tam 
modernos, quam antiquos , relatos quidcm ab adversa- 
riisuli rigidac sentcntiae fautores, qni oppositum docent.. 
En , quomodo loquitnr probabiliorista Pontassus : Fatcn- 
dum tamcu , quod, si confcssario pevsuasum fovcf, opinionem sui 
poenilcntis esseprobabilcm (loquiturjam deopinione , cuitu- 
tior opposilaetiam est probabilis) lunc ci absolutioncm posseC 
impcrtiri , quandoquidcm tunc contra eonscicntiam suam noit 
ageret. Pontass. vcrb. Confessnrius , cap. 2. Si autem con- 
fessarius potest pcenitcntcm absolvcre , tenetur , cum ille 
ju-s ad absolutioncm habeat. Idem paritev scribit probabi- 
liorisia Cabassutius : Quivis confcssarius absnlvtrc dcbet 
cumpcenitcntcm, r/uinon vult ab opere abslincrc r quodsecundum 
probabilcm piorum, cl doctorum aliquot hominum non rcproba- 
Uim in Ecclcsia auctoritalcm cst licitum , quamvis juxta proba- 
bilcm aliorwn aucloritatem , quam ipsc scquitur confessarius » 

4„ 



f)" LlB; I. TRACT. I. 

habcalur minus probabilis (intelligendum, non notabiliter 
i\\\\v\s) ut osiuidunt INavarrus, Sylvius , etc. Et de hoc 
rationem dat, quoniain , eslo confcssarius agat contra pro- 
priam opinionem , non tamen conlra propriam conscicntiam , 
cum lcneatur absoh>erc dispositum. Theor. iur. 1. 3. c. i3. 
ii. i3. Praeterea Yictoria, qui scripsit ante annum i545, 
sic ait: Sed quid faciet ( confessarius ) quando ambce opinio- 
ncs sunt probabiles , ct habent suos proprios assertorcs ? Jles^ 
pondeo, swe sit ejus proprius sacerdos , sive non, tenetur cum 
absoh'erc in tali casu; ila Paludanus(4- §• *7- <!• »• a - '•) 
Probatur aperte , talis enim est in gratia , ct confessor habct 
probabilitalcm , quod sit in gratia, quia scit essc probabilcm cjus 
opuuonem : ergo non dcbct ei negarc absolutionem. De con- 
fess. n. 109. Item Adrianus similiter scribit : Si a pluribus 
doctoribus gravioris , scu ctiam azqualis auctoritatis contrarium 
tcncatur , non debet adeo de se prcesu/nere sacerdos , ul totum 
vUt in suam opinionem , quoe forsitan erronea est, coarctarc. 
De Confess. q. 5. dub. 7. Idem scripsit NavajTUS : Si sint 
a/ilraria? doctorum opinioncs , et confcssarius credit cvidenli 
sc textu , vel rationc niti , pcenitcntcm autem dubia, non dcbct 
eum absoh>cre ; at si pcenitcns utitur pari ralione , vcl ferc pari, 
ct habcl pro sealiqucm doctorcm clarum , potcrit eum absolvere 
Proinde subdit: Cum dubitafur, an pcenitcns hoc faccrc , aut 
darc dcbcal, benigniore/nopinioncm eonfcssarius eligcre debc f , 
etpro hac sentenliacitat Angelum, etSylvestrum. Manual. 
cap. 26. n.^.Idem confirmatS.Antoninus pluribusinlocis ; 
i:t uno scribit : Idem vidctur scntirc Goffrcdus de Foniibus , 
in his sclUcel opinionibus contrariis , qutv lolerantur ab Eccle- 
sia, ut dictu/n cst , cl quod debct proponcre confitcnti, quodbcne 
sludcat de hoc sc ipsum per prudentes informari, eo quod alii 
trnent contrariam opinionem, maxime siillius co/tt/arite opinio- 
his co/tfc.ssor sit inordinarius ejus , ct sic eum absolverc. Idc/n 
xcrttit Ricardtts claromodo, non distinguc/ido ■. utrum confessor 
r.ius sit ordinarius, vel non ordinarius. Part. 1 . tit. 6. cap. i o. 
^. 10 Iri alio loco idem S. archiepiscopus , loquens de illo 
ceitrtractu (de quo supra sermoncm habuimus) Florentia? 
disceptaio, ait, consulendum ei qui inire illum vellet, ut 
ahstincatur ; at postea subdit : Quud si talc consilium reci- 

pcrc rccuxnvct quii rclinqucndus indctur jitdicio suo , ncc 

totiitcttihimdus ex hoc, aut dcncganda absolutio. Part. ?. tit. 



DE CONSCIENTIA. rji 

i. cap. ii. § 29. Alibi tandem ait : Si vcro non potesi 
(confessarius ) clarc perciperc , utrum sit mortalc , nonvde- 
tur tum prcecipitanda scntcntia, ut dicit Guillrlmus, ut denegct 
propter hoc absolulioncm ,vcl illifaciat conscicntiamdemortali: 
quia facicndo postea con/ra illam, eliam si illud non esset mor- 
talc , ei crit mortalc , quia omne, quod cst contra conscientiam , 
cvdificat ad Gehcnnam (28. q. 1 . §. exbis). Et cum promp- 
tiora sintjura ad absolvendum, quamligandum... potiusvidetur 
absoli>cndum,ct divinoexaminidimitlendum, P. 2. tit 4- ca P- 
5. § In quantum. Idem , ut supra notavimus , ait Jo. Ger- 
son : Doctorcs theologi non debent cssefaciles ad asscrendum 
aliqua esse peccata mortalia , ubi non sunt certissimi dc rc. 
De Vit. spir. lect. /\. Nota, ubi nonsunt certissimi. En quo- 
modo bi magni nominis auctores , quos de laxitate nemo 
audebit culpare, uno ore loquuntur. Idem landem scribit 
Domin. Solo : Postquam opinio pamitcntis cst probabilis , 
cxcusat eum a culpa, ct ideo jus habet absolutioncm petendi , 
quam idco plcbanus tcnetur impcnderc. In f\. d. 18. q. 2. a. 
5. ad 5. Ipsemet autem Soto v alibi jam dixit : Et quando 
sunt opiuioncs probabiles intcr gravcs doctorcs , utramvis se- 
quaris, in tuto habcs conscicntiam. Lib 6. de Just. et Jur. 
q. 1. a. 6. circa fin. His perspectis , oportet quod sint ani* 
mi valdc audentis confessarii illi, quipcenitenti opinionem 
tutiorem, dum opposita minus tuta est aequalis ponderis , 
amplecti nolenti post suorum reatuum confessionem abso- 
lutionem denegare non dubitant. Tandcm ab omnibus , 
qua: liic expositasunt, firmiter confnmaturprincipiuma S. 
Tb. nobistraditum , quod lex, nisisit sufFicienter, ac certe 
promulgata , non obligat. Deinde concluditur, quod, nisi 
opinio, quicstat prolege, sitaut certa, autsaltem certe pro- 
babilior, prout ab initio diximus, eam sequi non tenemur. 

MOMTTM. 

In quo cxponitur dccrclum S. C. Gcncralis Inquisitioois Romae conth- 
tuni an. i^6i.circa usum opinionuni probabiliura. 

Quidam parocbus Avisii Tridcntinae dicecesis an. 1760. 
folium edid.it una cum undccim tbesibus plures conti- 
ncntil)us propositiones, qunc deinde ab eodem parocbo 
publice promulgatac fuerc. Folium erat boc : 



<)2 LIB. I. TRACT. I. 

Probabilismus publicae disputationi ven. clero Avisiensi 
exercit : i gratia expositus contra probabiliorismum stricte 
talem , utpote negolium pcrambulans in tenebris. Pro die 
10. junii 1760. inaedibus canonicalibus Avisii. Utinamob- 
servaremus mandata Domini ccrla ! Quid nobis tanto solli- 
citudo de dubiis? Celeber P. Const. Roncaglia lib. 12. c. 3. 

L Probabilismus noster versatur circa baec tria : Licet 
sequi aeque probabilem pro libertate , relictaaeque proba- 
bili pro lege. Licet sequi minus probabilem pro libertate , 
relicta probabiliori pro lege. 

II. Lsus probabilismi maxime tutus : usus probabilio- 
rismi maxime periculosus. 

III. Usus genuini probabilismi minime in laxitatem 
degenerare polest : usus probabiliorismi stricte talis in 
rigorismum excurrere debet. 

IV. Probabilioristas, qua tales, qui ex consilio proba- 
biliora sequuntur, laudabilissime operari affirmamus. 

Y. Probabilioristis stricte talibus , qui ex praecepto, 
quod nunquam clare probant , seipsos , et alios ad proba- 
biliora impellunt, merito rigoristarum nomen imponimus. 

VI. Qui nullalenus ad cbristianam peifcctionem ten- 
dere possunt , nisi sequendo probabilissima. 

VII. Abusus probabiliorismi stricte talis , non solum 
licentise frenum , sed licentiae calcar est, quod Gallorum 
testiiuonio comprobamus. 

VIII. Genuinus itaque noster probabilismus , qui nec 
morum corruptelam inducit, nec a S. Sede unquam male 
fuit notatus, origine sua tbomisticus, progressu xtatis 
jesuiticus : utpote a quo arctatus, emendatus, et a jesui- 
tis contra jansenianos furores propugnatus fuit. 

IX. Qui ergo babitat in adjutorio fundalissimi proba- 
Iiilismi , sub protectione pluriinorum ex omnibus orbis 
cliristiani nationibus praestaulissimoruin llieologorum com- 
moiabilur sccurus. 

Ex historia crilica. X. Ilinc sine ulla laxismi nota be- 
nignis c imum etiam vocamus , sed Tigitinmm , qucni sua- 
dent utraque Icx cacsarea , et pontificia ,* sed dominica- 
num , quem illustris dominicanorum ordo jam a primis 
t.cmporibus est amplexus; sed pium, qui cbristianam pie- 
tatem fovet, sed tbomisticum, quem S.Tbomas in amoribus 



DE COKSCIEjNTIA. 9* 

habuit, qui ducentas , ct plures opiniones libcrtati faven- 
tes in suis sententiarum libris doeet; secl cbristianum , qui 
Clnisto Doniino summe familiaris fuit- 

0. A.M. D. etV. G. 

Pro Coronide. Prol)abilismus noster stans pro libertatc, 
est notabibter probabilior ipso probabiliorismo stante pro 
lege. 

Hoc autem folium anno sequenti proscriptum fuit a 
Tridcnti principe, et episcopo, et deinde a S. C. inquisit- 
Romana? die 26. febr. 1761.. sic , ut fertur, damnatum 
fuit : « Cum vero tbeses bujusmodi notaeque tbeologiese 
» expensae fuerint in C. gen. coram SS. D. N. Clemente- 
» Papa XIII, Sanctitas sua , auditis etc. , folium praedi— 
» ctum , et tbeses in illo exposilas , damnat r et probibet, 
>» tanquam continenlia proposilioncs , quarum aliquce sunt 
> rcspectii'c falsai , tcmeraria?, et piarum aurium ojfenswa? p 
» illam vero excerptam a n. X. nempe probabilismum , qui 
» Chrislo Domino sumine familiaris fuit , proscribendam 
» censuit, uti erroneam , et baeresi proximam. Praefatumr 
» itaque folium, sive tbeses, ut supra exscriptas , sic dam- 
» natas et proliibitas , SS. D. N-. vetat , ne quis cujuscum— 
» que status etc. imprimere , ac imprimi facere , vel tran- 
» scribere, aut jam impressum , sive impressas apud se 
» retinere , et legere, sive privatim, sive publice pro- 
» pugnare audeat etc. » 

Rev. P. Jo. Vincentius Patulius in suo opeTlo inscripto , 
La Causa del Probabilismo ccc. sub nomine Adelpbi Dosi- 
tbei , contendit, boc decreto in prima tbesi integre pro- 
babilismum vetitum fuisse , ita ut illicitum sit sequi , non 
tanlum opinionem aeque probabilem, sed ncc etiam pro^ 
babiliorem pro libertate. Sed id injuste contendit; foiium 
enim illud plura distincta continct : eoutinet diversas 
tbeses , continctque etiam diversas propositiones , qua> 
tbesium lnembra sunt , sives partes. Curu autem fobum 
praedictum emanavit , duoe factae fuerunt difficultates a sa- 
pientibus super bujusmodi folii proscriptioncm. Prior fuit r 
an singulariter damnatae fuissent , non solum omnes fo-^ 
bi tbeses , sed insuper omnes propositiones in tbesibus. 



${ LIB. I. TRACT. I. 

contentae. At communiter visum fuit , quod licet pro vero 
se haberet, omnes thesesproscriplas fuisse , et unamquam- 
que ipsarum , minime tamen omnes in thesibus contentae 
propositiones damnatae erant , sed tantum illae , quae cen- 
suram merebantur ; nam in decreto dicebatur : Sanctitas 
sua folium piwdictum , et thcses damnat et prohibct , tan- 
quam contincntia propositiones , quarum aliquas sunt respc- 
clivaz falsce , temerarice etc. Itaque non fuit damnatum fo- 
lium , et theses quoad omnes propositiones in illis conten- 
las , sed tanquam contincntia proposiliones , quarum aliquce 
sunt respectiiuc falsw ctc. 

Harum autem propositionum proscriptio valde differt 
a proscriptione facta ab Alexandro VII. propositionum , 
respectu quarum dictum fuit : Sanctissimus decrcvit , proe- 
dictas propositiones , et unamquamque ipsarum damnandas . . . 
ita ut quicumque illas aut conjunctim , aut divisim docucrit clc. 
inciditetc. Eodemquemodo danmatae fuerunt aliae proposi- 
liones ab Innocentio XI. et ab Alexandro YIII. Unaquae- 
que igitur propositionum illarum in particulari damnata 
fuit, atque eas docere , sive conjunctim , sive divisim fuit 
vetitum. At propositiones praedicti folii damnatae fuerunt, 
non singulae in particulari , sed utdicitur, in globo , et 
respcctive , .iempe illae tantum , quae merebantur ut dam- 
narentur : nec prohibitum fuit docere eas conjunctim , aut 
dwisim, sed acervatim sumptas , prout quidem Tridentinus 
episcopus in suo decreto expressit : Prohibcntes , nc iidem 
articuli accrvatim sumpti , in disceptationem ususque dcducan- 
tur. 

Quod ad prhnam igitur folii thesim pertinet , neuti- 
quam danmata fuit prima illius' propositio, quae dicebat 
licere sequi opinionem probabiliorem pro libertaie , neque 
altcra de opinione aeque probabili. Diflicultas tantum su- 
pererat, an tertia propositio de opinione minus probabili 
damnata esset ; et quoniam propositio generaliter loqueba- 
tur, ita ut adhuc opinionem notabiliter minus probabilem 
amplecteretur, idcirco dubitabatur, an ipsa saltem pro- 
scripta esset. Sicque etiam dubitari poterat , an damnata 
fuisset ultima thesis, quacdicebat : Probabi/ismusnostcr\stan.f 
pro liberlale cst notabilitcr probabilior, ctc; ita ut prOpositio 
h?cc aflirmaret sentcntiam , quod sequi posset opinio ad- 



DE COiNSCIENTIA. 9 5 

huc notabiliterminus probabilis esse etiam notabiliterpro- 
babiliorem sententiam , qua) stat pro lege. 

Hoc posito, jam compertum erat, quod , licet omncs 
tlieses proscriplai fuissent , minime tamen damnatsc erant 
omnesbaruni thesiumpropositiones. Dubium tantummodo 
remanebat , an danmatis sic in globo , et in confuso folio 
ac thesibus, damnala: essent singulactheses in particulari, 
aut dumtaxat aliqua; illarum ; etenim cum in decreto non 
dicebatur, omncs iheses ; verba, quarum aliquce eic. dubi- 
tabatur , an referri deberent ad theses, vel ad proposi- 
tiones in thesibus contentas. Yerumtamen dubium hoc ab 
eadem S. C.postea declaratum fuit ; cum enim proscriptio 
praedicti foliideinde jussu ejusdem S. C. inserta fuisset in 
indice librorum prohibitorum , non dictum fuit, Folium , 
el theses in illo exposita?, prout priusdictum fuerat in de- 
creto, sed simpliciter dictum fuit : Plagula undecim the- 
sium ycui litulus : Probahilismus dispulationi ctc. Quapro- 
pter in prscsenti declaravit S. C. esse tantumprsefatam pla- 
gulam proscriptam , id est tantum chartam, sivefolium un- 
decim thesium, non autem ornnes, et singulas theses. Et 
revera, cum de hoc dubio litteras dedissem, ut certior de 
hoc omnino fierem, ad duos S. inquisitionis Roinanse con- 
sultores , nempead reverendiss. P. M. Thomam Augusti- 
num Ricchini sacri palatii magistrum , adque reverendiss. 
P. M. pium Thoinam Schiara S. C. Indicis secretarium ; 
ambo mihi respondcrunt , minime prorsus in decreto S. C. 
vetitum fuisse probabilismum , nec quoad primam , nec 
secundam , ncc tertiam propositionem de cpinioneminus 
probabili pro iibertate. 

Practerea, ut tutius agerem , de hoc epistolam misi 
etiam ad eminenliss. dom. cardinalem Galli , poenitentia- 
rium majorem, eum deprecans de faciendode rehac ver- 
bum cum regnante Pontifice, et ipseeminentiss. cardinalis 
idem mihi respondit , haec verba signanter scribens : Posso 
accertare f^. S. illustriss. chc nclla condanna delV accennato 
foglio, di cui mi scrive, non si e intcso di condannare veruna 
delle proposizioni, chc si conlrovcrtono ncllc scuole cattoliche , e 
da molti cattolicamcnte si difendono y rna si e avuto il motivo di 
proibirlo , pcrche le proposizioni, chc cllamcdesima riconosce 
mentcvoli di ccnsuraecc. Censeo , quodh&c sola hujus emi- 



9<"> LIB. I. TRACT. I. 

nentiss. , etsapientissitni cardinalis responsio ad obstruenda 

omnium ora sudiciat. 

MONITUM II. 

Postquam bxc typis mandassem , valde miratussum le- 
gendoapud novamTheologiam Moralem novissime editam 
aP. Patutioid, quod ibiP. Sidenius\ eronensisejusdemPa- 
tutii vitam describens , praccipue ubi illiusoperaenumerat, 
confidenter asserit , quod in controversia interPatutium et 
mc liabita circa usum probabilium opinionum, cum ipse 
Patulius mibi respondisset secundo libello , cui titulus : 
Osservazioni theologichc sopra V Apologia dclV Illustris. e rcve- 
rendiss. MpnJ. D. Alfonso dcLiguori ccc; ego viargunien- 
torum convictus , nibil jam ultra liabens quod adversario 
meo opponerem , ab iterum respondendo abstinui ; ne 
tamen omnino cederem , ut ipsi , quod scripsit , csset 
dedecori , omnia ejus adversum me scripta ad S. C. indi- 
cis , ut damnarentur, detuli. 

Papa? ! boc probrum mibi decrat, nomen accusatoris ! 
Sed res ita se babet. Brevem quamdani dissertationem ego 
olim in lucein edidi pro usu moderato opinionis a?que pro- 
babilis , illo ductus principio , quod lex incerta nequit 
certam parere obligalioneni , eo quod lex dubia caret suf- 
ficientipromulgatione , qusc essentialtter requiritur adhoc 
quodlcx virtutcm obligandi obiincat , quod cst propriuin lcgis , 
ba?c verba suntS. Tbomao i. 2. q. 9. a. 1. Quapropteridem 
S. doctor protulit deinde celebrem illam sententiain : Nul- 
lus ligatur pcr prmccptum aliquod, nisi mcdianlc. scicniia illius 
prazicpti. De Verit. q. 17. a. 3. Ilanc meam dissertatiun- 
culam P. Patutius ann. 1764. suoprimo liliello, inscripto, 
La Causa dcl Probabilismo richiamala alV csamc da Mons. D. 
Alfonsodc Liguori ccc, acri et vebeinenti stylooppugnavit, 
duas bas praecipuas objcctiones proferens, quarmn prima 
fuit, quod nomine scentia? praiccpti, uti scripsit doctor an- 
gelieus , nequaquam intelligitur cognitio certa pra?cepti, 
sed tantum probabilis , quamvis dubia, jpraecepti notilia , 
qua? (utaiebat) jam bal)etur, ubi de duabus oppositis opi- 
nionibus acque probabilibus agitur. Secunda fuit, quod 
lex xtcrna , ex qua omnes alix naturales legcs emanant , 



DE CONSCIENTIA. 97 

ab seterno jam promulgata fuit, priusquam creatus fuis- 
set liomo , promulgatione casuali, virtuali, aut eminenti, 
et ideo ipsa usque ab seterno vimhabuitobligandi. 

Iluic libello copiose ego respondiin Apologia meaedisser- 
tatiunculsc, in qua Patutii objectiones omnino milii et 
aliisdiluissevisum fuit. At deinde adversus bancmeamapo- 
logiam secundus Patutiilibellus prodiit, Osscrvazwni theo- 
logichc ccc. de quo sub initio mom7/ mentionem feci, ibique 
meus adversarius cognoscens, primas suas objectiones pa- 
rum firinas esse , spectatis responsis, quae illis ipse dedi , 
duas alias adjecit : unam nimirum , in qua reapse nihil 
aliud egit nisi anteactam oppositionem in priori libello 
scriptam repetere , mutando solummodo epithetum pro- 
mulgationis ; nam ubi hanc casualem, seu virtualem prius 
dixerat, in hoc secundo esscntialem appellavit : alteram , 
quod lex naturalis homini promulgatur in ipsa animae in 
corpus infusione , priusquam ipse actualem legis cognitio- 
nem acquirat. Hinc coactus fui respondere ampliori libro , 
cuititulus: DelV Uso moderalo dell' opinione probabile. Ibi 
convincenteromnibushis etahis Patutii objeclionibus feci 
satis, etpluraalia adjeci,quae magnoperemeam sententiam 
confirmarunt. 

Adprimam autem objectionem, quodsufficit probabilis 
etsi dubia notitia legis ad ejus promulgationem , jam re-> 
sponsum est supra in allata dissertatione , et proprie. Ad 
secundam vero , et tertiam , nempe quod lex divina jam 
ab aeterno fuit hominibus promulgata promulgatione ca- 
suali aut csscntiali, iespondi , et cstendi ex auctoritate 
D. Thomse, ac omnium theologorum, quos diligenti studio 
perquisivi , legem divinam nullo modo homines obstrin- 
xisse, nisi postquam actualiter eispromulgataet manifestata 
fuit. En verba S. Thomae, quem Patutius omnino sequi 
profitetur ( in hac tamen re aut nolle sequi, autintelligere 
nolle videtur , dum S. doctor nimis aperte, et pluribus in 
locisnostram sententiam docet) : Lex atcrnahabet promul- 

gationc.m aatcrnam cx parte Dci promulgantis sed ex parte 

creaturce audientis, aut inspicienlis non potcst cssc promulqatio 
attcrna. 1. 2. q. 91. a. 1. ad 2. Ergo nulla dici potest facta 
hominidivinaelegis promulgatio, donec homononauditle- 
gem, et inspicit, scilicet donec lex ei intimatur, et ipsi inno- 
i- 5 



f>3 LIB. I. TRACT. I. 

tescit.Omnesautem veliqui tbeologiS. Thomam sequentes 
uno or- docent, quod licet lex divina ab aeterno babuerit 
m se virlutem obligandi in actu primo , tamen in actu se- 
cundo nunquam i}»sa actualiter obligavit bomines , nisi 
postquam ipsis applicata fuit per ejusactualem promulg 
tionem. Sylvius ita scribit: Actualiter tunc (lex) unicui- 
tjue promulgatur, quando cognitionem a Dcoaccipit dictantem , 
quid juxtareclam ralioncm sit amplectendum, quid fugiendum. 
In i. 2. q. 90. a. [\. in fin. Et alibi ait : Lex ceterna fuit 
ab a>terno lex materialiter, non fuit tamen ab a?temo formalitcr , 
seu sub ratione lcgis actualiter obligantis ; quia tunc non fuit 
actualis et perfccta promulgatio . In 1. 2. q. 91. a. i.ad2. Car- 
dinalisGottietc. sicloquitur : Adhoc , ut lex in actu secunde 
ohliget, requiritur equidcmindispcnsabilitcr,ut subditis promul- 
gatione proponatur. Tbeol. t. 2. tr. .5. de Leg. q. 1. dub. 3. 
§. 3.n. 3i.Etinaliolocodicit:^<r/emo(lex3eterna)/wf/ in 
mentc Dei, quamvispro eetcrno nondum ligat; quia nondum appli* 
cala et promulgata. Tract. 5. q. 2. dub. 1. n. i 3. P. Gonct 
scribit : Lcgcmoetcrnam defcctu promulgationis non potuisse 
obligare crcaluras ab xtcrno. Videin Clypeo tbeol. tom. 3. 
d. 1. a.3. Joan. Gerson scribit : Necesse est dari manifesta- 
tionem voluntatis Dci , nam per solam suam voluntalcm nonr- 
dum potest Dcus absolute creaturoe imponere obligationem. 
P. Gonet in alio loco scribit : Promulgatio lcgis naturalis 
fxt per dictamcn rationis intimantis homini qua? prcescripta, aut 
prohibita sunt ; ergo cum deest tale diciamen, lex non obligat. 
Diss. de Op. prob. a. 6. §. 1. n. 172. Idem sentiunt plu- 
rimialii, qui observari possuntin citato meo opere : DclC 
uso ecc. Sed deveniamus ad quartam objectionem Patutii , 
cui respondendo prsedicta bic validius confirmantur. 

Quarta et ultima ejus prsecipua opposilio fuit haec , quod 
lex naturalis bomini promulgatur babitualiter, cum Deus 
animam crcat , eamque in corpus infundit , quia tunc ratio- 
nem in bomine imprimit. Iluic fuse in opere citato a me 
rcsponsum est : bic satis esse censeo ad Patutium confu- 
tandum afferre cadem verba S. Tboma? , quibus ipse uti- 
tur : Promulgalio lcgis nalura* cst ex hoc ipso , quod Dcus 
cam mentibus hominum inseruit naturalitcr cognosccndum. 
i- 2. q. 90. a. 4- ad 1. Patutius uti vult pro sc verbo tan- 



DE CONSCIENTIA. 99 

t»m inseruit , scd uti debet vcrbissubscqucntibus, ncilnra- 
liler cognosccndam : ergo non , cuni aniina corpori infun- 
ditur, sed cum lioino legem coftnoscit, lex ei promulgatur. 
Id S. doctor alibi confirmat doccns: Etsi non semper tcnca- 
tur homo vclle , quod Deus vult ; scmper lamcn tenclur vcllc , 
quod Dcus vult cum vcllc , et liomini prcecipuc innolcscit pcr 
prwccpta divina. i. 2. quacst. ic). art. 10. ad 3. Tunc 
jgitur tantum tcnetur boino scqui voluntatcm divinam, 
cum illa ipsi manifestatur, innotcscit pcr prcecepta dwina. 
Audiamus, quid dicant in boc alii auctores. Joannes Ger- 
son explicans quacnam sit lex naturalis, dicit : Lcx ista est 
propric dicla declaraiio crcaturce rationali facta,per quam ilhz 
cognoscit, adquas res Dcus creaturam obligare vult. Vita spir. 
etc. Icct. 2. col. 176. edit. Paris. Duvallius scribit : Quccrcs, 
quo temporc lex naturce unumquemque obligarc incipiat ? JResp. 
incipcre , quanclo promulgalur ; lunc aulem sufjicicntcr promul- 
gari t quando quisque annos discrclionis altingit. 1.2. de 
Lcg. q. 3. a. 3. Card. Gotti scribit : Lcx naturalis est in 
anima pcr modum aclus ct quidcm dum actu considcralur. . . 
[n amcntibus est in habitu , in pucris autem est in potentia , qui 
nondum possunt sibi divinum prceccptum , in quo consistitlcx , 
intimare. De Leg. q. 2. dub. 2. n. 21. S. Antoninus : Nota 
diligentcr , quod istud lumcn legis naturalis non ostendit homini , 
quaisintbona, quousquc pcrvenialur ad usum rationis. Part. 1 . 
tit.i3. c. i2.vide§.3.P. CnmWati sciilnt: ^4ctualis lcgis natu- 
1 alis promulgatio cvenit , quando quis a Dco cognitionem accipit 
diclanlcm , quid fugicndum, vcl amplcctendum. Tract. 1. de 
Pieg. mor. c. 2. §. 1. n. 5. et §. 3. 11. 1. P. Ludovicus 
Montesinus scribit : Lex naturalis promulgaturin unoquoque, 
duni primo venit adusum rationis ; et quamvis pro tunc solum 
promulgatur ista lcx quantum ad principia communissima juris 
naturce , tamcn postea paulatim pcr discursum promulgatur ca~ 
dcm lcx quantum ad alia. De Legib. disp. 20. q. [\. n. 85. 
Sed omissisaliisauctoribusrelatisin meo librop. i54- au- 
diamus, quid dicat S. Hieronymus; ipse ( cpist. 121. al. 
i5i. ad A^asiam q. 8. ) sic scribit : Hanc legem (natura- 
lcm) nescil pucritia , ct peccans absque mandato non tenetur 
lcgc peccati. Malcdicitpatri ct malri ,parcntes verberat, et quia 
necdum acccpit lcgem sapicntice , mortuum est in eo pcccalum. 
Cum autcm mandatum venerii } hoc cst tempus intelligrritits 



xoo LIB. I. TRACT. I. 

(quoDei mandala cognoscimus) appctcntisbona , et vitantis 
mala, tunc pcccalum rcviviscereincipit, ethomo rcus cstpeccati. 
Notentur verba illa : Cum autcni mandatum vcncril , hoc est 
icmpus inlclligcntice ; ita ut tunc lex venit ad liominem , 
scilicet ei promulgatur , cum homo illam intelligit. Idem 
scripsit prius S. Basilius (Homil. in Psalm. i. n. 5. ) : Post- 
quam ratio nostra pcrfecta cst , atquc cumulata , tunc fit quod 
scriptum cst : Ego autem vivebam sine lcge aliquando ; sed cum 
venissct mandatum, peccatum revixit. 

Haec omnia in relato meo opere , DclV Uso modcrato ccc. 

reperiuntur, quod omnibus fere Italiae episcopis et pri- 

mariis ordinum praelatis mittere curavi , ac propterea cum 

accepissem , Patutium in lucem edere novam Theologiam 

Moralem , in hac aliquid his , quse scripsi , responsurum 

putabam , sed mea me fefellit opinio , nam iis quae majoris 

ponderis erant,nullum responsum inveni. Quod autem 

ipse detulissem ad S. C. indicis scripta contra me a Patu- 

tio , hoc minime verum est, nec unquam in mentem mihi 

venit; imo quoad convicia a Patutioadversum me prolata, 

potius eum excusavi , dicendo quod ipse non jam animo 

me conviciandi talia scripserit , sed ut liac arte legentium 

mentes imbueret de praestantia suae causa? , et sic ipsorum 

conniventiamsibi conciliaret. Caeterum pluries ego in meis 

operibus eruditos rogavi ; ut , si quid contra mea scripta 

haberent , mihi patefacerent, ut, cognito errore, a mea 

discederem sententia. Nemo tamen usque adhuc fuit , qui 

id mihi praestiterit, praeter Ephemeridum Gallicarum scri- 

ptorem , qui milii tantum objecit , quod ego opinionem 

aeque probabilem admittendo , eo quodin hujusmodi casu 

lexestdubia, etiam minus probabilem admitteredeberem, 

quia tunc lex etiam est dubia. Sed huic oppositioni jam in 

libro meo praeivi , statuens , quod ubi adest probabilior 

opiniopro lege , tunc lex est moraliter promulgata, ideoquc . 

obligat , non obstante illo dubio lato pro opinione benigniori, 

ubi enim veritatem certam non invenimus , illam sequi 

debemusopinionem, quae magis veritati appropinquat ; con- 

tra vero , ubi opiniones sunt aeque probabiles , lex est vere 

dubia dubio stricto , ita ut nullo modo tunc lex dici potest 

sumcicnter promulgata. 

INolo hic pr&terire id quod nupcr repcri in postrema 



DE CONSCIENTIA. »01 

editione Theologise Moralis P. Fulgentii Cuniliati (trac. de 
Conscientiac. i. in fin. ad §. G.) allatumneinpe in medium 
decretum S. H. inquisitionis, quo theses qiuedam a paro- 
cho Avisii dioecesis Tridenlinae exaratae anno 1761. pro- 
scripla? fuerunt, ct qno adversarii autumant probabilis- 
inuin universe damnatum fuisse. Sed cgo in pluribus 
opellis ostendi, in relalo decreto nec probabilisnmm uni- 
versum , nec aliquam opinionem , quse in Cathclicorum 
scbolis propugnantur, sed aliquas tantum , quae nimislaxa.' 
erant, fuisse proscriptas . sicut duo S. Omcii consultores, 
etipsecardinalisGallus ineo temporepcenitentiarius major, 
niibi rescripserunt , ut notavi in dissertatione supra de- 
scripta. 

Pra3terea res admiratione digna est videre ahquos, nulluni 
lvputare tutiorem modum salvas faciendi animas, quam 
eas persemitasasperiores ducere ;sednon minusisli errant, 
quam alii qui conscientias per laxiorem perdu; int viam. 
Non solum enim rationem Deo reddere tenemur de nimia 
indulgentia, verum etiam de nimia rigiditate, qua con- 
scientia? animarum illaqueantur , quoci proprie cst (juxta 
S. Antoninum) cedificare ad Gehennam. Valde apposite id 
explicat doctus Cabassutius ex doctrina S. Bonaventura?, 
postquam eniin detestatur immodicam benignitatem , 
reprobat immoderatum rigorem, qui , ut ait, dum homincs 
ad nimis ardua compcllit , viarri salutis mtcrnceprceclud.it .- sal- 
vandos (ut ait D. Bonaventura) damnat , ct conscios propruc 
infinnitatis ad dcsperationcm adigit. Accidit cnim , ut miscri ho- 
mines, hac auditarigidiorcdoctrina, crcdant vcl dubitcnt inesse 
mortalcm culpam, ubi nulla cst .- scd tamcn rci di/ficultatc victi, 
c.x crronca conscicntia mortalitcr pcccant, ct damnantur. 
Cabassut. Tbeor. Jur. in prsefat. Deinde subdit ibideni 
idem auctor verba D. Bonaventura? , qui docuit : Cavcnda 
cst conscientia nimis larija , ct nimis slricta-, namprima gcncrat 
prcvsumptioncm, sccunda dcspcrationcm. Ilcm prima scepc salvat 
damnandum, sccunda e contra damnat sah>andum. S. Bonav. 
Comp. tbeol. verit. 1. 2. c. 3?.. 11. 5. Idem validius firmat 
Joannes Gerson diccns : Doctorcs thcologi non dchcnt esse 
facilcs ad asscrcndum aliqua csscpcccata mortalia, ubinonsunt 
ccrtissimi de rc ; nam, pcr cjusmodi assertiones rigidas ct nimis 
striclas, ncquaquam erigunlur homuics a luto pcccatorum } scd 



io2 LIB. I. TRACT. I. 

in illud profundins , quia dcspcratius , dcmcrguntur. Lib. de 
Yita spir. lect. 4- Hinc scripsit S. Rayinundus : Non sis 
pronus judicarc mortalia pcccaia, ubi llbinon constat pcrccrtam 
Scripluram. lib. 3. dePoen. §. 21. Idein dixit Gabriel Biel, 
qui an. 1480. scripsit : Nihildebct damnari tanquam mortale 
peccatum , dc quo non habctur cvidcns ratio , vcl manifesta au- 

ctoritas Scripturai. In /\. dist. 16. q. 4« concl. 5. Idem scrt- 
psit S. Antoninus dicens : Quaostio inqua agitur , utrumsit 
peccatum mortalc , nisi ad hoc habeatur auctorilas cxprcssa 
Scripluraz , aut canonis Ecclesia? , vel evidcns ratio, periculo- 
sissime dctcrminatur. Part. 2. tit. 1. c. 11. §. 28. Et alibi 
scribit loquens de confessario : Si vero non potest clare pcr- 
ciperc, utrum sit mortale, non vidctur tunc pra?cipitanda sen- 
tentia, ut dicit Guillelmus, ut deneget proptcr hoc absolutioncm, 
vel illi faciat conscientiam de mortali. Et cum promptiora sint 
juraad solvendum , quam ligandum.... polius videtur absolvcn- 
dus.Vart. 1. tit. 4- c. 5. §. In quantum. 



DE LEGIBUS. io3 

TRACTATUS II. 

DE LEGIBUS. 



CAPUT I. 

DE NATTJRA, ET OBLIGATIONE LEGIS IN GENERI, 

DUBlUxM I. 

Quid sit ler , sive prceceptum ? 

•qo. Quid sit lex? — 91. Quis ad cam teneatur?— 92. An lex iniqua ob-- 
Jigct? — 9^. Anin dubio de justitia teneamur lcge? (Vide etiamn. 99, 
etfusius l. ?>. n. 617) — 9}. An lcges latre a tvrannis obligcnt ? — g5. 
An obliget lex non promulgata? — 96. Quid notandum circa promul- 
gationcm Icgis? — 97. Quid circa legem dubiam ? Et in dubio an lex 
cxistat? an adsitcausa excusans ? an lex sit promulgata? an usnre- 
cepta ? —98. Quid in dubio , an superior sit legitimns ? Et an exccd.it 
suam potestatem ? — 99. Quid in dubio , an lex sit justa? Vel an lex 
praecipiat? "Vel an cam impleveris ? — 100. An lex bumana possit pra?- 
cipere actus internos? Et an probibere cxternos occultos? Vide ibid. 
quccr. III. An in dubio, si rcs sit licita, subditus tcneatur obeditc ? 

90. — « Respondeo : Lex et pr?eceptum , prout liic in- 
» distincte accipitur, est recta agendorum , aut omitten- 
» dorum ratio. Interim , cum a superiore non communi- 
» tati, sed alicui tantum , aut aliquibus in particulari, 
» aliquid piaecipitur, non appellatur lex , sed praeceptum 
» tantum. Suar. Laym. Bonae. d. 1. q. 1. p. 1. Unde re- 
» solves. 

91. — « 1. Ad legem , seu praeceptum quis tenetur, nou 
» ad consilium : cum hoc tantum dirigat , illud vero ob- 
» liget, ibiii. 

99. — « 2. Cum iniqua lex est, et contra rationem , non 
» obligat : quia deficit a reclitudine } ibid. 

93. — « 3. Cum dubium est de justitia, teneris lege ; 
» quia lcgislator possidet jus prajcipiendi : idenique regi- 



io\ LIB. I. TRACT. II. 

» tur altiore consilio , ac potest liabere rationes subditis 
» occultas. Addit Suarez, etiam obligare, licet contra ju- 
» stitiam legis sint rationes probabiles , quia alias nania 
» daretur licentia legibus non parendi , cum vix possint 
» esse tam justae , quin aliqua apparens ratio dubitationem 
» movere possit. Suar. 1. i. cap. 9. Bon. p. 8. num. 11. 
» * (Viden. 99.)* 

94- — «4- Leges, et sententia? latae a tyrannisobligant , 
» si ii pacifice regna possideant, et a republica toleren- 
» tur. Nec obstat, quod sententia judicis illegitimi dica- 
» tur esse nulla, id enim verum est de sententia, prout 
» est praecise a tyranno ; non autem prout est a voluntate , 
» saltem interpretativa , et implicita reipublica), qua? dum 
» tyrannum , et judices ab eo constitutos repellere nequit, 
» tacite confert iis potestatem gubernandi , eorumque le- 
» ges , etacta ratificat. Less. 1. 2. c. 29. d. 9. Salm. d. 10. 
» sect. 3. num. i^. * (Idem dicunt Salin. cap. 2. num. 10. 
» cum Pal., etc.)* 

95. — «5. Non tenetur quis ad legem, nisi promulgata 
« sir. . sive denuntiata. S. Tb. 1.2. q. 90. Laym. 1. i . t. 4* 
» c. 3. Molina, Salas, Suarez, etalii communiter. » 

96. — Circa promulgationem legis , I. Notandum est id 
quod docetS. Tbom. 1. 2. q. 90. art. 4- Promulgatio ne- 
cessaria est , ut lex habeat suam virtutem. Et in c. In istis , 
dist. 4- babetur : Lcges tunc constitui , cum promulgantur. 
llatio, quia lex nequit obligare, nisi perveniat per pro- 
mulgationem ad notitiam communitatis. Hinc lex non ob- 
ligat, si denuntietur tantum personis particularibus. Ita 
Scotus de Just. 1. 1, q. 1. art. 4- Suar. de Leg. 1. 3. c. 17. 
a. num. 5. Palaus tract. 3. d. i.p. 11. num. 6. et Salm. 
c. i.num. 75. cumTapia, et Diana. Hinc iniertur quod , 
si quid sciret aliquam legem esse conditam , non teneretur 
eam servare, nisi postquam esset promulgata : ut Palaus 
lib. c. p. 10. num. 2. Salm. num. 76. et Less. 1. 2. c. 21. 
num. 44- Suflicit autem ad obugandum, quod lex coin- 
munitei et solemniter publicetur in locis , ita ut possit 
pervenire ad notilinm majoris partis communitatis , licet 
a singulis ignoretur. Yide Salm. ib. 77. 78 et 79. 

II. Notandum circa modumpromulgationis, quoil leges 
cecsarea?, sive principum subjectorum imperatori, debent 



DE LEGIBUS. lofl 

promulgari in singulis provintiis , sou civitatibus inctro- 
politanis; et non obligant, nisi post duos menses a pio- 
mulgatione. Autli. Ut factae nova?. Coll. 5. 

Sed quacritur I. an leges pontificiac (et aliorum princi- 
pumnon subjectorum) ut obligent, promulgari dcbeant, 
non solum Romac (sive in curia), sed etiam in singulis pro- 
vinciis? Prima sententia aftirmat, et banc tenent plures 
graves auctores , ut Becanus de Leg. q. 5. num. 5. IVat. 
Alex. Theol. libr. 4- ai't. 3. reg. 25. Continuat. Tourn. 
tom. 2. de Legib. sect. [\. Cabassut. Tbeor. Jur. libr. i. 
cap. [\. n. 4- cum Meclina, Angel. etc, et probabilem vo- 
cant Sylvius tom. 2. in i. i. q. 96. art. 4« concl. 3. Ana- 
cletus, Roncaglia, et alii. Citatur pro liac sententia etiam 
Cajetanus , sed Cajetanus aliud non dicit, quam quod 
leges canonicac non obligant ignorantes. Citatur etiani Les- 
SLUS, sed Lessius 1. 2. c. 22. n. 89. loquitur tantum de le- 
gibus quse contractus irritant. Citatur quoque Dom. Soto , 
sed Soto de Just. lib. 1. q. 1. art 4. potius loquitur de 
legibus inbabilitantibus , aut i;evocatoriis privilegiorum. 
Fautores autem hujus primse sententiee principaliter fun- 
dantur in Autbentica mox supra relata , Ut factce novai , 
et aiunt quod, ubi non adest specialis dispositio legis ca- 
nonicse, standum civili , prout infertur ex c. 2. de Nov. 
Op. nunc. in quo dicitur : Sacrorum statuta canonum prin- 
cipium constitutionibus adjwanlur. Practerea inquiunt , ni- 
mis esse durum fideles totius orbis cbristiani obstringere 
ad servandas leges tantum Romse publicatas. Sed adliuc 
juxta banc primam sententiam excipi debent bullac in- 
serta^ in Bullario, quoniam ba? sunt jam corpus legum ; 
et in boc omnes conveniunt ; ut testatur cardinalis Petra 
in Prcemial. c. [\. n. 5o. et 54- 

Secunda vero sententia valdc communis, et probabilior 
id negat, tcnetque lcges pontilicias obligare fideles sola 
proinulgatione Romae peracta ; ita ^uarez de Leg. lib. 3. 
cap. 16. num. 8. Bon. eod. tit. d. 1. q. 1. p. 4- num. 16. 
vcrs. Concedo, Laym. 1. 1. tr. 4- cap. 3. n. 4« Azor. p. 1. 
lib. 5. c. 3. vers. In bac q. Castrop. de Lcg. tract. 3. d. 1. 
p. 11. num. 4- Carden. in 1. Crisi d. 9. cap. 20. art. 12. 
Ferrar. Bibl. tom. [\ verb. Lex , art. 2. n. 5. Salm. tr. 1 1. 
de Leg. c. 1. ex n. 86. cum Yalent. Navar. Yasq. Menoch. 



io6 LIB. I. TRACT. II. 

Pontio, Diana, et Salas. Ratio haec est : nulli dubiunt 
quod lex, ut vim habeat obligandi , debet esse promul- 
gata , alias ad notUiam subditorum pervenire non posset ; 
sed quod ad promulgationis modum pcrtinet, hoc ab nr- 
bitrio et intentione legislatoris pendet. Hinc observari 
(prout etiam Salmanticenses pro certo testantur) quod in- 
ter omnes DD. adhuc inleradversarios , non estqui neget, 
opus non esse de natura , ut lex obliget , quod in qualihet 
provincia publicetur , sed, satis est quod promulgetur ia 
curia legislatoris , sicut de facto etiam in Hispaniis (scri-* 
bunt iidem Salmanticenses ). Legcs regioe , eo quod rex 
ibi non tenetur caesareas servare , tantum Matriti pro- 
mulgantur. Et sic pariter bullae pontificiae ut plurimum , 
juxta usum jam receptum , tantum Romae promulgantur 
locis ibi ad id destinatis; et vigore hujusmodi constitu- 
tionum deinde omnes causae ecclesiasticae judicantur. 
Gontra autem sedes apostolica , cum vult aliquam legem 
non obligare, nisi post publicationem factam in provin- 
ciis, id exprimit , sicut expressit in interdicto ab Ecclesia, 
imposito a concilio Lateranensi IV. adversus medicos , qui 
pergunt ad assistendum infirmis, antequam illi confessio- 
nem expleverint, ut praecipitur in cap. Cum infirmitns 
de Pcenit. et Remiss. Et sic etiam expressum fuit a con- 
cilio Tridentino. Sess. il\. cap. i. circa invaliditatem ma- 
trimoniorum clandestinorum. 

Hoc posito > cum Pontifex statuit, suas bullas tantum 
Romas publicari , miniine verisimile est, quod ipse non 
alias provincias , sed solam Romanam obligare intendnt. 
Cum Papa tantum Romanos obstringere vult, solet pecu- 
liara edicta emanare (et haec italico idiomate efformat 
sed statuta per totam Ecclesiam condens, eaque solemni- 
ter promulgans cum clausulis obligatoriis , procul dubio 
pi aesumitur omnes fideles obligare velle , statim ac ipsis 
notitia pervenerit. Quae notitia facile est, ut e Ronia ad 
provincias perveniat; Romae enim conveniunt omnes fcre 
nationcs, et omnes praelati habent ibi suos procuratores, 
qui ordinarie satagunt suos principales de novis bullis , 
qu« promulgantur, certiores facere. Praeterea, quod leges 
pontificiae obligent statim ac solemniter promulgantur, id 
cbre deducitur e\ tap. i. Ad hajc , de Postulat. Preelat. 



DE LEGIBUS. 107 

uti dicitur : Non sit neccssarium , cum conslilutio solcmni- 
ter cditur, nut publicc promulgatur, ipsius notitiam singulorum 
auribus pcr specialc mandatum inculcarc ; scd solum sufficit ut 
ad cjus obscrvantiam tcncatur, qui noverit eam solemniter fdi- 
tam , aut publicc promulgatam. Notetur, solcmniter cclitam, 
aut publicc promulgatam. Qui igitur notitiam certam babet 
de aliqua bulla jatn solemniter Roma? promulgata , bene 
tenetur acl eam servandam. Itlem satis infertur ex cap. 
Quia cunctis, 1. §. Ncc obstarct , dc concess. prseben. Ln 
6. ubibabctur : Lcx , seu constitulio , vcl manclatum nullos 
adslringunt , nisi postquam ad notitiam pcrvcncrint eorumdcm, 
aut nisi post tcmpus , infra quod ignorari mininc dcbuissent. 
Ergo quisque tenelur leges illas observare ^ quarum noti- 
tia jam ipsi pervenit, cum illso jam promulgata? fuerint modo, 
quo legislator eas promulgare potest. Nec est dubitan- 
dum, quin Papa adstringere possit omnes fideles ad obser- 
vantiam bullarum suarum per solam promulgationem 
Romae factam, sicut quilibet princeps (prout omnes au- 
ctores admittunt, ut supra vidimus) obligare suis legibus 
valet cuncta sua regna per solam publicationem in sua 
curia expletam. 

Sccl quod magis nostra? sententirc vlm praebet, sunt duce 
clausula? qua? apponi solcnt in bis bullis , quae Romae pro- 
mulgantur, locisque consuetis affiguntur. Altera clausula 
sicdicit: Ut aulcm prccsentes liltcrcc ad omtiium notiliamfa- 
cilius deveniant, et ncmo illarum ignorantiam allegare valeat , 
volumus illas advalvas ctc. affigi, et publicari, sicque publicalas 
omnes et singulos quos illcc conccrnunt , pcrinde arctare ct af- 
ficere, ac si unicuiquc eorum pcrsonalitcr intimatce fuissent. 
Altera dicit : rolumus autcm , ut pra?scntium Httcrarum 
transumplis, etiamimprcssis, manu alicujus nolarii publici sub- 
scriptis, et sigillo personce i/i dignitatc ecclcsiaslica constiiutcv 
munitis , eadcm prorsus tamin judicio, quam cxtra illud ubi- 
que adhibeatur observantia, ac si unicuiquc forent ex/iibitce, 
vei ostensce. Hae autem clausulaj nimis diserte ostendunt , 
mentem Pontificis esse , velle omnes fidelesobstringeread 
bujusmodi statuta independenter ab eorum publicatione 
in singulis provinciis. Et Sylvius , ac Roncaglia , quamvis 
admittant ut probabilem primain sententiam , babent ta- 
men ut ceitum , quod omnes bulla: cum prsefatis clausulis 



io8 LIB. I. TRACT. II. 

Roniae promulgatae obligent per se absque alia promulga- 
lione. Caeterum , recle ait Roncaglia, quod ex relatis ver- 
bis talium clausularuin firmuin adduci potestargumentum 
pro primae sententiac probabilitate respectu ad cas bullas , 
ubi praedictae clausulae desunt; nihil enim in legibus fru- 
slra apposituin supponendum , etclausulaeillae omnino cs- 
sentsuperfluBe, si omnes bullae Roinae publicatae etiam sine 
talibus clausulis obligarent ante quamlibet aliam publi- 
cationem in provinciis; modo (excipit) in aliquo loco con- 
suetudonon vigeret indifferenter amplectendi bullas Romae 
quocumque modo promulgatas. 

Quaerit autemSylviuslocosupracitalovers. Petes,an cpi- 
scopi teneantur promulgare, aut satagcre , ut alii observent 
omnia pontificia statuta jam Romae promulgata ? Et sic re- 
spondet : Teneri curare ut observentur, quando Pontifex si^ 
gnifcat se vclle quod sua lex ubique obliget, ctiam absquc alia 
promulgatione alibi facta. Non tenentur tamen curare, ut pro- 
mulgentur, nisi vel mandalum pontificiumad cos dirigatur, vel 
rationabiliter judicent, promulgationcm in suis diazccsibus csse 
necessariam, Nihilominus qui legis notitiam habcnt, ad eam 
obligari vidcntur, nisi illa rcccpta non fuerit , vel per non usum 
ejus obligatio dcsicrit. Ccetcrum, si Pontifex non significct cssc 
opus alia promulgationc, neque mandatum dirigat ad ordina- 
rios, probabile cst, quod ipsi non tencntur legem promulgarc , 
vel curare ut observetur\, nisi fructum notabilem ex ialis lcgis 
promulgatione in suis dicecesibus expcctent. Possunt enimtunc 
interprctari, mentcm Pontifcis essc , quodlex in diversis pr >- 
vinciis tunc observari , vel promulgari curetur, quando ordi- 
narii cxistimaverint ila esse pro suis locis cxpedicns et ulile. 
Idem scribit Diana in Summa v. Lex. n. 18. cum Wig- 
gers, et Maldero, dicens : Quando Ponlifcx non significat 
opus csse alia publicaiionc, et nonpjwcipit ordinariis, ut servaji 
eam (legem) faciant , ncc populis ut scivcnt , non tcncntur 
publicarc, ct observari curare , nisi pro loco spcrcnt fruclum . 
nam mens Ponlificis gencralem legcm prwscribeniis cst , ut ubi 
cum fructu fcri potcsl, curctur obscrvari. 

Praeterea probabiliter aiunt Suarez de Lege 1. 1. c. 33. 
n..8 et Layman. eod. tit. c. ?.. n. 7. cum Molina, etSoto, 
quod leges pontiiiciae , qu;e infirmant aliquem contra- 
ctum suapte natura validum ( prout fecit bullaS. Pii V, 



DE LKGIBUS. 109 

quoad contractus ccnsuales ) vcl quae jurisdictionem au- 
ierunt , v. gr. in sacramcnto pcenitentiai , circa has beni- 
gne interpretai i possumus , mentem esse Pontificis , quod 
nolit eas eflectum liabcre, nisi postquam fuerint in dicece- 
sibus promulgaloe; alioquin ipsae redundarent in detri- 
mentum plurimorum , qui illas invincibiliter ignorarent. 
Sccus autein est respectu pcenarum, quaestatuuntur adver- 
sus clericos male ordinalos, et episcopos male ordinantes , 
proutSixtus Y. declaravit( pracsertim quaodsimoniace pro- 
motos, et promoventes, nam quoad alios bulla Sixti per 
aliam bullani Clementis VIII. 4°-R° manum > ^ lut r e- 
ducla ad terminos concilii Trid.). Sicut etiam secus pro- 
ceditin legibus irritantibus actum aliquem ob defectumso- 
lemnitatis ; quoe leges, postquam obligandi vimbabuerant 
etiam respectu ignorantium valent , ut dicunt Sancbez de 
Matr. 1. 3. d. 17. et 1. 9. d. 32. n. 2. ac Layman. 1. c. cum 
Nav. et aliis. 

Quacritur II. an, ut lex obliget, requiratur spatiumduo- 
rum mcnsium a promulgatione? Tres sunt sententise. Pri- 
ma dicit statim obligare. Ita Safas, Vasq. Villal. etc. apud 
Salm. c. 1 . n. 89. Ratio , quia lex, cum promulgatur , jam 
|n suo esse integro constituitur. Secunda dicit obligare 
statim, vel quasi, saltem existentes in curia ; alios autem 
non obligare, nisi post sufnciens tempus,plus minusjuxta 
distantiam locorum. Ita Palaus tract. 3. d. 1. part. 11. n. 
7. Suar. 1. 3. c. 17. a. n. 7. item Montes. Gran. etc. ap. 
Salm. n. 90. Tcrtia sententia probabilior dicit, quando in 
lege non determinatur tempus ad obligationem, nullos 
obligare, neque in curia existentes , nisi post duos menses 
a promulgatione ; sed transactis duobus mensibus, jam ar- 
bitrio prudentum taxatis, omnes obligare. Ita Soto de 
Just. lib. 2. q. 1 . a. [\. Bonac. t. 3. c. 6. concl. 2. n. 3. Sav. 
Lex, n. 8. Sylvest. eod. verb. q 6. et Salm. n. 91. cum 
Valent. Reg. Men. Tab. et aliis. Ratio, quia lex non obli- 
gat, nisi ejus notitia moraliter ad omnes subditos perve- 
nire possit , ut eruitur ex 1. Leges c. de Leg. ubi : Leges 
sacratissima? intclligi ab omnibus dcbent , ut universi, pra>- 
scripto earum manifesiius intcllecio , prohibita declinent. 
Et ex cap. de Concess. praeb. in 6. v. Nec obstat, ibi : 
Lcx, seu conslitutio et mandatum nullos adstringunt, nisipost- 



mo LIB. I. TRACT. H. 

quam ad notitiam pervcncrint eorumdcm , aul nisi posl lcmpus 
intra auod ignorari minimc debuisscnt. Hoc autem tempus, 
quo lexhumano modo pervenire possit ad aures subdito- 
rum , taxandum est arbitrio prudentuin , hocque arbi- 
trium jam taxatum habemus in Autli. Utfactaetc. uti su- 
pra dictum est : Ergo illi standum, ubi tempus non est de- 
terminatum. 

97. — Adduntur bic variae quaestiones circa lcgem du- 
biam. 

Quaeritur,an indubio,si lex existat , lex obligct? Respon- 
detur, minimeobligarepostadliibitam sufficientemdiligen» 
tiam ad inquirendam veritatem , praeciso tamen scandalo, 
velalionotabili inconvenienti, quia tuncpossidetlibertas.Ita 
communiter Suarez t. 5. in 3. p. d. /[o. sect. 5. n. 1 5. Sancb. 
Dec. 1. 1. c. 10. n. 3s>, et 33. Pal. tr. 1. d. 3. p. 7. n. 1. 
Salm.de Leg. c. 2. n. 110. cum Tap. Yill. Arav. etc. Id. 
expresse confirmanl D. Tb. Quodlib. i/{- de Yerit. a. 3. ubi : 
Nullus Ugatur per pr&ceptum aliquod , nisi mcdiante scicntia 
illius pr&cepti. Scotus in 4- d. 3. q. 4- Nullus tencfur ad 
aliquod pr&cept.um divinum, nisipcr aliqucm idoncum et authcn- 
ticum sibi promulgclur. ltem Glossa in c. Cum sunt , de 
Reg. Jur. in 6. ln dubio nullum piwsumi obligatum , ex 
Autbent. Quibus modis. Item Glossa in cap. Ex parte 
de Cens. ln dubio libcrum cst sequi quocl jnagis placuerit. 
Item N. SS. Bened. XI Y. Notif. i3. ibi : Non si debbono 
porre legami , quando non v' e una chiara legge che gV im- 
ponga. Id clare probatur ex cap. Erit. dist. 4- ubi S. Isi- 
dorus sic ait : Erit aulem lex manifcsta. Item ex c. Cum. 
jure 3i. de OfF. et Pot. Jud. del. ibi : Nisi dc mandato 
cerlus extiteris , exequi non cogcris quod mandatur. Item m 
cap. fin. de Transact. In his vero , ubijus non invcnitur 
e.rp7*essum , procedas aiquitatc servata , semper in humaniorcm 
partem dcclinando. Item S. Leo in cap. Sicut quaedam. dist. 
i4- sic docuit : Jn his , qua> vcl dubia fucrint , vcl obscura , 
id novcrimus scqucndum , quod nec pra?ceptis eva/igclicis con- 
trarium , ncc decretis SS. Patrum itweniatur advcrsum. Item 
Lactantius in lib. 3. Inst. c. 21. dixit : Stultissimi est ho- 
minis , pratccplis corum velle purcrc , qua? utrum vcra aut falsa 
sint dubitatur. Ratio est, quiaDeus sanedonavit bominido- 



DE LEGIBUS. 1 1 1 

minium libertatis ex Apostolo (i . Cor. 7.) Potcstatem nutcm 
liabcns suai voluntatis. Et cx ecclesiastico ( 1 5. 1 4 • ) : Deus a b 
initio constituit homincm , ct reliquit illum in manu consilii sui. 
Adjccit mandala cl prceccpta sua. Si volucris mandala scrvarc, 
conscrvabunl tc. Quamobrem possidet homo Jibertatem ad 
agendum quidquid vult, quod non constet a lcge sibi ve- 
tiluin, ut ait D. Tboinas ( in l\. d. i5. q. 2. a. 4- a d. 2. et 
9.) : Illud dicitur licitum , quocl nulla lcge prohibctur, ex 
1. Necnon , flf. Ex quib. caus. maj.ubi : Omnia sunt permissa 
pcr lcgcm , qua prohibita non im>cniuntur. Hinc Melcliior 
Canus (in relact. l\. de Poenit. part. l\. q. 2. prop. 3. n. 5.) 
sic impugnat sententiam Scoti et aliorum , qui voluntpec- 
catores teneri ad actum contritionis in quolibet die fe- 
stivo ; Quoniam (ait Canus) ignoro , unde ad hanc opinionem 
DD. illi vcncrint , libere possum , quod non salis explorate 
praiccplum est , negare. Ac propterea D. Tbomas, quodl. 9. 
art. i5. dixit : Pcriculosuin est (delerminare aliquid esse 
peccatum mortale) ubi veritas ambigua cst, nempe si in jure 
difino non irwenitur determinata expresse. Et D. Antoninus 
part. 2. tit. 1 . cap. 1 1. ait : Benc v excusari ignorantiam, ut— 
pote invincibilem , quantum ad ea qua non sunt expresse 
contra jus dwinum , vcl naturale. 

Et idem dicendum cum Salm. dicto n. 1 10. et aliis , si 
dubitetur , an aliquid comprebendatur sub lege : seu anlex 
extendatur ad aliquid. Idem in dubio , an incceperit legis 
obligatio; secus autem in dubio, an finierit. Salmaut. ibid. 
n. 120. cum Laym. Sancb. Pal. 

Quid in dubio, an causa , quam babes , sit sufliciens ad. 

te excusandum a lcge? Quidquid dicat Salas , verius est 

te tcneri ad legem ; quia tuncpossidet lexantccedenterad 

tuamlibertatem. Salni. ib. n. 112. cum Sancbez , Pal. etc. 

Quid in dubio, an lex sit promulgata ? Legem non obligare 

tenent Dicast. apud Cioix ib. n. 190 et Salm. d. cap. 2. 

11. 1 10. Excipit tainen Croix , si lex fuerit jam usu recepta. 

Quid iu dubio , an lex usu receptasit? Adsunt tres sen- 

tentiac. Prima sententia tenct tunc legem non obligare , 

saltem si sit pocnalis , ut Azor. t. 1. lib. 2. c. 19. q. 12- 

Salas d. un. n. 169. et Dian, Tab. etc. apud Salm. de 

leg. cap. 2. • n. 11 3. Et universaliter de omni lege boc 

tenent Nav. Rebell. Felin. Dec. etc. apud Pai. de Consc. 



ii2 LIB. I. TRAGT. II. 

disp. 3. part. 7. n. 4. et probabile putant ipse Pal. Sporer 
de Consc. c. 1. n. 8i.acTamb. de Consc. c. 3. §. ^.verb. 
Legis. Ratio, quia tunc,cum dubitetur de receptione le- 
gis , dubitatur etiam , an lex unquain obligaverit ; et ideo 
possidet libertas. Hanc autem opmionem dicunt esse pro- 
babilem , quia probabile putant esse necessariam acce- 
ptationem legis ut ipsa obliget , juxta sententiam referen- 
dam num. 1 38. Secunda sententia , quam tenet Croix, 
lib. 1. n. 591. dicit legem obligare , si sit ecclesiastica , 
secus vero si sit civilis. Tertia tamen sententia sequenda 
afiirmat legem obligare. Et banc tenent Pal. loc. cit. n. 3. 
Sanch. Dec. lib. 1. c. 11. et Salm. loc. cit. n. u/}. Ratio 
1. quia cum constet de lege, pro ea stat possessio , rcgula 
enim generalis est, ut factum praesumatur , quod de jure 
faciendum erat , prout hic praesumitur facta acceptatio. 
Ratio 2. quia lex, cumjam lata et promulgata fuerit, non 
indiget acceptatione, uti prsefati AA. censent : Saltem , ut 
recte dicunt Croix lib. 1. n. 591. etMazzot. c. 6. q. 6., lex, 
modo non sit certe abrogata, ante acceptationem jam habet 
vim obligandi; unde , licet quis non peccet contra legem, 
quia ipsa nondum est recepta, peccat tamen, quia eam 
non acceptat, prout dicemus dict. n. i38. 

98. — Quidin dubio , an legislator sitsuperior legitimus? 
]S T egant Yasq. Salas, Diana, et Arav. ap. Salm. c. 2. n. 
118. in fin. quia , cum dubium sit jus praccipiendi , dubia 
etiam est possessio. Sed afHrmandum cum Sancb. Dee. lib. 
7. c. 3. n. 29. Croix 1. 1. n. 5^3, cum Oviedo,et Salin. 
loc. cit. cum Tap. et Martin. semper ac superior est in 
pacifica possessione suae potestatis , tunc enim melior est 
ejusconditio jam possidentisjus praecipiendi. 

Quid in dubio, an superior suam poteslatem excedat? 
Tunc non teneri subditum obedire censent Adrian. Rodr. 
Yasq. Salm. ap. Pal. deConsc. d. 3. part. i3.n. 1. etaliiap. 
Croix, lib. i.n. 594- Sed recte contradicunt Nav. de Res. 
c. 3. d. 12. 11. 252. Palaus n. 2.cum Tol. Mol. Az. Sa. etc. 
communiter , cum Sanch. Dec. lib. 6. c. 3. n. 4- quia pos- 
sessio stat pro potestate superioris. Limitat tamen Sanch. 
ib. etn. 23 et 24. cumSot. Lot. Lop. Tat. Salm. etc si res 
prxccptasit nociva subdito, vel tertio ; aut valde difiicilis 
vel molesta. 



DE LEGIBUS. < 1 "i 

99. — An autem subditus teneatur obedire in dubio de 
juslitia legis? Negant Dicast. et alii apud Croix lilj. 1. n. 
695. quia tunc non habetur possessio pro jure superioris. 
Sed ommno amrmauduin cum Bon. de Leg. d. 1. q. 1. 
part. 7. §. 3. n. 11. qui citat Yasq. Suar. et Salas ; Salm. 
de Leg. c. 1. n. i5. cuin aliis cummuniter. llatio , quia 
revera in dubio superior possidet jus prsecipiendi. Excipiunt 
tamen DD. si lex sit nimis ardua, vel si grave damnum 
subdito aflerat. Yide dicenda lib 3. n. 617. Quaer. Y. 

Quidin dubio, an lex praecipiat, vel suadeat ? Aut an obliget 
sub gravi, vel levi?Resp. : tunc legem autnon obligare, aut 
nou obligare sub gravi,ex regula juris59.ff.de Regulis 
Jur. Scmpcrindubiis bcnigniora sunt pra>ferenda :\ta. Croix 
n.596. Cum Nav. Sancb. et contr. Laym. Contra , in du- 
bio , an lex sit abrogata, aut dispensata; vel adsit causa 
excusans a lege? ad eam tenemur ex communi. Yide Spor. 
n. 82. Salm. n. 112. Tamb. n. 2. 11. cc. Croix n. 597 et 
598. Quid in dubio , an advenerit, vel praeterierit tempus 
obligationis legis? Respond. in dubio inceptionis, v. gr. an 
expleveris annos 21. non teneris ad jejunium, quia tunc 
possessio est pro libertate. Secus in dubio praeteritionis , v. 
gr. an in sabbato transacta sit bora mediae noctis , nequis 
edere carnes, tunc enimpossidet lex. Sicetiamsi dubitas, 
an babeas annos 16. ad professionem , vel an. 25. ad 
sacerdotium , nequis profiteri , aut ordinari. Ita commun. 
Laym. lib. 1. tr. 1. cap. 5. §. 4- Sanch. deMatr.lib. 2. d. 
4i. n. 4- etDec.lib. 1. cap. 10. n. 38. Pal. tract 1. d. 3. part. 
8. a. n. 6. et Sal. c. 2. n. 120. cum Tapia,Diana, et Vil- 
lalob. 

Quid in dubio , an legem impleveris? In dubio negativo 
teneris implere ; secus , in positivo. Carden. et Ills. cum 
Croix lib. 1. n. 600. 

Circa inateriam legis humanae nota sequentes quaestio- 
nes. 

100. — Quaeritur 1. an lex humana possit directe praeci- 
pere actus internos? Probabilius negant. Salm. cap. 1. n. 
66. cum S. Thom. Caj. Suar. Bon. etc. contra alios , quia 
legislator humanus nequit judicare de internis. 

Quaeritur 2. an possit lex humana praecipere actns indi- 
recte internos obconnexionem cum actibus externis? Dis- 

6. 



tt/J LIB. I. TRACT. II. 

tinguitur : Potest, si actus interior per se cum exteriore 
conjunpitur. Et duplici modo potest conjungi , veltanquam 
forma constituens actum externum in esse morali actus 
virtutis : Sic requiritur consensus internus ad matri- 
liioniumcontraliendum , adcontractum ineundum etc.Vel 
tanquam causa cum effectu : Et sic qui prohibet homici- 
dium , prohibet etiam voluntatem occidendi. Ideo cap. 
Commissa. §. Cseterum , de Electione in 6. obligatur cle- 
ricus ad resignationem beneficii , si receperit illud animo 
non se ordinandi intra annum. Ita Salm. d. c. n. 69. cum 
Tapia, Caj. Pal. etc. 

Si vero actus interior per accidens conjungatur cum ex- 
teriore, tunc non potest praecipi a Lege humana, puta , si 
pnccipiatur dari eleemosyna ex vera devotione etc. Ita 
Salm. ib. n. 70. cum Suar. Pal. Tapia , etc. contra Caj. et 
Soto. 

Quaeritur 3. an actus exteriores occulti possint a legehu- 
mana prohiberi ? Affirmat : et sic prohibetur sub excom- 
municatione haeresis externa , licet occulta ; sic sub irre- 
j',ularitate homicidium occultum. Actus enim occulti,licet 
non cadant sub judicio , cadunt tamen sub lege , ut docet 
S. Thomas. Vide ib. n. 71. et 72. 

Utrum amem in dubio, anres sitlicita, teneatursubditus 
obedire? Negant Sylvest. Ang. Hostiens. etc. apud Sanch. 
Dec. lib. 6. c. 3. n. 19. qui dicunt , tunc eum nec teneri nec 
posse obedire , nisi prius inquirat a peritis , quod res sal- 
tem 11011 sit certe illicita. Sed verius affirmat Sanch. loc. 
cit. cum Nav. Val. etc. ex D. Tliom. de Verit. q. 17. a. 
5. ad 4- q u i docet non pertinere ad subditos , sed tantum 
ad superiores inquirere de honestate rei praeccptae; ideo- 
que bene potest et tenetur subditus obedire , seniper ac ei 
11 on constet rem esse makm. Vide Croix lib. 1. 11. 43^. 
Caeterum , praecisa quaestione , an subditus de honestate rei 
praeceptae teneatur, vel non , prius inquirere ab aliis rei 
veritatem , communis est sententia omniuni theologorum 
tam recentium , quam antiquorum , qui docent in obscuris 
c-sse obediendum superioribus , ubi non cst certum pecca- 
tum ; ita S. Bonavcntura in 2. d. 3^. art. 1. q. 3. Gerson 
de Poll. noct. cons. 3. Nyder in Consol. part 3. c. 17. ubi 
citJitRaymund. etHenr. Gandens. Halensem part. r>.. q. 121. 



DE LEGiBUS. hj 

Memb. 3.a.2. ct sic docuerunt onines qui debac re egcrunt. 
Itaetiiim omnes mysticajtbeologiae magistri cum.S. Ignatio 
Loyolajinepist. de Virt. Obed. ubi : Estigiturhccc raliosubji- 

ciendi proprii judicii, non solum sanctis viris usitata, sedcliam 
pcrfectcc obcdicnlicc studiosis imilanda , omnibus in rebus , qiue 
cum peccato manifesto conjunctcc non sunt. Audiatur prrccipue 
D. Bernardus (de Preccep. et Dispens. c. 12.) : Quidquid 
vicc Dei prcecipit homo ; quod non sit certum displicere Deo, 
haud sccus omnino accipiendum cst , quam si prmcipiat Dcus. 
Deinde sibi objicit : Sed homincs facilc falli possunt. Et 
respondet : Scd cnim quid hoc refcrt iua , qui conscius non 
es? praesertim cum lcncas de Scripluris , quia labia saccrdotis 
custodiunt scienliam etc. Ipsumproinde quempro Deo habemus 
tanquam Dcum in his , qua? non sunt apertc contra Dcum , au- 
dircdchemus. Item LeoX. (ut infertCasarubius v.Declarare, 
n. 4- et5.) concessit fratribus , minoribus , ut possint in 
omnibus dubiis secura conscientia stare determinationi 
suorum snperiorum. Item S. Bernardinus Senensis in dia- 
Jogo de Obed. ait : Ubi suhditus rationabilitcr duhilat , an 
quod pra?cipitur sit pcccatum , an non , tunc profecto obcdirc 
dcbet. Item B. Humbertus (inl. de Erud. Relig. c. 1) : 
Nisi apcrlc sit malum quod prazcipirur, accipiendum cst , ac 
si a Deo pra^ciperetur. Item Dionysius Cbartbusianus (in 2. 
d. 39. q 3.) : ln duhiis , an sit- contra pra?ccptum Dei , 
standum est praicepto prcelati, quia, etsi sit contra Deum, 
atlamcn proplcr ohcdientice honum nonpeccat suhditus. Ilem 
Glossain c. Ad aures. De Teinp. Ord. lit. f. in Qne : Si vero 
dubium sit pra?Ceptum , propter bonum obedientice excusaiur a 
peccato , licct in veritatc sit malum. Idem docuit prius D. 
Augustinusloquens de obedientia debita superioribus tem- 
poralibus, in cap. Quid culpatur. 3. caus. 23. q. 1. ubi : 
Erqo vir justus , si forte sub recje liominc etiam sacrilego mili- 
tet , rectc potest illo jubente bellarc , si, quod sibi jubetur, vel 
noTi cssc conlra Dci prcvceptum , ccrtum cst .- vcl utrum sit , 
ccrtum non est ; ita ut fortassc rcum faciat rccjcm iniquitas im- 
pcrandi, innoccntcm autem mililem ostendat ordo scrvandi. 

Quacro etiambic, an tenearis parere legi fundatae in falsa 
pra^sumptione ? Universe ncgat Rebel. ap. Croix de Rest. 
11. 174* Sed Mol. ct alii ibid. ac Mazzot. de Lcg. cap. 5. 
q. 7. melius aftirmant teneri ad legcm ; puta reficiendi 



n6 LIB. I. TRACT. II. 

damnum ex tuo animali causatum etiam sine tua culpa : 
quia firis legis est, non solum puuire culpam , sed etiani 
reddere liomines cautiores. Hoc tamen non ante sententiam 
judicis. Si vero tuum animal non intulit damnum , sed 
juridice probetur intulisse, tunc non teneris solvere etiam 
post sententiam, praeciso scandalo : et poteris compensare , 
si solvisti ; quia tunc lex esset certeinjusta, falsum praesu- 
mendo, et in foro internopraesumptio debet cedere veritati, 
ex c. Veritatem. dist. 8. Ita communiter Suar. lib. 3. c 
?3. et lib. 5. c 24. Pal. tr. 3. d. 1. p. 4- n. 12. Sotus de 
.Tust.l. i.q.6. a. 4-Pontiusde Matr. 1.5. c 5.n.6 Bon. d. 2. 
q. 1. p. 7. §. 3. n. 2. et 6. Salm. c. 2. n. 78. cuin aliis. 
Nec obstat dicere , quod Tridentinum irritans matrimonia 
clandestina, nititurprsesumptionedefraudibusinillisoccur- 
rentibus , et tamen nemo dixit valere tale matrimonium, 
ubi nulla revera intervenit fraus : item irritantur testamenta 
solemnitalibus carentia, ut fraudes vitentur; et nibilomi- 
nus ,licet fraus aliquando cesset, nec testamentum subsi- 
stit : sed in bis et similibus casibus distinguenda est pra?- 
sumptio juris , qua lex qua^rit avertere pericula , qu?e facile 
evenire solent , et tunc lex locum babet etiam in casibus 
qui fraude carent , a pia:sumptione facti , quod , si deest , 
lex merito cessat. 

DUBIUM II. 

Quotuplex esl prceceplum ? 

101. Praecoptum dividitur 1. In affirmativum , et negativum. — 103. Di- 
vklitur 2. Innaturalc, et positivum. — ir>3. Praeceptum autem positi- 
vum dividitur in pra?ceptum divinum , et bumanum. — 10^. Quinam 
possint ferre legcs? an rejcs? et respubl.? an Papa ? an concilia? an 
episcopi , synodus , ct capitula? an abbatissce ? — io5. Quid compre- 
bcndat lex canonica , etcivilis? — 106. An declarationis S. congr. ct 
decreta rota? babeant vim lcgis? An legcs civilcs obligent in conscien- 
tia ? — 107. Dc Consuetcdine ; et guae conditiones rcquirantur ad sta- 
tucndam consuetudinem? — 108. De eflcctu consuetudinis? Etquid si 
a lcge rcprobetur ? — 109. Quid si consuetudo a lege revocetur? — 
1 10. D«ssertatio de potestate PontiGcis , usque ad n. i35. 

ioi. — « Respondeo : Pracceptum dividitur 1. univer- 
>• saliter in aflirmativum , et negativum. Illud est quod 
m l)onum prsecipit , hoc quod malum probibet. Diflerunt 



DE LEGIBCS. " 7 

» interse , quodaminalivuni obligat quidem semper , sed 
» non ad semper , seu non pro onini tempore ; v. gr. liono- 
■ randi sunt parentes, non seinper, sed suo teinpore. Nega- 
» tivum obligat et semper, et ad semper. Yide Bec. in i. 
« 2. t. 3. c. i. q. 3. 

102. — » 2. In naturale, et positivum. Praeceptum natu- 
» rale, seu juris naturoe, est dictamen, seu judicium no- 
» stroc rationis , quo per lumen nobis ab auctore naturae 
» impressum statuimus , quid agendum , et quid vitandum 
» sit; quale est illud : Bonum est faciendurn , malum fu- 
» giendum. Ex quo pi aecepto generali particularia , v. gr. 
» Deum esse colendum , neniini faciendam esse injuriam , 
» imo omnia praecepta Decalogi ( excepta circumstantia 
» subbati) multaque alia derivantur. Praeceptum posili- 
» vum, seu juris positivi est , quod libera Dei , vel homi- 
» num voluntate positum est , et ex eadem dependet , 
» v. gr. Praeceptum de baptismo, jejunio quadragesi- 
» mali , etc. 

» Porro , quomodo praecepta positiva mutari , ac variari 
» possint, ac soleant , naturalia vero semper maneant , 
» vide apud scholasticos, et Less. 1. i. de Jure, et Just. c. 
» 2. d. 2. 

io3. — » Resp.2. Prseceptum positivum dividitur in 
» praeceptum juris divini , quod scilicet a Deo traditum 
» est , et in juris humani , quod ab homine. Positivum 
» divinum dividiturin praecepta veteris , et novae legis. Lex 
» vetus continebat prsecepta moralia, caeremonialia , et ]u- 
» dicialia , de quibus vide. S. Thom. 1.2. q. io3. Lex nova 
» continet praecepta 'supernatui alia fidei , et sacramento- 
» rum. Positivum humanum dividitur in praeceptum jui is 
» ecclesiastici , sive canonici, quod auctoritate Ecclesia? , 
» scilicet summi Pontificis, aut concilii , statutum est ; et 
» juris civilis , seu politici , quod fundatur in potestate 
» saeculari. » 

104. — Certumest dari in hominibuspotestatem ferendi 
leges ; sed potestas haec quoad leges civiles a natura nemini 
competit nisi communitati hominum , et ab hac transfertur 
in unum , vel in plures , a quibus communitas regatur. 
Ilinc summus Pontifex nequit leges civiles ferre , nisi in 
populos, qui ejus temporali ditioni subduntur Poterit 



it8 LIB. I. TRACT. II. 

tainen abrogare, vel cOrrigere leges civiles aliorum princi- 
pum . si opponantur a?quitati. Ideo in c. Cum baberet. 
De eo qui duxit matr. abrogatur lex probibens alimenta 
dari flliis illegitimis. 

Reges autemet principes supremi, qui superiorem non 
agnoscunt , leges civilesferrepossunt in suis ditionibus , et 
ad eas in conscientia obligare. Yide dicendabocl. n. 1 56. 
Circa autem reginas regni baeredes , dubitatur intei' DD. 
Nam si conjugatac non sint, certum est posse ferre leges ; 
si vero sint conjugatae, etiam , constante matrimonio , ad 
ipsas pertincre potestatem gubernandi, et indeferendi leges, 
probabilius putant Salm. c. 3. n. 10. cum Suar. Pal. etc. 
contra aliquos. 

Eamdem potestatembabent respublicae. Aliae vero civita- 
tes non exemptae nequeunt ferre leges, nisi ex consuetu- 
dine, aut concessione principis. Possunttamen aliqua sta- 
tuta condere , quibus vi contractus obligentur cives;vel 
alia praecepta statuere temporalia (non perpetua) ; revo- 
cabilia tamen a principe , quibus subditi teneantur. Yide 
Salm. ibid. n. 12. 

Quoad Ieges autem ecclesiasticas , certum est adesse in 
Ecclesia potestatem eas ferendi iimnediate a Cbristo Dom in o 
Ecclesiae institutore communicatam. Et banc potestatem 
certo tenendum est reperiri apud summum Pontificem , 
tanquam caput universale , Cbristi vicarium, et successo- 
rem S. Petri , cui totum Ecclesiae regimen a Cbristo fuit 
commissum independenter a conciliis , ut Salm. de Leg. 
c. 3. n. i4- cum Bellar. Caj. Laym. Pal. etc. 

Concilia generalia etiam possunt ferre leges pro tota Ec- 
clesia, modo sint congregata de licentia summi Pontificis , 
et pro loco ac tempore ab ipso assignatis. An autcm teges, 
scudefinitionesabcccumenicisconciliiscdita?robur habeaut 
ante Pontificis confirmationem? Affirmant aliqui , si con- 
sensus accesserit pontificiorum legatorum. Sed omnino 
dicendum , necessariorequiri expressam Papae confirmatio- 
nem, quando ipse non est concilio personaliter praisens ; 
legatis enim nulla tribuitur facultas confirmandi synodo- 
rum statuta, quae caetcrum nullam majorem auctoritatem 
babent , quam illam , qua* ipsisa Pontifice conceditur , ut 
docet S. Tbomas de Potentia etc. q. 10. ar. 4- ad i3. el 



DE LEGIBUS. og 

cum co communiter nostri DD. ut card. Turrecrcm. Sua- 
rez. Layni. Pal. Tapia, etc. cum Salm. de Leg. c. 3. n. o./\. 
contra rcccntiores Gallos. Et confinnatur exemplo totcon- 
ciliorum generalium,quac post confectas, defmitioncsneces- 
sarium duxerunt confirmationeni Pontificis petere et obti- 
nere; ut factum fuitin conc. INicaeno, et ultimoin concilio 
Tridentino , sicut legitur sess. 2.5. in fine. Hinc merito ab 
Alex. VIII. proscripta fuit propos. 99. quae dicebat: Futi- 
Us et toties convulsa est assertio de Pontificis Romajii supra 
concilium oscumenicum auctoritate 7 alque in fidci qu&stionibus 
dc cernen dis infa llib >lita te . 

Hanc falsissimam propositionem plene , et ex principiis 
confutari valde prodest ad firmanda tam fidei, quam mo- 
rum dogmata : Omnes eniin propositiones a Pontificibus 
damnatae , licet non ornnes sint baereticae , sed aliae temera- 
riae , aliae erroneae , aliae scandalosae, etc. tamen , accedente 
Pontificis definitione , tenendum est de fide , quod illae 
propositiones vere sint temerariae, vel alia inficiantur nota, 
quam ipsas pati Pontifex declaravit ; et ideo esset quidem 
baereticus , qui easdem tanquam verasetlicitas sequeretur, 
aut propugnaret; ut bene ait Viva in qu. prod. ad prop. 
damn .n. 1 . Quade re operae pretium censuimus peculiarem 
super pracdictam propositionem dissertationem conficere , 
quam reperies in fine bujus dubii n. 1 10. 

Vcrum est , quod caeteris apostolis etiam fuit collata 
potestas universalis Ecclesiam gubernandi ; diverso tamen 
modo , ac fuit commissa S. Petro,qui poterat eosobligare, 
et ipsorum leges abrogare , ut Salin. d. c. 3. n. i5. ct 16. 
cuui Bellarm. Suar. Caj. Sot. etc. 

Hinc episcopi , qui successores sunt apostolorum , bene 
ferre possuntleges pro suis dicecesibus sine consensu capi- 
tuli, ex c. deMajorit. et c. 2.de Const. in 6. Exceptisrebus, 
quae cedere possunt in pracjudicium capituli , vel cleri , ut 
in cap. Quanto , de bis quae fiunt a praelato. A quonam 
vero banc potestatem legislativam episcopi recipiunt? Alii 
dicunt recipereimmediate a Cbristo Domino , quia ab ipso 
est dignitas , et officium episcopale institutum , ut Vasq. 
Victor. etc. apud Salm. d. c 3. n. 20. Alii dicunt recipcre 
a Pontifice, ut S. Tbom. S. Antonin. Sot. Pal. etc. apud 
Salm. ibid. n. 21. Et sic definitum videtur a Gregorio in 



00 LIB. I. TRACT. II. 

cap. Decreto. dist. 6. ubi : Romana Ecclesia vices suas ila 
aliis ir^pertiuit ecclcsiis , ut inpartcm sintvocata* solliciludinis, 
non in plenitudinem potestatis. Caeterum haec questio esttan- 
tum de nomine , nam ex una parte certum est quod epi- 
scopi, licet immediate recipiant hanc potestatem a Chrislo , 
semper tamen suscipiant cum subordinatione ad Papam : 
Et ex alia, licet episcopi recipiunt a Pontifice , possunt ta- 
men leges ferre absque ejus licentia , modo non opponantur 
legibus Pontificis, et modo potestas circa aliqua non sit 
Pontifici reservata. Yid. Salm. d. c. 3. n. 18. ei 19. Ai- 
chiepiscopi autem non possunt ferre leges in dicecesibus 
suffraganeis , nisi ex consuetudine id habeant. Yid. Sahn. 
ib. 11. 22. 

Concilia provincialia, sive nationalia alicujus nationis : 
sive provincialia alicujus metropolis , nempe episcoporum 
cum suo archiepiscopo , sive synodalia , in quo episcopus 
cum suis parochis , etc. conveniunt, ferre etiam possunt 
leges perpetuas pro suo territorio. Yide Salm. d. c. 3. n.25. 

Capitula autem nequeunt condere leges sine consensu 
episcopi (nisi tantum circa suos capitulares , ut probabile 
putant Pal. Suar. etc. ) Ita Salm. d. c. 3. n. 3i. cuui Syl- 
vest. Tapia etc. An vero mortuo episcopo , possit capitulum 
ferre legem pro tota dicecesi , usquedum revocelur ab 
episcopo successore? Recte aflirmant Salm. ib. n. 33. 
cum Laym. Ron. Pal. Suar. etc. quia , sede vacante , capi- 
tulum succedit loco episcopi. 

Abbatissae possunt etiam ferre praecepta pro recta guber- 
natione doinus , et adhuc sub culpa gravi obligare, ut di- 
cuntSanch. Dec. 1. 6. c.j. n. 17. et Mazzot. tr. i.d. 1. q. 
1. c. 2. q. 4- vid. lib. 4- n. 52. 

io5. — Communiter autem lex humana dicitur alia ca- 
nonica , sive ecclesiastica , alia civilis. Lex ciinlis dividitur 
in leges imperiales, qua? dicuntur jus commune , divisum 
in digestos, codicem , etinstituta; et in leges regias parL- 
culares regnorum , quae dicuntur jus municipale. 

Lex autem canonica comprehenditur in quinque volu-r 
minibus, quorum I. est dccretum Gratiani (quod verius 
vim legis non habere , praeter illam , quam ex se habent 
decreta in ea contenta, dicunt Salm. cap. 1. n. 43- c"» 1 * 
Caj. Sot. Su«r. etc. contra aliquos). II. Decretales. ;Dc- 



I)E LEGIIJUS. t« 

cretum cilatur per causas , qiuestiones , dislinctiones, et 
canones ; dccretales pcr capitula , et titulos). III. Scxtus 
dccrctalium ; qui etiain citatur per capitula , sed addito in 
Sexto. 1Y. Clcmcntina , et cxtravagantcs. V- Bullarium. 
Ili libri constant sancitis Pontificuin , et conciliorum sta- 
tutis, et sine dubio viin legis liabcnt. 

1 06. — Quacritur bic 1 . an decretalia , sive epistolae , re- 
sponsa, autdeclarationes pontificia? non insertae in corpore 
juris viin obligandi liabcant? Respondctur affirmative ex 
cap. Si Romanorum. 1. dist. 19. ubi papa INicolaus V. id ex- 
presse declarat. Advertit tamen P. Suarez eas non obligare 
nisi post promulgationem : quamvis enim citatus auctor 
1. 4- de Legib. cap. i^- num. 3. dicat : Ordinarie episto/a? 
sive responsa pontificia sunt potius non constiiutiva , sed de- 
clarativa , et habent vim legis obligantis ad illam interpreta- 
iioncm tencndam , vcl ad servandum antiquum jus secundum 
illam interprelalionem : attamen 1. 6. c. 1. n. 3. ha;c addit : 
Ut aulhentica sit intcrprctalio , oportct , ut habeat legis 
conditiojics , ut sit jusia, sufficienter promulgaia eic. TJnde 
consequcntcr fit , ut hcec lex interpreiaiiva alterius exposita sit 
dubiis , ita ul alia? interprelationes neccssarias sint. Idem do- 
oet Castr. tr. 3. deLeg. disp. 5. punct. 3. §. i. n.2. ubiait: 
Debct aulem ha?c declaratio publicari ca solemnitate , qua lex ; 
alins non erit authcntica , quce lcgis obligationcm habebit , sed 
sohtm crit dcclaratio doctrinalis . Idem scribit Escobar tom. 1 . 
1. 5. de Leg. cap. 3. n. 21 . ubi sic ait : Hinc colligo, epistolas 
pontificias non habere vim legis , nisi publicentur eo modo , 
quo cpistohu assclcnt publicari. Idcm scribit Bonac. tom. 2. 
de Legib. disp. 1. q. 1. punct. 4- num. 1. ubi ait : Inter- 
prctationcm legis factam auctorilatwe non habcre vim legis , 
nisi pi omulgetur, quia dc ratione legis cst promulgatio ; ita ut, 
qui intcrfucrunt publico lcgis consilio , non teneantur ad cam , 
nisi post promulgationcm. Et citat pro hac sententia Salas, 
et alios. Subditque n. 12. sic inquiens : Ex quo licclin— 
fcrre , cpistolas pontificias non habcrc vim lcgis , nisi publiccn- 
tur eo modo , quo publicari so/cnt lcgcs. Idque salis etiam 
confirmatur ex eodem citato can. si Roinanorum, ubi 
refertur et confirmatur decretum S. Leonis Papa?, quo 
sic ille declaravit et decrevit. Ne quid vero sii, ut quid a 

nobis prcetermissum fortc crcdatur, omnia dccrctalia constituta 
l. 6 



122 LIB. I. TRACT. II. 

tam beatce recordatlonis Innoccntii , quam omnium decessorum 
nostroi am, quce de ecclesiasticis ordinibus , e canonum (nota) 
promulgatce sunt disciplinis , ita a vestra dilcctione custodiri 
mandamus. Sed hic sapienter advertit Ronc. de Legib. 
quaest. i. cap. 2. q. 7. resp. 11. quod non solum constitu- 
tiones pontificiae, quae solemniter sunt proinulgatae , obli- 
gationem legis inducant , sed etiam omnes aliac , quae ex usu 
etconsensuEcclesiae universalis jam a pluribus sacculis ba- 
bentur pro suflicienter promulgatis et autbenticis. 

Quaeritur 2. an declarationes sacrae congregationis car- 
dinalium vim legis babeant? Nulli dubium , quod pro 
casibus particularibus, pro quibus fiunt, obligant ut 
leges , prout est commune apud Salm. de Legib. cap. 3. 
11. 3o. et Croixl. 1. n. 5^4« Dubium est, an obbgent pro 
casibus siinilibus ? Duplex est sententia , utraque proba- 
bilis , ut recte dicunt Salm. n. 28 in fin. Prima sententia 
asserit, quod tales declarationes , si sint munitae sigillo , 
et subscriptione eminentiss. cardinalis praefecti , robur ba- 
bent obligandi omnes , quia talem potestatem declarandi 
cardinales babent a Pontifice , ut eruitur ex bulla " t \. Sixti 
T. Nec obstat , nonessepromulgatas, quia promulgatione 
indigent leges novae, non jam declarationes de legibus jam 
promulgatis. Ita Garcia , Salas,Rodr. apud Salm. n. 28. 
Fagnan. Barb. etc. apud Croix num. 574« Sed dicunt esse 
liecessarium , quod in ipsa declaratione exprimatur, eam 
fuisse promulgatam, aut saltem latam mandato summi 
Pontificis , aut saltem Pontifice consulto , nam in bulla 
Sixti V. sic dicitur : Jnlcrprclandi facultatcm {nobis autem 
consultis ) impcrtimur. CaHerum , sicut dictum est cum 
Ronc. 'num. io5. vcrs. Quaerit. liic. 1. in fin. de dccla- 
rationibus pontificiis , sic etiam potest dici de declaratio- 
nibus sacr. congreg. concilii , quod illae declarationes , quae 
ex usu et consensu Ecclesia? a pluribus annis sunt sufli- 
cienter promulgataB per orbem cbristianum , ipsae satis 
obligent omnes ad earum observantiam. 

Sccunda vero sententia dicit, quod , licet tales decla- 
rationes magni sint ponderis , non obligent tamen uni- 
verse, nisi sint, non solum Papa consulto et mandante 
cditac, sed etiam sint ejus mandato speciali solemniter 
promulgatae pio tota Ecclesia , ita ut pra^cipiat Pontifex 



DE LEGIBUS. ic»3 

ab omnibus illas observari. Tunc enim tantum ipse lo- 
quitur ut Ecclesiae caput, et doctor ; alioquin vitletur lo- 
qui solum ut prrcses illius congregationis , cui non videtur 
tunc communicare totam suam auctoritatem , et infallibi- 
litatem. Ita Sancb. de Matr. 1. 8. d. 2. num. 10 Bon. de 
Leg. d. i. q. i. p. 8. n. 4 Pontius de Matr. 1. 5. cap. i3. 
§. 2. n. 7. Suar. de Leg. 1. 6. cap. 1. n. 3. et 6. Mazzot. 
tr. 1. d. 2. q. 1. c. 2. q. 3. Croix 1. 1. n. 2i5. 216. et 217. 
cum Card. et Terril. acnum. 574. ciini Lotb. etDelbene. 
Diana p. 1. tract. 10. r. 29. cum Vega , Valer. Serar. etc. 
Salmant. cap. 3. n. 3o. cum Vasquez, Tapia , Lezan et 
Villal. Ratio bujus sententiae est, quia, ut lex obliget , 
omnino requiritur solemnis promulgatio legis , juxta dicta 
num. 9. Hinc bujusmodi declarationes , cum frequenter 
non promulgentur solemniter, sunt quidem magni ponde- 
ris , sed nequeunt habere vim legis , et tantum obligant 
uti sententia? particulares illorum casuum , pro quorum 
decisione petuntur , non vero pro similibus. Nec ob- 
stat dicere , quod promulgatio requiritur quidem pro 
legibus, sed non pro declarationibus legum jam promul- 
gatarum. Nam respondent AA. citati, quod tales decla- 
rationes , quando fiunt de rebus dubiis , in quibus ex- 
tare possunt opiniones contrariae circa intelligentiam le- 
gis, tunc se babent ut novae leges. Saltem in dubio , an 
ipsae babeant velne vim obligandi ut leges , eas non obli— 
gare dicit , Laym. 1. 1. tr. 4- c. 7. §. 7. in fin. ubi sic ait : 
Pendcl qucestio hcec ex mcnte Ponlificis potcstatcmipsis (cdir- 
dinalibus) tvibuentis. Iterum prcesumcndum non cst liabere vim 
legis , prcesertim cum authenlice non promulgcntur. Citatque 
pro boc Sancbez, et Rodriguez. 

Decisiones autem rotae minorem utique quam declara- 
tiones S. C. auctoritatem babent. Croix 1. 1. n. 576. cum 
Luca, et Fagund. apudTamb. Dec. 1. 8. Tract. dePraesc. 
§. 2. n. 16. 

An vero regulae cancellariae obligent ubique? Negat Less. 
in Auctar. y. Beneficium , qui ait obligare tantumin curia 
Romana , et buic adbaerent Diana , et alii. Sed affirmat 
Mazzot. 1. c. q. 3. cum Az. Gomez etc, quiasic fert praxis. 
Vide Croix 1. 1. n. 5^5. 

Quaeritur 3. an leges civiles obligent in conscientia? De 



i 4 LIB. 1. TRACT. II. 

Iioc puncto, valde scitu necessario, oportet aliqua prln- 
< ipaliora liic adnotare. Alise legcs civiles sunt expresse a 
jure canonico approbatae , aliae expresse correctac , aliae vero 
neque approbatae , neque reprobatae. Hinc dicendum I. 
Leges approbalae sine dubio in conscientia obligant; ita 
est lex Justiniani in Novel. §. Per occasionem , in qua 
datur triennium ad experiendam conjugimi impotentiam : 
Ilaecque approbata fuit a Caelestino III. in c. Laudabilem , 
de Frig. e t Mal. Ita pariter Nicolaus I. in Resp. ad Bul- 
garos , in c. Ita , 3o. q. 4- approbavit leges invalidantes 
matrimonium inter adoptantem et adoptatum , atque ab 
Jioc descendentes , ut ex 1. Quin etiam 55. ff. de Ritu 
Nupt. Item inter adoptatum , et fdios adoptantis , ex 1. Per 
adoptionem 17. £F. eodem tit. item inter adoptantem, et 
uxorem adoptati, et contra, exl. Adoptivus, 14. If. eod. tit. 
Dicendum II. Leges civiles a jure canonico correctae non 
obligant quidem in conscientia ; talis est lex in princ. instit. 
de Nupt. et in lib. Nuptiae , 2. ff. de Rit. Nup. ubi inva- 
lidantur matrimonia filiorumfam. inita sine consensu pa- 
rentum : sed hae leges correctae sunt in c. Cum locum , de 
Sponsal. etc. Matr. etc. Licet ac c. Tua, de Spons. duor. 
et ultimo in Tridentino sess. 24. c. 1. de Reform. Sac. 
Matr. Ita etiam in c. Cum baberet, de eo qui duxit matr. 
abrogatur lex civilis probibens alimenta dari iibis spuriis. 
Sic pariter in 1. 6. §. 1. fF. de Adulteriis , et 1. 2. c. eod. 
tit. Coujugatus cognoscens solutam non tenetur adulterii 
judicio , licet damnetur conjugata solutum admittens : sic 
in cap. Nemo. 32. q. 4« uterque judicio subjicitur, quia 
utrinque fides conjugalis adbibenda est. Item in 1. Libero- 
rum 81. ff. de His , qui not. infam. vidua nubens intra an- 
num luctus multis subjicitur pcenis : sed boc abrogarunt 
Urbahus III inc. 4- etlnnoc. III in c. 5.de Secund. Nupt. 
Iteininl. Marito ff. ad Legem Jul. de Adult. et 1. Grac- 
chus. c. eod. tit. datur facultas viro occidendi adulterum 
turpiter cum uxore agentem , et in lib. Quod ait. ff. eod. 
tit. conceditur patri facultas interficiendi filiam in adulte- 
rio deprehcnsam. Sed haec rcprobantur in c. Inter haec , 
33. q. 2. et ab Alexandro YII. in propos. damn. 19. T)u- 
bitatum autem fuit, an fuerit abrogata 1. Uxorem. de Ritu 
Nupt. quac invalidabat matrimonium inter vitricum , et 



DE LEGIBUS. »a$ 

uxorcm privigni? scd S. C. conc. dic 28. martiiann. 1521. 
Capud N. SS. Benedictum XIY. iu opere de Synodo 
p k 4^. n. 2.) declaravit validum tale matrimonium. 

Diccndum III. Leges civiles non reprobataj videntur 
tacite approbala? a jure canonico ; nani in c. i- de Novi 
oper. nuntiat. sic dicitur : Sicuti Icges nnn dcdignantur sa- 
cros canoncs UnUari, ila ct sacrorum statula canonum princi- 
pam constitutionibus adjuwantur. Item in c. Super pecula , 
de Privil. sic liabetur : Sancta Ecclcsia legum sccularium 
uon rcspuit famulatum , qucc a?quitatis ct juslitiai vestigia irru- 
tanlur. Ilinc Fagnanus in c. Cum esses , de Test. n. 18. 
etnostcr Papa Benedictus XIV. 1. c. p. /\2.o. num. 1. cum 
Abatte, Menoch et communi , dicunt, judicem ecclesiasti- 
cuni in qUaestionibus , in quibus de jure canonico nibil 
reperitur decisum , debere se conformare juri civili. Et 
Gelasius Papa Ep. 4- ad Anast. impcrat. scripsit : Quan- 
tu/n ad ordincs pertinel publica> disciplina? , legibus tuis ipsi 
quoquc parcnt religionis antislites. 

DE CONSUETUDINE. 

107. — De Consucludine bic tractandum , de qua nibil 
babetur apud Busemb. 

Dictum est de lege scripta , nunc aliqua sunt addenda de 
consuetudine , qua; dicitur lex non scripta. 

Ut consuetudo vim legis babeat , tria requiruntur : 
I. Quod introducatur non apersona parliculari , scd a com- 
munitatc 5 saltem a majori parte communitatis , qua? capax 
sit ferendi leges , licet actu leges ferre nequeat : nam con- 
suetudo tunc babet vim lcgis ex tacito principis conscnsu. 
Salm. de Leg. c. 6. ex 11. 6. cum S. Tbom. Notandum bic, 
quod mulicrcs nequeunt introducere consuetudinemcontra 
leges proprias virorum , nec vice vcrsa ; uti neque eccle- 
siasticicontra leges laicorum , vel c contra , nisi matcria sit 
communis. Salm. ib. num. 8. et 3-;. llinc etiam circa res 
spii ituales clerici non obligantur ad consuetudincm factam 
a laicis. Salm. ib. num. 38. cum Sancb. Pal. etc. Merca- 
torestamen , quia distinctam faciunt communitatem , pos- 
sunt introclucere consuetudinem obligantem omnes. Salm. 
ib. num. 8. cum Pal. Suar. Bon. Tap. 



i26 LIB. I. TRACT. II. 

II. Requiritur, ut consuetudo sit rationabilis : quare nulla 
valet consuetudo contra legem naturalem, aut divinam , 
sed tantum contra bumanam. Addendum tamen , non 
requiri bonam fidem; nam etiam peccando potest fieri 
consuetudo. Salm. c. 6. n. 1 1. cum Suar. Pal. etc. consue- 
tudo enim triplicem statum habet. In initio, introducentes 
consuetudinem contra legem , omnes peccant. In progressu 
non peccant illa jam a majoribus introducta utentes , sed 
possunt a principe puniri. In fine autem nec peccant, nec 
puniri possunt illa jam praescripta utentes. Ita Salm. ib. n. 
i3. cum Pal. Caj. Sot. Laym. etc. 

III. Requiritur tempus diuturnum continuatum cum 
repetitis actibus. Quodnamautem tempus sufiiciet? Prima 
sententia dicit relinqui arbitrio prudentum , juxta repeti- 
tionem actuum , et negotiorum qualitatem , Yasq. Tap. 
Yill. etc. apud Salm. de Leg. c. 6. n. i5. Secunda sententia 
dicit sufiicere , et requiri decennium ; hoc enim est lon- 
gum tempus requisitum a jure ad consuetudinem intro- 
ducendam ; nisi aliud sit alicubi sancitum , cx 1. ult., c. de 
Prsescriptione. Ita Salm. n. i5. cum Laym. Suar. Pal. etc, 
licet doceant primam esse valde probabilem. 

An vero hoc decennium sufficiat contra leges canonicas, 
affirmant Less. Sa,Azor. Pal. Nav. etc. Negant tamen. 
Salm. d. cap. 6. n. 17. cum Laym. Bonac. Suarez, Re- 
gin. etc. ex c. de Quarta, et ex c. Ad aures, de Praescrip- 
tione. Sed vide infr. n. 139. Notant autem Salm. cum 
Granad. Salas, etc. n. 18. sufticere dictum eximiidoctoris, 
etiam moderni , asserentis legem abrogatamesse, ut a lege 
deobligemur. 

Dicitur autem requiri tcmpus continuatum , nam si inter— 
rumpatur etiam per unicum actum a majori parte commu- 
nitatis, vel si interim princeps puniat consuetudinem 
introducentes, consuetudo non praescribitur. Ita Salm. d. 
cap. 6. n. 18. cum Laym. Suar. Bon. Pal. etc. 

Diciturautem rcpctilis actibus ; ad consuetudinem enim 
rcquiritur : 1. II t actus sint repetiti per plures vices juxla 
prudentum arbitrium ,ut Salm. ib. n. 21. cum Pal. Bonac. 
Suar. etc. contra Less. Reg. Sa, Dianam , etc. n. 21. qui 
dicunt duos, vel tres actus suflicere. 2. Ut actus sint 
liberi , non autem per vim , aut metum , aut iguorantiam 



DE LEGIBUS. .27 

positi ; puta , si populus ccnseat existcre legem , qu» revera 
non est. Salm. d. cap. 6. n. 24. ct i5. cum S. Thom. 
Dian. Tap. ctc. 3. Requiritur, ut actus sint notorii , sal- 
tein notorietate facti, ut Salni. n. 27. cuni Pal. Suarez , 
Bonac. Dian. Basil. etc. contra aliquos , qui requirunt 
notorietatem etiani juris, ut scntenlia judicis consuetudo 
probctur. 

IV- Requiritur ad consueUnlinem perficicndam intentio 
se obligandi, vel consuetudinem introducendi. Quare 
nulla fit consuctudo, si populus , aut major ejus pars agit 
ex devotione , gratitudine, et simili j aut si lacserit legeni 
animo tantum non satisfaciendi ex levitate. Salm. d. c. G, 
n. 28. cum Pal. Laym. Bonac. etc. Hic autem animus 
cognoscitur ex circumstantiis , nempe si consuetudo con- 
stantcr observetur , et cum non levi incommodo : si trans- 
gressores puniantur : si ita sentiant communiter bomines 
piL Croix lib. 1. n. 5"ji. et Salm. ib. n. 3o. In dubio 
autem , an consuetudo sit ex devotione, vel obligatione? 
sub gravi , vel levi? an obhgetad culpam , vel pcenam tan- 
tum? benignior pars tenenda est; nam nulla lex obligat, 
nisi de ea constet. ItaSalm. d. n. 3o. cumPal. Suar. Bou. 
Dian. etc. Et ita Croix lib. 1. n. 592. Qui notat tamenibi 
cum Carden. quod universales consuetudines Ecclesiac de 
se obligant. Hoc intelligendum vero de consuetudinibus 
proprie ut talibus obligantibus sumptis, ut de consuetudi- 
nibus jejunandi in vigilia pentecostcs, et de alia aliqua 
simili, si adest. INam aliter dicunt plures AA. dc consue- 
tudine abstinendi a lacticiniis in vigiliis extra quadragesL- 
mam : de qua vide lib. 3. n. 988. Et aliter dicunt aliqui 
etiam de consuetudine monialium recitandi officiurn priva- 
tim. Sed de hoc vide lib. 4- n - 122. quid alii communius 
ct probabilius dicant. 

Y. Rcquiritur consensus principis ex lib. de Quibus, 
ff. de Leg. Requiritur enim, ut habeatur consensus sal- 
tcni tacitus generalis principis , scilicet approbandi quam- 
cumque legitimam consuctudinem, quando illam specia- 
lem consuetudinem princeps ignorat. Ita Salni. cap. 6. 
n. 33. cum S. Thom , Pal. Suar. Sanch. Laym. Bonac. 
Tapia etc. Quando vcro princeps resistit, tunc nulla fit 
consuetudo. Sahn. ibid. num. 3i. Ilinc dicunt nunu 32. 



Ij8 LIB. I TIUCT. II. 

cum Laym. Bonac. Suar. Barbos. etc. contra alios, nullam 

dari ccnsuetudinem contra immunitatem ecclesiastkam. 

108. — Quodad efFectus autem consuctudinis pertinet, 
notandum, quod consuetudo potest non solum tollere 
legem , sed etiam pcenam illius , remanente culpa vel 
«ontra. Vide Salm. d. c. 6. ex n. 35. Potest etiam consue- 
tudo validare contractum irritatum per legem. Sahnant. 
de Matrim. cap. n. punct. r?.. Potest eliam introducere 
nova impedimenta irritantia matrimonium. Salm. ibid. 
punct. i. 

Sed quid si a lege probibeatur contraria consuetudo? 
Distingue : si apponatur clausula , non obsiante quacumquc 
(onsuctudinc , intelligitur reprobari consuetudo opposita 
practerita, non vero futura. Salm. de Leg. c. 6. n. /\i. cum 
Suar. Tapia, Yill. Siautem clausula reprobat quamcum- 
que consuetudinem futuram , adhuc Salm. ib. n. /j3. et 
de Matr. d. c. n. n. 33. cum Suar. Basil. Bonac. etc. 
dicuntprobabilius esse possc, consuetudinem talem legcm 
abrogare. 

Quid si reprobetur omnis consuetudo futura, utirratio- 
nabilis? Respondetur , quod , si reprobetur tanquam con- 
traria legi naturali , seu divinrc , nulla tunc consuetudo 
valere potcst. Si vero reprobetur ut irrationabilis pro 
tempore quo fit lex, tunc ex nova causa rationabilis reddi 
potest, et valere. Salm. de Leg. d. c. 6. n. 44- cuin Suar. 
Tap. Dian. 

Potest denique consuetudo legem dubiam interpretari ; 
et baec interpretatio vel potest esse autbentica , ita ut illa 
interpretatio sit nova lex; vel potest essc probabilis, cum 
consuetudo pra?cedat , vel legem subsequatur ; lex enim 
non intelligitur derogare consuetudini antecedenli , nec 
consuctudo legi,nisi exprcsse opponantur. Et ad banc con- 
suetudincm probabiliter interpretantem minus tempus 
requiritur, qinim ad consuetudinem legi adversantcm pia 1 - 
scribendam. Cominuniter autem asserunt DD. leges intcr- 
pretandas esse juxta loci consuetudincm , etsi vcrba legis 
minus proprie accipienda sint. Salm. d. cap. G. ex n. 4^- 

109. — Potest autem consuetudo per contrariam legem 
a superiore revocari. 

Sed quanitur 1. an per lcgem generalem derogetur con- 



DISSERT. DE ROM. PONT. AUCTORIT. tsg 

suctiulini spcciali alicujusloci? llcspondetur negative , nisi 
in lege mentio fiat illius consuctudinis , vel in earevocetur 
quavumque consuetudo. Et probatur cx c. i. dc Consue- 
tudine ifi 6. ubi sic habetur : Non enirn ccnsctur abrogata 
consactudo spcciali lcge , quia prajsumitur princcps ignarus 
talis consuctudinis. Yidc Salm. d. c. 6. n. 52. Si vcro 
princeps notificatus dc consuetudine nolitlep,em revocare, 
tunc censetur revocata consuctudo. Salm, ib. n. 53. cum 
Pal. Suar. Bon. etc. Episcopi tamen pcr eorum leges abro- 
gant quamcumquc consuctudincm particularem, quiapra— 
sumuntur ipsi plenamnotitiam babere consuetudinum dioe- 
cesium suarum. Salm. Ibid. Nota autem , quod pia?dieta 
doctrina procedit de consuetudine jam praescripta, non 
autem de inccepta. Salm. n. 54- cum Masc. Gloss. etc. 
contra Suar. 

Quaeritur 2. an posita clausula rcvocatoria cujusquecon- 
suetudinis , intelligatur revocata etiam consuetudo imme- 
morabilis ? Nega , nisi exprimatur ; quia , quando superior 
vult etiam illam revocare , id exprimit. Salm. ibid. n. 55. 
cum Abb. Suar. Bon. Pal. etGarcia , qui affert plures dc- 
clarationes S. C. 

Potest autem reliqua consuetudo abrogari per aliam 
contrariam , qua? repetitis actibus modo , ut supra , prae- 
scribatur. Vide Salm. d. c. 6. 56. et 57. 

DISSERTATIO 

Supcr proposit. 29 d; mnalam ab Alcxandro VIII, qu:e diccbat : Futu-> 
lis , et lolies convulsa est asserlio dc Ponlijicis Romani supra con- 
c.ilium cecwnenicum auctotilalc , atque in Jidei qua^stionibus de-* 
cernendis infallibditate. 

t 10. — Haccceleberriuia qua?stio, etboc lcmporetam for- 
titer agitata, sicut ad eam pertractandam integro libcllo 
(qui tamcn lucem non vidit) aliquando mc duxit ; ita nunc 
meurget, ut in ea aliquantulum immorer. Hinc parcat mibi 
lector, si a mco instituto nimis recedcre videar. Duo bie 
valde magni ponderis enncleanda occurrunt : priinum , an 
auctoritas summi Pontilicis extra concilium in rebus fidei 
ct morum dcccrnedis sit infallibilis?altcruin ,an auctoritas 
Papse sit supra cccumenicum concibum. 



i3o DISSERTATIO DE ROMA>T 

§ I. De infallibilitate Papa?, 

Circa hanc Pontificis infallibilitatem plures adsunt opi- 
niones. Prima est Lutheri et Calvini , qui haeretice docent, 
Papam loquentem etiam utdoctorem universalem , etiam- 
que una cum concilio, esse fallibilem. Secunda sententia 
omnino opposita est Alberti Pighii sentientis Papam non 
posse errare etiam private loquendo. Terda est nonnullo- 
rum dicentium Papam csse fallibilem extra concilium do- 
centem. Circa quod pro rei majori elucidatione praescien— 
dum , hanc sententiam amplexatum fuisse clerum Gallica- 
num ann. 1682. cum illas quatuor celebres propositiones 
emanavit ; quarum , omissis aliis ad praesentem materiam 
non pertinentibus , secunda asserit : Sic inesse aposlolicoz 
sedi rerum spiritualium potestatcm , ut simul valcant synodi 
Constantiensis decrcta de auctoritatc conciliorum ; ncc probari 
ab Ecclesia Gallicana , qui corum decretorum ad solum schis- 
maiis tempus concilii dicta detorqueant. Quarta autem : In 
fidei quoque qua?stionibus prascipuas summi Ponti/icis esscpartes, 
ejusquc decreta adomncs Eccleslas perlinere ; ncc tamcn irrcfor- 
mabilc esse judicium , nisi Ecclcsia? conscnsus accessent. Et 
in eodem Gallicanse Facultatis decreto demandatum fuit , 
ut nullus lauream doctoratus reciperet, nisi has proposi- 
tiones publice prius propugnasset, et exinde ad eas susti- 
nendas juramento se adstringeret. Postmodum Alexan- 
derVIII. per biillam quae incipit : Inlcr multipliccs , anno 
1690. praefatum Facultatis Parisiensis decretum irritum 
dcclaravit , nullamque de eo rationem habendam essc 
praecepit. Sed Ludovicus Maimburgus( cui postea sc adjun- 
xit alter , Ludovicus Dupinus), diinisso habitu societatis 
Jesu, imo ab illa merito expulsus , ad eas tuendas se ob- 
tulit , sicut audacter fecit , donec inopinata mortc dignam 
sua? audacia? a Deo mercedem recepit. Yerumtamen circa 
annum 1693. iidem episcopi , qui ad eas quatuor proposi- 
tiones emanandas conspiravere in consessu habito anno 
i682,postea per epistolam ad Innoc. XII. missam ab om- 
nibus illis se retractarunt. Idemque christianissimus rex 
Ludovic. XIV. edictum publice prius editum pro observa- 
tione antecedentis Parisiensis decreti, alio publico edicto 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i.3i 

revocans , aliam rctractationis epistolam ad pontificcm 
transmisit. Vide de hoc Graveson. t. 8. p. i. fol. 191. 
Roncaglia inanimadvers. ad Nat. Alexand. §. xr.sup. conc. 
Constant. et Milante loco infra citando. Ilactcnus de tertia 
sententia. Quarla vero communis sententia , cui nos sub- 
scribimus, est,quod, licet Romanus Pontifex quatcnus par- 
ticularis persona, sive privatus doclor possit errare ( sicut 
etiam est fallibilis in quacstionibus mcri facti , quae ex ho- 
minum testimoniis praecipue pendent); cum tarnen Papa 
loquitur tanquam doctor universalis definiens ex cathedra, 
nempe ex potestate suprema, traditaPetro docendi Eccle- 
siam , tunc dicimus, ipsum in controversiis fidei et morum 
decernendis omnino infallibilem esse. Hanc sententiam 
tuentur D. Tbom. 2. 2. q. 1. art. 10. Turrecrem. Sotus, 
Cajet. Alex. de Ales, S. Bonavent. B. August. Triumpb. 
Nic. de Lyra , S. Franc. Sal. Spondan. Thomass. Ludovic. 
Bail, Duvallius, aliique innumeri citati a Milanteepiscopo 
Slabiensi in suis doctis exerc. 18. sup. proposit. 19. 
Alexand. VIII. et communiter reliqui theologi omnes, ut 
testantur cardin. Gotti de Ver. Eccles. Jesu Christi tom. 
I. c. xi. §. 1 . Milante K c. et Troilain sua Theolog. Dogm. 
tr. 6. de Pontif. d. 1. §. 2. n. i/\. Adsunt aliqui inter hos, 
quidicunt Papam esse quidem infalli-bilem , sed tum tan- 
tum , cum in quaestionibus definiendis mature procedit, 
sapientum judicium audiendo : sed rectius alii dicunt , 
banc conditioncm solum de congruentia esse f non autem 
de necessitate : infallibilitatis enim promissionem necesse 
est , ut omnes , qui pontihciani infallibilitatem tuentur, 
non consiliariis , nec examini, sed soli Pontifici factam 
fuisse fateanlur : alias haeretici semper objicere possent 
sufficiens examen non extitisse, sicut de facto sectarii in> 
Tridentinum opposuere. Ad providentiam autem Spiritus 
Sancti pcrtinebit( ut recte ait Suar. 5. de Fide. sect 8.) 
quod Pontifex non temere , nec imprudenter unquam in> 
tantis rebus agat , et decernat. 

111. — -Nostra conclusio probatur I. ex Scripturis , et 
prsecipue ex illa Matth. 16. 8. Tu es Pclrus y et super hanc 
petram tvdificabo Ecclc.siam mcain , et porta? inferi non pra>* 
valcbunl advcrsus eam. Natalis Alexander pvo petra ^ explicat 
Ecclesiam ; sed inepta interpretatio, quae ineptum redderet 



i$% DISSEUTATIO DE R03IANI 

sensum, nimirum (ut ipse intelligit) supcrhanc Ecclcsiam 
azdificaho Ecclesiam mcam. Attamen cx ipso sensu patet , 
quod totus sermo dirigitur ad Petrum : communiter SS. 
Patres, ut Basilius , Cyprianus, Chrysostomus , Hilarius, 
Tertullianus, Epiphanius , et Origenes (apud. Jos. Baron. 
contra Piccinin. diss. 2. cap. 3.) dicunt, nomine p.ctra- 
intelligi Petrum ; et signanter S. Basilius 1. 2. contra 
Eunom. ait de Petro : Quoniam fidc prccstabat , Ecclcsia' 
•vdificationcm in scipsum reccpit. Et S. Leo serm. q\. de 
Transfig. Tanlum in hac fidci sublimitatc complacuit 
(Christo ,) ut bcalitudinis fclicitatc donatus , sacram inviolabi- 
hs pctra' acciperct firmilatcm , supra quam fundata Ecclesia 
portis infcri ct mortis lctjibus pravalcrct. Item S. Cyprianus 
J. de Unit. Eccles. dicit : Primatus Petro dalur, ul una 
Christi Ecclcsia p ct Cathedra una monslrclur. Et alibi ad- 
versus Novati anospost verba : Tu cs Petrus , ct supcrhanc 
pctram ctc. Et pasce ovcs mcas , subdit : Super illum iinum 
a?dificat Ecclcsiam j et illi pascendas mandal ovcs suas. Item 
S. Leo serm. 3. in annivers. Assumpt. Ita Cbristum lo- 
quentemPetro repraesentat : Cum ego sim inviolabilis pctra. . . 
tamcn tu quoque petra cs, qui mca virtute solidaris , ut quaz 
mihi potcstate sunt propria , sint tibi mccum participationc 
communia. Et id magis patet ex concilio Chalcedonensi 
Action. 3. apud Bellarm. contr. tom. 1. pag. mibi S^o. 
ubi dicitur : Appcllat Petrum petram Ecclesia? calJiolica?. 
Hinc addit Bellarm. « Catholici docent hac metaphora 
» significari, Petro esse commissum regimen totius Eccle- 
>> siae, et praecipue circa fidem ; petra? enim fundamentalis 
>> hoc est proprium, totum aedificium regere , et susten- 
» tare. » Accedit S. Cyrillus Alexand. dicens : Secundum 
hanc promissioncm Ecclesia apostolica Pctri ab omni scdu- 
ciionc manct immaculata. Si itaque hujusmodi «edifu ium 
est Ecclesia, adversus quam inferi pra?valere non possunt : 
ut illa non possit ruere , necesse est , basem ejus et funda- 
mentum ncque destrui posse, ne , destructo fundamento., 
tota domus corruat. Ideo Origencs in hoc loco dicit : Si 
prtevidcrrjit i/ifcri advcrsus Pctrum , in quo Ecelesia fundata 
cst, contra Ecclcsiam etiam piwvaicrcnt. Probatur quoque 
ex Luca 22. 32. Ego aulem rogavi pro te , itt non dcfi- 
viat fidcs tua. Ex quo paritcr textu ailirmat MaMonMtM 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i33 

auctores collegisse Pontifices esse perpctuo infallibilcs. 
1 12. — Probatur II. ex conciliis cecumenicis, et I. ex con- 
cilio Chalcedonensi , ubi ( ut refert D. Tliom. in opusc. 
contra errores Grx j c. ) babetur : Omnia ab co, ( scil. Papa ) de- 
finita tcneantur tanquam a vicario apostolici throni. In ej usdem 
synodi act. cuni legeretur epistola D. Leonis , dictum fuit 
anathema iis qui ita non crederent. Deinde ibidem , act. 
3. patres concilii Pontificis doctrinam ut beati Petri am- 
plexi sunt , et universa concilii dogmata petierunt sedis 
apostohca? auctoritate firmari. II. Ex concilio Lugdunensi 
ceeumenico 2. habetur : Ipsa quoque sancta Romana Ec~ 
clcsia summum principalum super unwersam E cclcsiam obtinet, 
aucm se ab ipso Domino in B. Pctro, cujus Romanus Poniifex 
cst successor, cum potcstatis plcnitudine rccepisse recognoscit ; 
sic, si quoe dc fidc subortce fucrit quazstiones , suo dcbent judicio 
ilcfiniri. III. Ex concilio Florentiono , ubi in sess. ult. sic 
legitur : Dejinimus Romanum Pontificem in universum 
orbcm habcre primatum , et successorem essc Petri, totiusque 
Ecclcsias caput , et Christianorum patrcm, ac doctorcm existe- 
rc ; et ipsi in B . Petro regendi E cclesiam a D. N. Jesu Christo 
plenam potestatem traditam esse, qucmadmodum etiam in gestti 
cecumcnicorum conciliorum , et in sacris canonibus coniinetur. 
Si ergo certum est , Papam esse totius Ecclesiae doctorem , 
certum quoque tenendum, ipsum debere esse infallibilem, 
ne Ecclesia a suo magistro aliquando decipi possit. Accedit 
concilium Viennense XV. generale sub Clem. V. ubi sic 
sancitum fuit : Dubia /idci declarare , ad sedem dumtaxat 
apostolic.am pcrtinere. 

1 13. — Probatur III. ex SS. patribus : S. Irenseus lih. 3. 
c. 3. scribit : (Omnes a Romana Ecclesia necesse est, ut 
pendeant tanquam a fonte, et capite). S. Athanasius» in 
epist. ad Fel. Pap. dicit : (Romanam Ecclesiam semper 
conservare veram de Deo sententiam). Et in eadem epi- 
stola, ad Pontificem S. doctor suum sermonem dirigens, 
sic eum alloquitur : (Tu profanarum ha?resum , atque im- 
peritorum , omniumque infestantium dcpositor, princeps, 
et doctor, caputque omnium orthodoxae doctrinae et im- 
maculata? ficlei existis. ) Theodoretus episc. Asianus in 
epist. ad Leonem Papam inquit : (Ego apostolica? vestra? 
sedis expecto sententiam ; et supplico et obsecro V. S. ut 



»34 DISSERTATIO DE ROMANI 

mibi opem ferat justum vestrum et rectum appellanti judi- 
cium). S. Cypriauus epist. 8. lib. i. srribit : (Deus unus 
est, Christus unus est , et una Ecclesia , et catbedra una 
super Petrum Domini voce fundata. Aliud constitui sacer- 
dotium novum , fieri praeter unum sacerdotium non potest. 
Quisquis alibi collegerit, spargit). Et idem Cyprian. in lib. 
de Unitate Eccles. ( Qui catbedram Petri , super quam 
fundata est Ecclesia , deserit , in Ecclesia se esse non con- 
fidat). S. Hieron. in epist. ad Damasum Papam scri- 
bit : (Cum successore Piscatoris loquor... super illam. 
petram, scilicet catbedram Petri, aedificatam Ecclesiam 
scio, quicumque extra banc domum agnum comederit, 
profanus est : si quis in arca Noe non fuerit , peribit , 
regnante diluvio — Quicumque tecum non colligit, spar- 
git , boc est, qui Cbristi non est, Anticbristi est). S. Basi- 
lius, ep. 52. ad Atban. scribit (Romanum Pontificem com- 
pellendum esse, ut quid credendum sit, si per concilium 
definiri non donetur, ipse determinaret). S. August. 1. i. 
contra Julianum cap. 5. (Per Papae rescriptum causa pela- 
gianorum finita est). S. TbomasQuodlib. io. art. 6. (Magis 
standum est sententiae Papse , ad quem pertinet determi- 
nare de fide , quain quorumlibet sapienlum). Et i. i. q. 1 1 . 
art. 2. ad 3. . (Postquam essentauctoritate universalisEccle- 
sise determinata, si quis tali ordinationi pertinantes repu- 
gnaret ; baereticus censeretur : quae quidem auctoritas prin- 
cipaliter residet in summo Pontifice). S. Bon. in summa 
Tbeol. q. i. art. 3.d. 3. (Papa non potest errare, suppositis 
duobus : primum quod determinetquatenus Papa ; alterum, 
ut intendat facere dogma de fide.) 

u/J. — Probatur IV. ex ipsa scbola Gallicana , falso 
en^m nobis objicit Hottingerus baereticus , dicens : Gallia 
universa a nobis dissentit. Quandoquidem asserit Milante 
exercit. 19. dict. prop. 29. Alexand. YIII. paucos esse 
Gallos, qui Romani Pontiiicis infalbbilitatem contendunt, 
respectu ad Gallos nobiliores , qui illampropugnant, pra?- 
sertimPctrusMattbaeiin Sum. const. Spondanus an.Ji4i5. 
num. 10. disserens in decr. Const. Bosvinus tom. 4- de 
Concordia. Idem aliquando docuit Gerson de Pot. Eccl. 
cap. 10. dicens : (Tandem ex bis dicere possumus , quod 
plenitudo potestatis est a Cbristo collataPetro, sicut vica- 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i 35 

rio suo, et suis successoribus) . Ila scripsit liic doctor in 
pracfato loco. Coeterum nulli dubitandum , quod Gerson , 
ut ait P. Yictoria in suo tract. de Auctoritate Papoe et con- 
cilii , tract. 5. pcr omnia fuil infcstissimus auctoritati sum- 
morum Pontificum, ct multos alios infecit suo vcncno • parum 
cnim diffcrt a schismatc cjus scntcntia dc auctoritatc Papa. 
Idem statuereconati suntepisc. Gallicaniantiquiann. 1626. 
art. 137. et in concil. generali Lugd. 2. (ubi prse caeteris 
numerabantur episcopi Galli, qui Giaecorum confessionem 
acceperunt : scilicet , quod sancta Romana Ecclesia ple- 
num principatum obtineret super universalem Eccle- 
siam etc, ut infra referetur). Et quamvis universitas sor- 
bonica (ortum agnoscens a Roberto Sorbon ex anno 1253. 
confessario S. Ludovici , erectaqueaCarolorege ann. 1290. 
in universitatem), contrariae fuerit sententiae , hoc tamen 
accidit tantum ex tempore concilii Constantiensis opera 
Gersonis et Almaini , qui in eadem universitate adscripti 
ad comprimendum trium pontificum schisma , ad conci- 
lium , tanquam ad judicem superiorem, et in hujusmodi 
casu necessarium , causam deferendam existimarunt. No- 
vissimi vero sorbonici non attendentes , quod ipsorum 
majores de Papa dubio sint locuti, eorum innixi auctori- 
tati, dixerunt judicium Romani Pontificis non esse infal- 
libile , nisi Ecclesiae , sive generalis concilii consensus 
accedat. Caeterum ante concilium Constantiense et Basi>- 
leense advertit Raynaldus , scriptor Gallus , in opusc. 
de Rom. Pont. omnes theologos anteriores unanimiter 
docuisse , definitiones pontificias , etiam extra conci- 
lia , rem facere de fide. Imo habetur apud Nauclerum 
p. 4« bb. 8. cap. 6. quod facultas Parisiensis, ann. i32o. 
damnavit tanquam haereticos articulos Marsilii Paduani 
dicentis : Romanum Pontificem esse fallibilem. Et anno 
i534. (ut apud eumdem Nauclerum) damnavit eumdem 
errorem contra Joannem Morandum. Item Duvallius 
doctor Gallus , qui scripsit circaann. 17 12. de Sup. Pont. 
p. 1. q. 7. refert, consuetudinem fuisse facultatis Parisien- 
sis , ut , ab ea laureati protestationem , nunquam Ecclesiae 
Romana? contradicendi, praemitterent. Idem auctor refert 
ipsam facultatem damnasse ut ha?reticum Marcum Anto- 
nium de Dominis , quia docebat Pontificis auctoritatem 



i36. DISSERTATIO DE ROMANl 

esse fallibilem. Ideo praefatus Duvallius , quamvis ejusdem 
Sorbonae doctor, loco citato nou dubitavit sic scribere : 
Opinio , quce Romce tcnctur, vacat omni tcmcritate , cum totus 
orbis , cxccptis pauculis doctoribus , cam amplcctatur, ct prce- 
tcrca rationibus validissimis tum cx Scriptura , conciliis , ct 
patribus , lum ex principiis theologicc pctiiis confirmctur. Et 
p. 4- <!• 7- dicit : Nemo nunc est in Ecclesia , qui ita pro 
ccrto scntiat prcetcr Vigorium ct Richerium , quorum si vcra 
cssct sententia, lolus fere orbis christianus , qui contrarium 
sentit, in Jide turpitererraret. Propterea addit, quod opinio 
de prselatione conciliorum auctoritati Romani Pontificis , 
a temeritate inobcdicntiae vix potcst excusari t fovct cnim ut 
plurimum inobedientiam ct dissidia multa ,• magnosquc iumultus 
semper in Ecclesia cxcitavit. Hinc videre est apud Troila 
tr. 6. de Sum. Pont. art. 6. ex n. 54 . et ap. Milante in 
Exercit. dogm. 19. super prop. 29. Alexand. VIII. quot 
concilia provincialia Gallicana plauserint Pontificis infal- 
libililati. Synodus ipsa Parisiensis ann. 1626. in art. 187. 
ubi tit. Monita cleri Gallicani ad dominos arcliiepiscopos 
regni , ecce quid sensit : (Hortamur igitur e])iscopos 
oinnes ut sanctam , aposlolicain Romanamque Eccle- 
siam , utpote ex Dei sponsione infallibili Ecclesiarum 

inatrem ) et infra loquens de ipso Romano Pontifice : 

(Is enim successor est Petri , super qucm Cbrislus Jesus 
Ecclesiam fundavit, quando illi claves regni ccelorum , et 
donum infallibilitatis in causis fidei reliquit....). Yalde au- 
tem notandum id quod episcopi Galliarum (utrefertMilant. 
1. c.)inobsequiumbullae, quam Innoc. X. emanavitin con- 
nxione jansenianarum tbesium , ad ipsum scripserunt; et 
inter caetera verba lia^c : (Hujus doctrinae luccm pristino 
decori restituit prolatum a S. \. postulantibus Galliarum 
episcopis decretum); quo in negotio illud observatione 
dignum accedit , ut quemadmodum Innoc I. pelagia- 
nam baeresim damnavit olim , sic boercsim ex adversope- 
lagianae oppositam Innoc. X. aucloritate sua proscripserit. 
Enimvero vetustae illius aetatis Ecclcsia , catliedrac Peti i 
auctoritate fulta, quac in dccretali epistola Innocentii elu- 
cebat, pelagianae baeresis damnationi absque cunctatione 
subscripsit. Perspectum enim babebat , non soluui ex 
Cbristi D. pollicitatione Petro facta , sed etiam ex actks 



PONTJFICfS AUCTORITATE. i3 7 

priorumPontificum , et exanatlicinatismisaclvcrsus Appol- 
linarium , ct Maccdonium nondum ab ulla synodo oecume- 
nica damnatos , a Damaso paulo ante jactis, judicia pro 
sancienda regula a Pontificibus lata , Divina atquc , ac 
summa per univcrsam Ecclcsiam auctoriLatc niti; cui Chris- 
iiani omnes ex o/Jicio ipsius quoquc mcnlis obsequium prcestare 
tcncantur etc. Deinde praefati episcopi biiUam venerantes , 
eam promulgari permiserunt, sicque ad Innocentium re- 
scripserunt : (Beatissime Pater, optata pervenit adnos con- 
Stitutio illa , qua V. Sanctitatis auctoritatc quid sentien- 
dum sit de controversis quinque propositionibus excerptis- 
e Cornelii Jansenii Yprensis episcopi libris perspicue de- 
cernitur....). Quo in negotio illud observatione dignum 
aceedit, ut quemadmodum acl episcoporum Africaerelatio- 
nem Innoc. I. pcTagianam bacresim damnavit olim , sic ad 
Gallicanorum episcoporum consultationem bacresim ex ad- 
verso pelagianae oppositam Innoc. X. auctoritate sua pro- 
scripserit. Enimvero vetustac illius actatis Ecclesia catbo- 
lica, sola calbedrac Petri auctoritate fulta , quaeindecre- 
taliepistola Inuocentii ad Africanosdata elucebat; quamcpie 
dein Zosimi altera ad universos orbis episcopos epistola 
subsecuta est r pelagianae . bacresis damnationiabsque cunc- 
tatione subscripsit : perspectum enimbabebat, non solunx 
ex Cbristi D. pollicitatione Petro facta , sed etiam ex actis 
priorum Pontificum et anatbematismis adversus Apollina- 
rium et Macedonium , nondum ab ulla synodo oecumenica. 
damnatos, a Damaso paulo antea jactis y judicia pro san— 
cicnda rcgula fidei a summis Pontificibus data, supcr cpisco- 
porum eonsuUationc [sive suam in actis rclationis senlcntiam 
ponant , sive omittant r prout illis collibucrit) divina eequc , ac 
summa pcr universam E cclcsiam auctoritaic niti : cui Chris- 
tiani omncs cx officio ipsius quoque mentis obscquuun prcestarc 
tencantur ctc. 

ii 5. — Probatur Y. rationibus : Prima ratio est D. Tb., 
qui 3. p. q. s>5. art. i . docet poUicitationem infalHbilitatis 
in rebus fidei tantum successoribus Petri esse factam , et 
ideo dicit Ecclesiam non posse errare , quia Papa errare 
nequit : Ecclcsia universalis (verba D. Tli.) non potest er~ 
rarCy quia iilc qui in omnibus exauditus cst jsro sua i cverentia r 
dixit Peiro i Ego ovavi pro tc , Pctrc , ut non dcficiat /idcstua. 

6.. 



i38 DISSERTATIO DE ROMAM 

Secunda ratio est ejusdemS. doctoris, qui alibi 2. 1. q. \. 
art. 10. ait , qucd in Ecclesia non posset una fides servari , 
nisi per ejus caput Pontificem quaestiones fideijdefinirentur. 
Et ratio est,quia unafides clebct esse totius Ecclcsiai(secun- 
dum illud 1 . ad Cor. 1 .),quod seivari non possct, nisi quwslio 
fidei excorta derminaretur per eum , qui loli Ecclesiie proecst. 
Ilatio tertia est inveterata Ecclesiaj consuctudo. Ilac ra- 
tionepro nostrasententia tuenda utitur eruditissimus Mel- 
chior Canus in suo perdocto opusculo de Locis Theolo- 
gicis. I. 6. c. 7. ubi ait : (Si nullus itaque, sic Aactor ar- 
fjtijt, legtim Christi serior est interpres , quam perpetuus 
Ecclesiae usus; Ecclesia vero in fidei rebus, non ad An- 
tiochenum, Alexandrinum , Hierosolyinitanum , sed I\o- 
manum Pontiiicem omni tempore recurrerit, ejusque ju- 
dicia uti irrefragabilia semper tenuerit : cur dubitabimus 
illum Petro in hac pra^rogativa dare successorem ? Hoe ipso 
rerum testimonio roboratur : nam Christi de Petro, et 
successoribus vaticinia in Romana Ecclesia videntur im- 
pleta. Cum caeteroe apostolorum Ecclesise, vel ab infulcH- 
])us occupata:, vel ab hsereticis affectae aliquando fuerint : 
haec una tot inter hostes nec infidelibus, nec haereticis 
valuit expugnari. Hinc quoeri solet , an hyeretieum sit assc- 
rere , posse quandoque Romanam sedem , quemadmodLim 
et cacteras , a Christi fide deficere? Ei faciant satis Iliero- 
nymus perjurum dicens, qui Romansc sedis fidem non fuc- 
ritsecutus; Cyprianus dicens : Qui cathedram Petri , su- 
pra quam fundata est Ecclesia , deserit, in Ecclesia esse 
non confidat; synodus Constantiensis haereticutn judicans, 
qLii de fidei articulis aliter sentit , quain S. Rom. Ecclosia 
docet. Illud postremo addam , cuin ex traditionibus apo- 
stoiorum ad evincendam haeresim argumentum certum tra- 
hatur; constet autem , Romanps cpiscopos Petro in fidci 
magisterio successisse, ab apostolis esse traditum , cur non 
audebimus assertionem adversam tanquam haereticam con- 
demnare? Sed nolumus Ecclesiac judicium antevertere : 
illud assero , et fidenter quidem assero , pestem eos Eccle- 
siae et perniciem afferre , qui negant ilomanum Pontificem 
Peiroin fidei doctrinsequc auctoritatc succcdere, aut cerle 
astruunt summum Ecclesiae Pastorem , quicumque ille sit, 
crrarc in fnlei judicio posse. Vtruinque scilicet ha?retici 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i3r, 

faciunt : qui vero illis in utroque repugnant, lii in Ecclesia 
Catliolici habentur). llucusque Canus : cui valde favct i& 
quod D. Cyprianus sedulo advertit in ep. 3. 1. i. dicens : 
Ncquc enlm aliuncCe hcereses obortce sunt , quam indc , quod 
saccrdotiVci non oblcmperatur, ncc itmis in Ecclcsia saccrdos, 
cl ad icmpus judex vicc Christi cogitatur. Et ratio hnjus 
gravis sententiie Cvpriani est, quia Romanac sedis decrctis 
illi , qui pertinaciter restiterunt , primum (ut bene advertit 
cit. episcopus Sabiensis) schismatici facti sunt , deinde 
haeretici. 

Ex his omnibus tandem inferunt DD. prout Suar. I. 3. 
de Fidei defen. Bannez , et Bellarm. 1. l\. de Pont. c. 2. 
nostram sententiam esse saltem fidei proximam; et con- 
traria (dicit Beliarm. 1. c.) videtur omnino crronea, ct ha- 
rcsi pj-oximcl. 

Postqnarn haec scripsi , alia milii occurrerunt multum 
notatu digna pro summiPontificis infallibilitate, quae prae- 
sertim adversus relatam Gallicani cleri deciarationem ur- 
|>ent. Dicitur in ea : Nec tamcn irreformabile esse judicutin 
( nempe Pontificis) riisi Ecclesia? consensus accesscnt. INunc. 
((uaerimus , quomodo hujusmodi consensus accedere de- 
beat? Alii dicunt , tum pontificias definitiones evadere ir- 
reformabiles , cum omnium fidelium consensum accedit. 
Alii, cum saltem accedit consensus omnium episcoporum. 
Alii putant , unius tantum provincise consensus satis esse. 
Alii demum requirunt consensum majoris partis episco- 
poruni in orbe christiano degentium ; haec enim opinio 
conformior est co*.?.suetiulini , qua cecumenicae synodi usa_' 
sunt in dubiis fidei decernendis. Hoc posito,quaeritur,quid 
dicendum, si pontificio decreto pars aequalis episcoporum 
accedat? quid tunc de Pontificis judicio sentiendum? et 
quid si minor accedat pars, ut seculo iv. accidit, cum 
sentent'ue S. Mclchiadis Papae tantum 18. episcopi ortho- 
doxi adhacserunt, sed contra alii 4 00 - eam rejecerunt ; 
prout refert Ilaunoldus Introd. ad Jus. Canon. p. 162. 
In simili casu quis litem dirimet . si unus supremus judex 
non aftnoscatur, qui fidei causas defmiendi infallibiiem 
potestatem haheat ? Si autem consensus majoris partis epi- 
scoporum sufticit , utique Papam esse infallibilem credere 
omnes tenemur, statim ac aliquid circa iidem, aut mores 



i4o DISSERTATIO DE ROMANI 

ipse definitive decernit; non solum etenim major pars, 
sed tota fere Ecclesia , excepta Gallia, id docet , et semper 
docuit. Aut igitur infallibilitatem Pontificis fateri oportet , 
aut dicere quod Ecclesia catholica tantum ad exiguum 
Gallorum numerum redacta sit. 

Prseterea certum est , quod si Gallicani cleri admittere- 
tur sententia , ita ut Pontificis judicium esset fallibile , do- 
nec consensus Ecclesiae accederet, modus haereticos de suis 
erroi ibus convincendi amplius non suppeteret, etiamsi gene- 
ralia coneilia adhiberentur :li33retici enim judicioconcilii, 
inquo ipsi non intersunt, nunquam acquiescunt ,eo quod 
deficiente interventu ipsorum, qui saniorem Ecclesia? par- 
tem constituere pra^sumunt, quodcumque concilium irri- 
tum esse exclamant. Hinc mos ortum habuit , quod 
heterodoxi , cum errores suos adRomanam sedem viderint 
denuntiari , aut ab ea proscribi , ad damnationem evitan- 
dam statim appellare ad cecumenicum concilium consue- 
verunt. Quapropter sapienter scripsit S. Cyprianus , cujus 
verba hic juvat repetere : Non aliundc hccrescs obortcu fuc- 
riuit , aut nala schismata y quam indc , quod saccrdoti Dci non 
obtempcratur, nec unus in Ecclesia ad tcmpusjudcx vicc Christi 
cogitatur ; cui si sccunduin magistcria divina obtempcrarct fra- 
tcrnitas unwersa , jtemo Ecclesiam scinderet. Proinde scribit 
P. Petitdierus abbas Senonensis , in praefat. ad Tractat. 
de Auctorit. et Infallibilitat. S. Pontif., quod si haec S. Cy- 
priaui regula servatafuisset , facile jansenianorum ora pra> 
clusa fuissent in tam longa bullae Unigenitus disceptatione ; 
at quia ipsi relatae Gallicani cleri declarationi sunt innixi , 
qua infallibilitas Pontificis , antequam Ecclesiae accedat 
consensus, negatur , ideo uscfu.e adhuc de acceptatione 
bullae certant, et lis in Gallia adhuc vivit, et viget. 

Fautoresdeclarationisopponunt,quodEcclesiaest corpus 
Christi mysticum , unde dicunt, quod sicut corpus nequit 
subsisteie sine capitc , ita caput nequit sul)sistere sine 
corpore. Sed huie facile respondetur. Nulli dubium est, 
quod nec corpus potest esse sine capite , nec caput sine 
corpore; sed nihil obest hoe in casu noslro,ubi non de 
corporis constitutione , sive integritate , sed tantum de 
corporis Ecclesiae regimine agitur : constitutio quideni 
corporis importat , ut ipsum nou sit sine capite, et caput 



POOTIFICIS AUCTORITATE. »4* 

non sit sine corpore : corporis autem Ecclesiae regimen 
Jmportat , ut sicut corpus liumanum a mente hominis 
gubernatur, sic corpus EcclcsiarguberneturaPapa tanquam 
ab ejuscapite. Oificium igiturcapitis , id est Pontificis, est 
docere et regere Ecclesiam ; oflicium corporis,id est Eccle- 
siae, est instrui , et obedire Pontifici. 

Id quippe concilium Florentinum diserle nos docuit , 
appellando Pontificem caput totitis Ecclesicc , omnium 
Christianorum patrcm, ct doctorcm , acproinde subjungens, 
ct ipsi regcndi Ecclesiam plcna polcslas tradita est. Idque 
sane eruitur ex verbis ChristiDomini, cum dixit Petro : Tu 
es Petrus cl supcr lianc petram ajdificabo Ecclcsiam meam. Et 
alias : Et tit aliquando coiwcrsus confirmafratres tuos. Quod 
autem DominusPetro dixit, profecto omnibus etiam ejus 
successoribus dixit, namque , ut observat S. Augustinus, 
potestas Pastoris universalis non fuit Petro propter ipsum 
collata, sed propter Ecclesiam ab ipso regendam ; et ideo 
potestas in Ecclesiam ita Petro conferri debuit, ut ad om- t 
nes Pontifices successores pertransiret, et Ecclesia usque 
ad consummationem seculi permansura recte regeretur r 
unitasque ejus usque ad finem conservaretur. Si decreta 
Pontificum non essent infallibilia , nisi consensus Ecclesiae 
accederet, utique dicendum foret , quod non Ecclesia 
fundata sit super Petrum , sed quod Petrus fundatus sit 
super Ecclesiam : et sic pariter dicendum, quod non fra- 
tres confirmandi fuissent a Petro , sed Petrus confirman- 
dus a fratribus. 

Caeterum doctrinam nostram , quod decreta dogmatica 
Pontificis sint infallibilia , testatur Bellarmiuus (Controv. 
1. 4 de Rom. Pontif. ) fuisse antiquam fere oninium Cath- 
olicorum , theologorum , et patrum. Canus de Loc. theol. 
1. 6. c. 5. refert pro ea testirnonia Irenaei , Cypriani , Am- 
brosii, Cyrilli ,Hieronymi , et Bernardi. Habetur praesertim 
inter alias auctoritas S. Th. 2. 2. q. i. art. io. qui utcer- 
tam doctrinam hanc tradit, dicens : Ad cujus('\d est Pon- 
tificis), crgo auctoritalempcrtinetfnaliterdctcrminare ea qua3 

sunt fidci, ut ao omnibus inconcussa fidc tcneanlur Et hujus 

ralio cst, quia una fidcs dcbc t cs ?c tolius EcclcsioB; . . . quod scrvarL 
non posset, nisi qu&stio fidci dctcrminctur pcr cum , qui toti Ec- 
clcsia?prajcst. Eamdem rationem olim protulit Joannes de 



i4* DISSERTATIO DE ROMAM 

Parisiis lib. de Potest. Regis et Papae , c. 3. pro infallibi- 
litate Pontificis , antequani in earn infestus esse inciperet; 
enejus verba : Divideretur Ecclesia , nisi perunius sentcntiam 
itfiilas servaretur : hic autem principatum ejusmodi habens cst 
Petrus , succcssorque cjus. 

Id etiam plurimi Pontifices expresse declaravcrunt. 
Anacletus (epist. i. de Oppress. Episc.) sic scripsit : 3Ia- 
jores causos ad scdem apostolicam referantur... supcr quam 
Christus universam construxit Ecclcsiam , dicens ad B. 
principem apostolorum i Tu es Petrus, et super hanc pctram etc. 
Id confirmat idem Pontifex in ep. 3. de Patriarch. (ut 
liabetur in can. Sacrosancta , dist. 22.)ibique explicat, 
quid intelligatur noinine sedis apostolicce , dicens : Hcec 
sacrosancta Bomana et apostolica Ecclcsia ab ipso Domino ob- 
tinuit eminentiam potestalis super univcrsas Ecclcsias. Idem 
expressius declaravit Nicolaus I. utlegitur in can. Omnes, 
dist. 22. ubi habetur : Fidem quippc violat , qui advcrsus 
illam (scil. Ecclesiain Romanam) agit } quce mater est fidci. 
Ibique haereticum. dicendum esse praescribit , qui Romanaj 
Ecclesiae privilegium negaret Petro concessum , nempe ut 
ei terreni simul el ccelestis impeiii jura a Cfiristo Domino 
commissa fuerint. Hancque Nicolai sententiam confirmavit 
syn. VIII. Act. i. 7. adversus Photium , et Michaelcm , 
qui hujusmodi privilegium Rom. sedis iniirmare conati 
iuerant. 

Idem scripsit Innocentius III. epist. 209. ad patriarch. 
Constantin. apud Balbut. 1. 3. ubi loquens de primatu 
Romanse Ecclcsiae, et memorans de verbis lllis , Ego rogaai 
pro te, ut non deficiat jides tua ; sic deinde subdit : Ex hor. 
innuens nianifeste, quod successorcs ejus afidc catholica nullo 
unquam temporc deviarcnt, scd rcvocarent magis alios, per hbc 
sic ei alios confirmandi potcstatcm indulgcns , ut aliis n< . 
tatcm imponeret obsequcndi. Idem scripsit Gregorius ^ II. 
inquiens : Ecclesia Romana nunquam crravit , nec pro ca- 
tholico habcndus est , qui huic Ecclcsia; non con/ungitur. Idem- 
cjue senseruntplures aliiPontilices ,EvaristuSf Alexander I. 
Sixtus I, Pius I, Victor , Zephyrinus, Marcellus, Euse- 
bius , et alii quos refert Canus , lib. 6. cap. 4- 

Eamdem sententiam de infallibilitatepontificiarum dcli- 
nitionum , praeter concilia Chalcedonense , Lugdunense . et 



PONTIFICIS AUCTOIUTATK. 1 13 

Florenlinum n. 112. supra relata , confirrnavit syn- 
odus VIII, ubi loquendo de auctoritate Sedis Hoinana;, 
sic patres fassi sunt : In qua est vera t et intcgra christianiu 
Religionis solidilas j quare non consentientes Sccli j4postolica?> 
coruni nomina intcr sacra mjsteria non sunt recitanda. ldem 
Iiabetur in concilio oecumenico Vicnnensi (ut rcfertur in 
Clem. unic. de Sumni. Trinit.), ubi dictum fuit : Duiua 
Jidei declarare ad stdcm apostolicam dumtaxat pertinet. Alra 
pluia clarissima testimonia referuntur a Cano , lib. 6. c. 6. 
quibus Romanse Ecclcsiae comprobatur auctoritas. 

Scribit P. Petitdierus loco supra relato, cap. i^- hi*** 
toriis satis compertum baberi , quodnullus vel fere nullus 
Iraereticus conciliorum judicio unquam acquievit ; con- 
tra vero plures eorum judicio Pontificisacquieverunt , cum 
ipse illis praesto occurrerit. De caetero primis Ecclesiae sae- 
culis plures crrorum contra fidem satores , semper ac a 
Romanis Pontificibus damnati fuerunt , statim ut baere- 
tici , nullo expectato Ecclesiae consensu , ab omnibus ba- 
biti sunt. Sic accidit anno i5o. cum Valentinus damuatus 
fuit ab Ilygino •* anno 21 5. -montanistae a Zepbyrino : 
anno 3oo. Jovinianus a Siricio : anno ^16. Pclagius ab 
Innocentio I. Unde ipsimet Galliae episcopi in litteris ad 
Innoc. X. rnissis , postquam Pontifex ille jansenianas pro- 
positiones proscripsit , ita scripsere : Non solum ex Ckristi 
pollicitationc Pctro facta , sed cX actis priorum pontificum , 
judicia pro sancicnda rcgula fidci a siimmis Pontificibus lata 
super cpiscoporum conmllatione , divina cequc ac summa per 
univcrsam E cclcsiam auctoriiale niti , cui C/tristiani omtics cx 
ofjicio ipsius quoque mentis obscquium prcr.slarc tcncanlur. 
Definitionibus ergo Ponlificis, priusquam fidelium acce- 
dat consensus , ipsi obsequium ex oflicio pnestare tenen- 
tur. 

Ita igitur firme tenuerunt omnes antiqui; sed eadeni , 
scribit Bellarminus loco supra cit. , est bodie sententia 
cunctarum nationum , sola Gallia excepta. Eaindemque 
ubique receptam esse scribit Benedictus XIV. in epistola 
data ad inquisitorem generalem Hispaniarum die i3. jul. 
1748. ut refert Billuart. 2. 2. t. 1. diss. 4- a. 5. Quamvis 
autem (aitP. Petitd. cap. i5. §. 5.) ob caliginem offusam 
ex dictis a Gersonc , et cardinali de Alliaco qiuedam uni- 



ttt DISSERTATIO DE ROMATtf 

versitates Germaniae et Poloniae aliud senserint, postea 
tamep omnesin infallibilitatempontificiarum definitionum 
consenserunt; ita utliodienulla universitas, nullusquetlieo- 
logus extra Galliam reperiatur , qui infallibilitatem Papoe , 
ejusque supra concilia auctoritatem non tueatur. Imo Au- 
gustinus Triumphus , academiae Parisiensis doctor lib. de 
Potest. Ecclesiae, q. 10. a. 3. non obstante Gersonis auc- 
toritate , asserere non dubitavit., haeresim esse , Pontifici 
aliquid de Gde decernenti non adhserere. 

1 16. — Objiciunt adversarii , plures Pontifices in fidei 
judiciis errasse. Sed facili negotio nos ab hac oppositione 
possemus expediri , generaliter respondendo cum Cano, 
et Bellarmino , quod ii Pontifices, qui errasse adducun- 
tur, non ut universales Ecclesiae doctores, sed tantum pri- 
vate locuti fuerint, ut ex historiis patere demonstrant. 
Sed ne ex aliquibus gestis, quae passim et jactanter, sed 
nimis discerpta ab adversariis adducuntur, quis forte de- 
cipiatur, nobis ad singula libet respondere. 

117. — Objiciunt I. quod Liberius Papa arianae haeresi 
11011 dubitaverit subscribere. In hoc autem sciendum, quod 
cum Liberius primum adMediolanensi conciliabulo subscri- 
benduin reluctaret , in exilium a Constantio imperatorc 
fuit expulsus , ac in ejus locum ab arianis sulTectus fuit 
Felix II. Indeque ariani in conventu Firmiensi novam 
fidei formulam prodiderunt, inqua dolose dixeruntFilium 
Patri similemin substantia. HuicLiberius, taedio exilii vic- 
tus, imprudenter subscripsit : ob quamremab exiliorevo- 
catus Romam devenit , sed a Romanis ob hujusmodi flagi- 
tium aversis rejectus fuit, et in ejus locum Felix advocatus ; 
quipostrnodum ob suamconstantiam in abjicienda ariano- 
rum formula damnatus capite plexus est. At Liberius , 
Felice defuncto , cum resipuisset , eamdemque formulam 
damnasset, denuo Pontifex est acclamatus. Liberii itaque 
privatus lapsus , cum ipse non ex cathedra docuerit , nos- 
tram non infirmat senientiam. 

Objiciunt 2. Yigilium Papam in epistolam ad Theo- 
doram imperatricem anathcma dixisse iis , qui duas in 
Christo naturas confiterentur, quo videtur ipse Pontifex 
lia^resi Eutychetis adhacsisse. Sed hic notandum , ut refert 
Baron. an. 5^7- num 4°- quodliuiicciTorciiiYigiliuspro- 



PONTIFICIS AUCTOR.IT ATE. i \B 

fessus sit tcmpore, quo, cxpulso Imperatricis ope Silverio, 
Jcgitimo Pontifice, ipse Papa , potius Antipapa, fuit crea- 
tus. Sed postmodum, cum idem , mortuo Silverio, legi- 
time scdem pontificiam est adeptus , nullo modo crrorem 
illum protulit unquam , aut simulavit. 

1 18. — Objiciunt III. in eumdem Yigilium, quod appro- 
basset tria capitula, qua? postea damnavit concilium Con- 
stantinopolitanum generale , jam ab ipso Yigilio inde con- 
firniatum. Sciendum bic , quod Justinianus imperator, 
opera Tbeodori Cxsariensis , edictum prodidit , iii quo 
tria capitula continebantur , scilicet damnatio memorirc 
et scriptorum Theodoii Mopsuesteni , Ibae episcopi Edes- 
sss , et Tbcodoreti episcopi Cypri , in quibus errores 
INestorii excusabantur. At quia in conc. Cbalceclonensi 
praefatorum auctorum laudabilis mentio facta fuit , plurcs 
episcopi edictum illud reprobarunt. Deinde Constantino- 
poli consensu Pontificis concilio convocato, juxta Caesaris 
edictum , tria illa capitula fucrunt confirmata ; et Yigilius 
ad suasionem iinperatorum ediclo clam subscripsit. Sed , 
ut boc propalatum fuit , magna in Ecclesia scissio orta est. 
Qua de re Yigilius decrevit, ut effectus edicti suspendere- 
tur, et res ad generale concilium revocaretur. Deinde idem 
\ igilius in quodam suo rescripto , constituto Yigilii vo- 
cato , damnavit quidem scripta Tbeodoreti , et lba? , scd 
personas a censuris immunes reliquit. Yerum est , non ne- 
gamus, quod postea anno sequenti imperator a Yigilio re- 
vocationem constiluti, et concilii Constant. confirmatio- 
neni obtinuit; scd ex bac revocatione quid aliud inferre 
possunt adversarii , nisi ad summum id quod dicit S. Gre- 
gorius lib. 3. epist. 3. Non enim mutatio sententicc , scd m- 
constantia sensus in culpa est. Si quis autem dixerit , quod 
Yigilius in suo constiluto in fide erravit , pariter dicere 
deberet , quod erravit et synodus Cbalcedonensis , qua> 
idcm declaravit ac Yigibus in suo constituto. CaHerum 
constat, rem hanc non ad fidem pCrlinuisse ; quod enim 
Theodorctus et Iba , non solum male , sed etiam mala fide 
descripsissent, et ideo non tantum scripta, sed etiam per- 
sonae fuissent damnanda^, meri facti res erat. Ilinc ne di- 
cantur concilia inter se discrepasse, dicendum quod iu 
Chalcedonensi fuit pertractatum de personis , in Constau- 
i. 7. 



1*6 DTSSEPtTATIO DE ROMANI 

tmopolitano autem de sci iptis. Ilinc S. Gregorius monuit : 
Scire vos vo!o , quod in ca (scilicet in synodo Chalcedo- 
nensi) ac pcrsonis tantum , non autcm dcjidc aliquid gct- 
tum est. 

1 19. — Objiciunt IV. Maimburgus, etJuveninus , in VI. 
et VII. synodo Honorium Papam ob epistolas ad Ser- 
(>ium, Monolbelitarum principem , damnatuni ut baere- 
ticum fuisse; in actione enim i3. VI. synodi sic legitur : 
Simulque anathcmatizare pravidimus ct Honorium , qui fucrai 
Papa antiquce Roma , eo quod invcnimus per scripta , qua* 
ab eo facta sunt ad Sergium , quod in omnibus cjus mcntem 
secutus cst , ct impia dogmata confirmavit. Ac proinde con- 
cilium Romanum II. sic de eo declaravit : Honorium judi- 
catum fuisse post mortcm a VI. synodo, quia dc hwrcsi fuit 
accusatus. Hocque asseritur confirmatum a S. Leonc Papa 
in epistola ad Constantinum imperatorem , in qua legitur 
Leo inter baoreticos enumerasse etiam Honorium. 

Resp, I. Non desunt plures scriptores, qui asserunt 
epistolas enuntiatas a Graecis fuisse suppositas, et Ronca- 
(>lia in Animad. cit. ad. Nat. dicit peritiores criticos asse- 
rere , quod acta praefatae synodi ad nos adulterata perve- 
nerint. Nec adulteratio luec gratis asseritur , sed eam ut 
certam testatur S. Gregor. 1. 5. epist. i^- Et videtur clare 
etiam probari ex eadem svnodo , in qua alibi tanlum dam- 
nati leguntur ii , qui m epistola Agathonis Papaead impe- 
ratorem nominati fueruut, et in ea epistola nulla mentio 
de Honorio facta fuit, imo fuit pronuntiatum, Romanam 
catbedram nunquam defecisse et, nunquam deficere posse. 
Et boc sane creditur Agatlio pronuntiasse ad oinnem evel- 
leudam erroris suspicionem adversus Ilonorium , cujus 
innocentia antea discussa, et cnixe a S. IMaximo propu- 
jmata fuerat, et patefacta judicio Joannis Papae autecesso- 
ris Agathonis. Pariter octa \II. synodi corrupta fuisse 
testatur Anastasius bibhothecarius in praef. bist. ad VI. syn- 
odum. Ad concilium autein Romanum respondetur, id pa- 
tres cqncilii asscruisse ducti ex ialsis corruptisque actis 
praxlict.e VI. synodi , ut supra ostensum est. Pariter epi- 
stolam S. Leonis suppositam fuisse aGraecis late multisque 
validis argumentis probat Baronius ad annum Cbrisli683 
u. 19. ct sequenli. 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i i: 

Scd adhuc admissis pro veris tum actis prcfatarum 
synodorum , tum epistola Leonis : resp. Il.quod epistoke 
Ilonorii bene possint explicari in sensu calholico, ut tenent 
Frassen et Tournely, ac id amrmant viri dignissimi , ut 
S. Maximus, qui in disputatione contra Pyrrhuin eodem 
tempore Honorii eum defendit, et de Monothelitarum 
erroribus indemnem fecit. Idem scripsit AnastasiusIIonorii 
secretarius. Idem Joannes IV- in Apologia pro Honorio 
ad Constantinuin iinperatorem, ubiasseruit, quodPyrrhus 
feslinabat quidem ad sensum suum Ilonorium attrahere , 
sedllonoriusa falsodogmateprorsus fuit alienus. Honorius 
enim duas in Christo voluntates, et operationes fassus est , 
sed prudenti consilio nomina prohibuit unius vel duarum 
voluntatum, quae tunc erant inaudita ; tunc enim temporis , 
cum Monothelitarum error exsurgeret , et Cyrus Alexandi i- 
nusunam inChristo operationem, Sophronius autem Hiero- 
solymitanus duas praxlicaret, Ilonorius ad sedandum im- 
minensschisma in sua prima epistola scripsit , abstinendum 
tam a voce unius operationis , ne videretur cum Eutychianis 
unam in Christo naturam agnosci ; quam a voce duarum ope- 
rationum , ne cumNestorio duas personas supponi appare- 
ret. Et hoc patet ex epistol ipsius Honorii II, ubi sic habetur : 
Rcferentcs ergo , sicut diximus, scandalum novcllce adinventio- 
nis , nos non oportct autem vclduas opcrationcs pra?dicare , scd 
prouna,quam quidam dicunt, operalionc,nos unum operatorem 
Chrislum Dominum in utriusquc naturis veridicc conflteri. Ita 
apud Frassen t. 7. tr. 1. diss. 2. a. 1. sect. 2. q. 3. Nec 
obstat illud quod Honorius etiam scripsit : Unam tantum 
voluntatcm fatemur Domini nostri Jcsu Christi. Nam ibi tan- 
tum de humana natura Christi locutus est , cum dixerit in 
Homine Christo non adfuisse duas pugnantes voluntates , 
alteram carnis , alteram spiritus, sed unam spiritus tan- 
tum ; in Christo enim caro non concupiscebat adversus 
spiritum : Quia profccto ( en ejus verba) a dU>initate as— 
sumpta est nostra natura, non culpa. . . Nam lcx alia in membris, 
aut voluntas divcrsa nonfuit vclcontraria, autsuper legem natus 
csthumana? conditionis. Hinc praedictus Joannts scripsit : Se- 
cundum hunc igilur modum dictus dcccssor noster scripsisse 
dignoscitur , quia in Salvatore nostro dua voluntatcs contrariai 
in mcmbris ipsius penitus non consistunt , quoniam nihil viiii 



ifS DISSERTATIO DE ROMAM 

traxit cx prceimricatione primi hominis. Ita apud ISat. 1. c, 

qui nrn dubita\it id confirmare dicens, quocl Ilonorius in 

snis epislolis locutus est mcntc calhofica, siquidem absolule 

duas voluntales Christi non negacit , sed volunlatcs pugnan- 

tes. 

Resp. III. Dato etiani , quod ITonorius vere errassct , ait 
iNatalis , dicendum a fidei tramite ilhun non deviasse, scd 
non virtute qua debuit Monothelitis repugnasse. Et . quani- 
vis JNatalis credat, \I. synodum vere Honorium damnasse, 
dicit tamcn non damnasse ut ba?reticum sententia et per- 
tinacia, scd ut fautorem bsereticorum ob patrocinium ipsis 
impensum; pro cujus probatione afFert epistolam Leonis II. 
ad Constantinum Pogonatum pro confirmatione synodi , 
ubi Leo scripsit : Anathemalizamu s Thcodorum Cyrum , 
Sergium , Pyrrhum , necnon et Honorium , qui profana pro- 
ditione immaculatam (Ecclesiam) maculari pcrmisit. Et 
quamvis in canone VI. synodi asseratur Honorius mcn- 
tem Scigii in omnibus secutus , ct impia dogmala confr- 
massc ; hoc intelligendum , ait Natalis non consenliendo , 
sed connivendo, seu silentium indicendo : baereticos enira 
dicit in eamdem impietatem tendisse , sed ipsos pravi dog- 
matis assertione , llonorium catbobci dojmiatis dissimula- 
lione. Hinc infert , quod licet llonorius baeretieus non fue- 
rit , merito tamen damnatus fuerit ob negli^entiam in 
damnandaMonothelitaruni bscresi : sic etiam senlit auctor 
anonymus in lib. cui titulus : Gallia vindicata diss. 3. 5. 
n. 9. respondens Ludovico Maimburgo : Quis ncscit epi- 
stolas Honorii privatas fuissc , non dogmaticas , in quibus 
nihil Honorius dc/inwit, scd tantum suam privatam scntcntiam 
aperuil? Concedit enim , errare ] osse Pontifices ut bomi- 
nes ,scriptis privatis respondemlo, non autem ut maftistros 
Eccles'uc, fideles docendo : Cum hoc privilcgium (addit) 
infalliLilitatis in publicum Ecclcsiw bonum vcrgat , noluil 
Dcus iilud pcrsoncv , scd officio annccti : ct tunc solum prwsto 
esse , cum ponlifcali officio fungerctur. 

i2q. — Objiciunt V. quod S. Cyprianus fortiterrestitit 
deeretoStepbani Papa?,etadfuturum concilium appellavit. 
Sed respondetur I. quod S. Martyr nunquam boc dogma 
putaverit spectare ad fidem , sed tanlum ad disciplinam, 
ihun ipsemet scripsitad Jubajanum epist. ^3. in bac con- 



POIVTIFICIS AUCTORITATE. i'fe 

troversia quemlibet episcopum se gerere posse juxta 
snuui arbilrium. Stepbanus enim nunquamdeclaravitbo'. 
essede fide , sed tantum ad ipsum Cyprianum scripsit : ^£ 
quis a quacumquc hawesi rcnerit ad nos , nihii inno^etur^ 
nisi quod tradilum cst. Et quia Cyprianus putabat vetustam 
tradiiionem esse , ut baptizati ab bsereticis iterum rcbapti- 
zarentur : idco concilium generale expetivit, utex testimo- 
nio tot episcoporum praxis Ecclesiarum, bujusque rci ve- 
ritas innotesceret. Praeterea, esto Cyprianus prius restiterit, 
tandem decreto se subjecit; ut testantur quamplurimi 
AA. Cabass. Baron. Tbomass. Lud. Bail , et alii apud Mi- 
lante , et boc absolute ex majorum testimoniis teslatus est 
S. Uieronymus in dialogo adversus Luciferum. Sed nolo 
bic multus esse , cum altius bsec prima conclusio confirma- 
bitur ex dicendis mox in secunda, ad quam nunc venia- 
mus. 

§. II. Dc auctoritatc Pontijicis supra concilium. 

121. — PicCnotandum i. boc,'quod Papa sit supra conci- 
lium, non intellioendum de Papa dubio tempore scbismatis^ 
cum probabiliter dubitetur delegitimaejus electione ; quia 
tunc quisque debet concilio subesse , sicut defmivit conci- 
lium Constantiense in sess. [\. Tunc enim generale conci- 
lium supreniam potestatem immediate babet a Cbristo , 
sicut tempore sedis vacantis, ut bene advertit S. Antonin. 
p. 3. tit. 23. c. 2. §. 26. Praenotandum 2. idem valere re- 
spectu pontificis hseretici manifesti et externi , non autem 
occulti aut menlalis. Quamvis alii reclius dicant, tunc ne- 
quaquam Papani a concilio , tanquam a suo superiore, 
auctoritateprivari posse, sedimmcdiate expoliaria Cbristo 
supposita conditione deposilionis , prout ad id requisita. 
Praenotandum 3. quod concilium generale respectu Papie 
possit mubipliciter intelligi : primo, cum concilium sine 
Papaconsideratur, et tunc nullam concilium auctoritatem 
liabet, nisi in casibus prsedictis scbismatis ,ct breresis : quia 
concilium est episcoporum congregatio subPapa uti capite 
constituta. Secundo, quando in concilio proesidet Papa , et 
caput a corpore (nempc ab episcoporum co^tu) non divi- 
sum ; vel quando concilium confnmatur a Papa ; tunc ne- 



i5o DISSERTATIO DE ROMANI 

quit concilium intelligi esse supra Papam , nam alias con- 
ciliuir nulla indigeret Papae auctoritate , vel alias Papa 
auctorisaret contra seipsum , quod nequit subsistcre. Ter- 
tio, cum conciliumest congregatum a Papa , et Papa con- 
sideratur ut caput, et episcopi ut corpus a capite divisuin, 
in hoc sensu quaeritur an Papa sit supra concilium , vel e 
converso ? 

T22. — Circa lioc quoesitum prima haereticorum senten- 
tia est , quod concilium sit supra Papam, ut Calvinus, et 
alii. Huic autem sententiae adhaeserunt episcopi concilia- 
huli Basileensis cum Joanne Antiocheno : et tempore schi- 
smatis Joannes Gerson , de quo ait Yictoria : ( Ille doctor 
per omnia fuit infestus auetoritati Pontificum, et multos 
infecit suoveneno). Et sic etiam tenuere Almainus, Alia- 
censis , et alii pauci illius temporis , quorum sententiam 
Fagnanus ait pro nihilo esse habendam , eo quod ex arn- 
bitioneortumhabuitinconcilio Basileensi , dum de eis fuit 
benemeritus Felix V. Antipapa , postquam Eugenium W . 
deposuerunt. Clerus autem Gallicanus declaravit, ut supra 
relatum est, decretum concilii Constantiensis de auctoritate 
synodi supra Papam etiam extra schismatis tempus exten- 
dendum. DifTert tamen haec sententia a sententia hsereti- 
corum , qui dicuntPapam non esse totius Ecclesia? caput , 
sed tantum Romanae; Catholici vero dicunt Papam esse 
caput totius Ecclesia? , non autem in concilio congregataeet 
collective , sed divisive singularum Ecclesiarum , ut se ha- 
bet Generalis respectu ad monasteria religionis. Adest^e- 
cunda sententia Glossae in cap. Nisi competerem, 2. qu. 7. 
dicentis , quod Papa sit supra concilium; tamen , ut ipse 
spontese subjiciat concilio , concilii sententiae teneaturpa- 
rere. Hoc vero recte reprobant S. Antonin. Cajet. Bellann. 
etc, quia,cum auctoritaspontificia sit de juredivino , non 
potestpapa ei renuntiare , ut declaravit Bonif. "N II. inEx- 
trav. IJnam sanctam, De IMajor. et Obed. dicens : Potcstas 
suprcma a Dco solo , non ab hominc potcrit judicari. Secus 
vero esset, si ageretur tantum de judicio discretivo ( non 
autem coactivo ), ut aliqui Papae fecerunt, dum accusati 
causassuasin concilio discuti voluerunt. Tcrtia tamen sen- 
tentia, cui subscribimus , tenet Papam non dubium sem- 
peressesupra concilium generale, sivesupra omnesEccle- 



POMTFICIS AUCTOIUTATE. i 

sias , etiam collective sumptas. Et lianc tuentur S. Thom. 

S. Bonav. Alex. de Ales, S. Joan. a Capist., S. Bern. Se». 

B. August. Triumphus. Baron. Bellann. Sfondiatus, Ptfl- 

lavic. Emman. Sclielstrate , Lupus , Cabass. Cajet. Gotti, 

et alii nostri AA. communiter, Yide apud Milant. loc.cit. 

123. — Piobatur I. ex Scripturis, et i. ex Luca 11. 3i. 

Sinwn, Sinwn; cccc Satanas cxpctivitvos y ut cribvarct sicut tri- 

ticum; cgo autcni rogaviprotc, ut non dcficiat fules tua -. ct tuali- 

quande conversus conjlrmafratrcs tuos. Observa, quod Cliris- 

tus Doni. pro solo Petro rogavit , qui solus fratres con- 

firmare debebat. Ergo, si fides Petri deficere potuisset , 

fratres non valuissent confirmari a Petro. Falsum est non- 

nullorum Parisiensium commentum , qui boc loco putaut 

Cbristum orasse pro Ecclesia universali , sive pro Petro ut 

totius Ecclesiaj ngiuam gerente;. Dominus enim designavit 

unam tantum personam , Simon , Sinwnj et cumccepisset 

loqui in plurali : Satanas expctivit vos , ut cribraret; deinde 

mutavit loquendi formain : Ego autem vogavi pro tc\ Certe, 

si de tota Ecclesia locutus fuisset, multo rectius dixisset , 

rogavi pro vobis. Verba porro illa, confirmafratres tuos , 

manifeste evincunt, Cbristum non fuisse Ecclesiam allocu- 

tum : quienim fingi possunt Ecclesiae universalis fratres? 

Nec audiendi suntqui clocent Cbristumorasseboc loco pro 

perseverantia Petri , laborant namque ad interpretanda in 

eo sensu posteriore illa verba , confirma fratres tuos. Est 

itaque babenda textus expositio , ut privilegium Petro, et 

successoribus ejus Cbristus impetraverit, ne abquidcontra 

fidem possent docere. Ita scripsit Agatbo Papa in epistola 

ad Constantinum imperatorem , qua? lecta est in VI. svn- 

odo, et ibi ab omnibus probata : Hccc est vera fidci rcgula 

( verba epistolae ) quam tenuit apostolica Christi Ecclcsia , 

quce per Dei graticim a tramitc apostolicce traditionis nunquant 

errassc probabitur , quia dictum cst Petro : Ego atitem ro- 

gavi pro te etc. Hinc Dominus fidem Pctri non defecturam 

promisit, et confirmarc eum fratres suos admonuit , quod apo- 

stolicos Ponti/iccs mete cxiguitatis prcedecessores confidcnlcr fe- 

ciss^ semper cunclisest agnitum. Ita elegantius S. Leoetiarn 

monuitin serm. 3. Assumpt. ad Pontif. In Petro crzo om- 

nium fortitudo minuitur , ut firmitas , qua> Petro tribuitur , pcr 

Pctrum apostolis confcralur, Probatur 2.. ex. AcL Apost. c 



«?2 DISSERTATIO DE ROMANI 

i5.7.ubiconciliointerapostolosinito,sicPetrus*aflatusest: 
Piri fnitres, vos sciiis , quoniam ab antiquis diebus Deus in no- 
bis elegit per os mcum audire gentes verbum Evangclii , ct cre- 
dcrc. Quibus verbis sat diserte Petrus signiiicavit Deuni 
tantum ipsi, et successoribus suis potestatem docendi gen- 
tes, quiddebeant credere, tradidisse. Probatur 3. exJoan. 
'2i. v. lbet 17: Pasce agnosmeos.... pascc oves meas.Kinc 
D. Cyprianus ep. 9. lib. 3. ait : Ecclesia esl plebs saccr- 
doti adunata , et grex Pastorisuo adhterens. Eusebius Emiss. 
in serm. Nat. S. Jo. dicit : Prius agnos , deinde oves com- 
misit, quia non solum pastorem , sed pastorem pastorum eum 
consiituit. S. Bern. 1. 2. de Consid. ad Eug. III. addit i 
Habenl illi assignatos greges , tibi universi crediti .- uni unus. 
Sic loqnuntur patres , probent autem adversarii, ubi in 
Scripturis habeatur , quod oves in concilio desinant esse 
ovessubjcctae suo pastori , imo quod oves ibi in Pontificis 
pastorem commutentur. E contrario in Scriptura legitur , 
quod Pontitex fuit positus ut pastor, nou tantum ovium , 
sed totius ovilis , quando Cbristus pronuntiavit Joan. 10. 
\G. Eiatunum ovile, et unus pastor. Necobstat dicere,quod, 
Actor. 8 , Apostoli miserint Petrum una cum Joanne in 
Samariam ; nam non miserunt imperio sed consilio lan- 
lum , prout rex a suis ministris dicitur etiam ad bellum 
missus. 

124. — Probatur II. ex conciliis,- et 1. ex concilio Ni- 
ea?no can. 18. ubi sancitur, ( Omnes episcopi in graviori- 
bus causis libere apostolicam appellent sedcm , cujus dis- 
positioni omnes majores causas antiqua apostolorum au- 
ctoritas reservavit ). De quo canone Julius I. memoratur : 
et Nicolaus I. dicit, quod concilium sic non esset locutum , 
nisi infallibilem in Pontifice agnovissetpotestatem. llursus- 
que babetur in can. 29. ejusdem Nicrenae synodi (ut apud 
Ea{>nan. cap. Nullus de elec. n. /\cj.) : <c Ulc , qtii tenet se- 
dem lloma? , caput est omnium patriarcliarum , sicut Pe- 
trus., utqui sit vicarius Christi super cunctam Ecclesiam 
christianam. » Si ergo Papa est supraEcelesiam,necessario 
supra concilium erit, quod Ecclesiam reprocsentat, ut Con- 
stanticnsis synodus in relato decreto quarta? sess. expres- 
sit. 2. ExconcilioChalcedonensi babetur ( ut legttur apud 
1). Thom. opusc. contva (ira?cos) : Omnia ab co { scilrccl a 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i53 

Papa ) dejin.itatenea.ntur tanquam a vicario apostohci throni. 
Kefert insuper Bellarui. t. 2. lib. 2. pag. milii 87. ex act. 
3. ejusdem conciiii, ibi dainnatum fuisse Dioscorum,quia 
Boinanum Pontilicem ausit judicare et damnarc , etiamsi 
Iioc fecerit suffultus auctoritate synodi Ephesinae generali- 
ter congregata?. Ergo benearguit Bellarm. si Dioscoruscum 
generali concilio Papam non valuit judicare, profecto in- 
fertur, concilium nonesse supraPapam. 3. Exconsilio Con- 
stantinopolitano IV. ubi in sess. Y. sic babetur : Nequa 
hos sanc novam dc illo judicii sentcntiam ferimus , sedjam olim 
a SS.Papa Nicolaopronuntiatam , quam nequaquam possumus 
immutare. Etincan. 2. : Itaque BB. Papam Nicolaum tan- 
quamorganum sancti Spiritus hahentes , etc. Ergo hoc con- 
ciliuin declaravit sententiam Pontificis esse immutabilem. 
4- Ex concilio Constantiensi , ubi , ut refert Bellarm. ap- 
probata fuit epistola Martini V. in qua dehseresisuspectos 
sic interrogare pi a^cipiebatur : Utrum credant , quod Papa 
sit succcssor Pctri habcns suprcmam auctoritalem in Ecclesia 
Dci? At certe potestas suprema illa est ( recte arguit Bel- 
larm. ) qua nulla est major , et v cui nulla aequalis. Deinde 
habetur, quod idem concilium Constantiense damnavit 
propositionem^. Wiclefi , quae dicebat : Papa non estim- 
mediatus , etproximus vicarius Christi: si ergo Papaestim- 
mediatus Cbristi vicarius, necessario dicendus etiam supe- 
rior concilio , alias non immediatus , sed vix mediatus 
vicarius Cbristi dici deberet. Yalde etiam nostram sen- 
tentiam connrmat eoncitium Florentinum, prout rela- 
tuiu est supra in pvobatione primae conclusionis, ubi Papa 
appellatur totius Ecclesia: caput , doctor, et pastor : caput 
enim non pendet a membris, doctor non instruitur a 
discipulis , pastor non regitur ab ovibus. Maxime autem 
urget concilium Lateranense Y. sub Leone X. sess. 11. 
|n quo decretum Basileensis conciliabuli fuit reproba- 
tum, et solemniter recepta fuit Constitutio Leonis X. 
Pastor crtcrnus , in qua perspicuis verbis fuit declaratum : 
Snluni liomanum Pontificcm, tanquam supcr omnia concilia au- 
ctoriiatem habcntcm , conciliorum indiccndorum , transfercndo- 
rum , ac dissolvendorum plrnum jus et poicstatem habcrc , nc- 
duni c.vS. Scripluiue tcstimonio, dictisSS. PP. ac aliorum Ro- 
munorum Ponti/icum, scd pr^pria eorumdcm conciliorum con^ 



i54 DISSERTATIO DE ROMAM 

fessione manifesta constal. Huic autem expressae definitioni 
potfstatis pontificise supra concilia , duo tantutn ait I3ellar- 
lftinus objici posse : primum , quod hoc concilium non fue- 
rit generale , quia episcopi nec ad numerum centesimum 
pervenerunt. Sed Bell. respondet hoc vix dici posse , dum 
concilium legitime convocatum fuit, omnibus patuit, et 
in eo verus Pontifex prrcsedit; et ideo hoc concilium ut 
cette legitimuni et cecumenicum communiter habetur, 
prout videre est apud Cab. Grav. Baron. Thomassin. etc. 
Alterum , quod concilium non fuerit ab omnibus receptum : 
sed hoc parum refert ( addit Bellar. ) , nam constat conci- 
liorum decreta approbatione populi non indigere, cum 
non ab eo auctoritatem accipiant. Et si decreta circa mo- 
ies aliquando per desuetudinem derogari valent , quia ex 
temporis diuturnitate praesumitur ipse Pontifex in abroga- 
tionem consentire , hoc tamen nequit esse indecretis circa 
fidem , quae postquam sunt constituta, necessario immu- 
tabilia evadunt : Quod vero (subjungit Bellarm. ) concilium 
hoc rem istam non definivit proprie ut dccrctum catholica fidc 
tcnendum, dubium est : et ideo non sunt propric hwrctici, qui 
c<mtrarium tenent 9 scd a icmerilatc marjna excusari nonpos- 
sunt. Idemque tenent Ludovicus Bail , etaliiapud Milant. 
loc. cit. 

125. — Probaturlll. ex definitionibus Pontificum (quos 
ideo novatoresambitionis , temeritatisquearguunt). Quam- 
vis enim non videtur probare definitio judicis illius , qui 
an judex sit, in dubiuin revocatur : attamen negari non 
potest , saltem magnum pondus nostra? sententia; addere 
tot definitiones Pontificum , qui juste existimantur , quod 
non ita facile lias sanctiones emanassent , nisi in Eccle- 
sia sat universe haec sententia esset rccepta. Infallibilia 
autem esse Romani Poutificis decreta dciinivit Anacletus 
cap. Sacrosancta. diss. 22. c. Facta. 9. q. 3. Gelasius c. 
Cuncta 9. q. 3. et pra?cipue Paschalis II. c. Signiiicasti. 
Extrav. de Elect. qui ita decrevit : Omnia conciiia pcr 
RomancB Ecclesiai auctoriiatcm robur acccperunt , et in corum 
statiuis Rom. Pontijicis patenter cxcipiatur aucloritas. Bonif. 
VII. in cap. Sacrosancta, de Major. et Obed. dicens : 
Porro subessc Romano Ponti/ici omncm humanam crcaturam 
dcclaramus , dc/inimus , ct pronuntiamus omnino esse de nc- 



PONTIFICIS AUCTORITATE. 1 55 

ccssitate salutis. Leo IX , scribcns ad Leonem Acridanum 
cap. 3i. dixit : Petrus , cl e/us succcssorcs libernm ile omni 
Ecclcsia habent judicinm. Idem declaravit Innoc. I. in epist. 
ad Carthaginenses. Idem DionysiusPapacp. 2 ad Severunr. 
Idem. Greg. Magnus 1. 4« ep. 52. Has quidem sanctiones , 
licet in causa propria, ut vocitant Galli , editas, Gersoni 
tamen , et quibuscumque aliis auctoribus praiferendas 
esse constat. Et quod potestas Romani Pontifieis sit supe- 
rior omni concilio magis patet ex irritatione canonis 28. 
concilii Cbalcedonensis, quam decrevit S. Leo Papa con- 
tra privilegium primi loci post Romanum Pontificem de^ 
latum a eoncilio antistiti Constantinopolitano adversus epi- 
scopum Alexandrinum : sic enim 8. Pontifex (ep. 53. ) 
scripsit ad Pulcheriam Augustam • Consensioncs vero epi- 
scoporum y sanctorum canonum apud Nicceam conditorum 
tvgulis repugnantcs , unila Tiobiscum vcstra fidci pictate , irri- 
tum mittimus , et pcr aucloritatcm B. Pctri apostoli gencrali 
prorsus dtfinilionc cassamus. Si concilia Pontifici superiora 
essent , quomodo S. Leo bujus synodi canonem irritarepo- 
tuisset? HincNicolaus I. (ep. 8.) ad ostendendum, omnes 
conciliorum sanctiones nullo robore poUere , nisi a Romano 
Pontifice firmentur , sic scripsit de S. Leone , qui non so- 
lum praefatum canonem Cbaicedonensem irritum fecit , 
sed etiam acta Ephesini concilii rescidit, quamvis una- 
nimi consensu omnes patres iUa approbassent : Non crgo 
dicatis non cguissc vos in eausa pictatis Romance Ecclesice, 
quce collccla concilia sua auctoritate firmat. Unde qucedam 
eorum, quia conscnsum Romani Pontificis non habuerunt, 
m valctudinem pci diderunt. Quomodo non egct qucelibct sj/nodus 
Romance sedis, quando in Ephcsino latrocinio , Cunctis prcesu^ 
libus probantibus , nisi magnus Lco y divbiitus cxcitatus , totum 
orbem , et ipsos quoque Augustos conculcrct^ religio catfwlica 
pcnitus corruissct ? 

126. — Probatur demum ex ralione : quia regimen mo~ 
narcbicum inter alia estoptimum, ut docet D. Tbom. 
in 4- contra Gentes cap.. 76. his praestantibus verbis : 
Opiimum rcgimen multitudinis cst , ut rcgatur pcr unum , pax 
enim , ct unitas subditorum finis cst rcgiminis , unitatis autcm 
congrucntior causa cst unus , quam multi , unde Christus 
Jo. 10. 16. dixit : Etfiet unum ovilc ,, et unuspastor. Galvinus 



i56 DISSERTATIO DE ROMA^T 

docuit Christum non instituisse gubernium monarchkum 
in Ecclesia; sed communiter oppositum vere docent Ca- 
tholici cum D. Cypriano ; et idem Gerson scripsit : Hccre- 
ticum esse qui contrarium tenei; nullam aliam polilicam con- 
stituit in Ecclesia Christus prteter monarchicam. Adde , si 
reginien in Ecclesia non esset monarchicum , non satis a 
Deo Ecclesiae bono provisum esset; nam, cum raro conci- 
Iia conveniant , et raro convenire possint, ob incommoda, 
dispendia, bella , raro etiam hoc regimen existeiet. Et 
ideo D. Antonin. part. 3. tit. 22. c. 2. §. 3. dixit, Chiis- 
tum Dominum monarchiam in Ecclesia instituisse, Pon- 
titicem vicarium suum constituendo. Quapropter pluries 
accidit, ut notat Bellar. 1. 4- de Rom. Pontif. c. 3. Ponti- 
fices absolute liacreses sine concilio damnasse , ut Pelagii , 
Priscilliani , Joviniani , Vigilantii , aliorumque mullorum , 
quae eo ipso , quod a Papa damnatoe fuerunt , a tota Cln isti 
Ecclesia pro veris haeresibus habitae sunt. Hinc docet 
D. Thomas, quod auctoritatem, quam coneilia prse se 
ferunt, totam a Pontificia auctoritate exhauriunt. Et ideo 
a concilio ad Papam bene appellari potest, sed non a Papa 
ad concilium. S. Thom. qu. X. de Potentia, art. 4- ad i3. 
sic loquitur : Sicut postcrior synodus potcstalem liabct in— 

terprctandi symbolum a priovi synodo conditum ita ct jam 

Rom. Pontifcx sua potcst : cujus auctoritate sola synodus con- 
tjrcgari potest, et a quo sentcntia synodi confirmatw\ ct ad 
ipsum a synodo appellalur. Et in Opusc. contra Impugn. 
Relig. cap. 4- dicit : S.S. Patres in conci/io congregati nihil 
statucre possunl , nisi auctoritalc Romani Pontificis intcrvc- 
nicntc. Accedit S. Jo. a Capistrano de Papa , et concilio» 
dicens : Patet igitur expressissime Papam suj)ra concilium , 
et non conciliwn supra Papam jurisdictioncm plcnariam in om- 
tiibus obiincrc. Et concilium quantumlibct occumcnicum Pajxe 
subjici y cl obcdirc teneri , a quo salus /idclium post Christum 
pendet. S. autein Antoninus p. 1. tit* 23. de Appell. Pap. 
cap. 3. §. 3. non abstinuit a declarando opinionem con- 
trai iam esse haereticam , his verbis : Sed nec ad concilium 
gcneral: a Papa appcliari potcst , quia Papa omni concilin 
supcrior est ; nec robur habet quidquid agitm\ nisi auctoi itat.i 
Rom. Ponti/icis robo/c.tur, ct con/irmetur. Scntirc crgo quod a 
Papa ad concilium appdlari possit , cst /uvrcticum. 



POrmFJCIS AUCTORITATE. i5j 

127. — Objiciunt adversarii I. et dicunt, si ergo Ponti- 
fex est supra concilia, ha?c inutilia sunt , et frustra ipsi 
Pontifices toties , ut fidei quaestiones decernerentur, con- 
cilia indixerunt. Sed reponsio cuique patet; non enim 
Pontifices concilia dicuntur convocasse , quia de fule con- 
troversias definire non valerenl , sed hoc fecerunt , ut , 
rebus magis ad trulinam mandatis , hacretiei validius con- 
vincerentur, et dogmata fidei , totius Ecclesiae judicio exa- 
minata, statuerenturfirmius,ac facilius a fidelibus recipe- 
rentur. Et ideo (ut adversarii opponunt , sed immerito) 
plures Pontifices post suas definitiones concilia convoca- 
runt : Sed onmia , quae in conciliis sunt unquam definita 
circa res fidei, a pontificia approbatione auctoritatem ex- 
bauserunt, prout declaravit Lateranense ullimum sess. xi. 
ubi sic habetur : Consuevcrunt antiquorum conciliorum Pa- 
trcs pro corum , quce in suis conciliis gesta fuerunt , corrobo- 
reetione a Romanis Poniificibus subscriptionem , approbationcm- 
que humililer petcre , et obtinerc, prout cx Nicama , Ephesina , 
Chalccdoncnsi , sexta Constantinopolitana , scptima Nicasna , 
Romana sub Symmacho synodis habitis , corumque geslis ma- 
nifcste colligitur. Ita apud Porrect. in D. Th. 2. 2. q. 1. 
ait. 10. 

128. — Objiciunt II. textum Matth. 18. i5. Si peccave- 
rit in tc fratcr tuus , vade , et corripe cum... quod si te non 
audicril , dic Ecclesice. Ergo dicunt , si correctio a Petro 
ad Eeclesiam est deferenda , potestas suprema est in con- 
cilio pcr Ecclesiam designato. Et confirmant ex verbis 
Innocentii IV. in c. Ad Apostolicae , de Sent. et Re judic. 
in 6. qui Fredericoll. scripsit, se paratum esse de consi- 
lio eoncilii suam revocare sententiam. Sed respondetur, 
quod Christus non direxit Petro verba ilia ut suo vicario , 
sed omnibus discipulis et fidelibus , praeceptum correptio- 
nis imponendo. Deinde per illa verba , dic Ecclcsia ', non 
fuit designatum concilium (quod raro habetur), ut possit 
corrigerc delinquentes , sed noinine Ecclesiae intelliguhtur 
superiores jurisdictionem habentes, ut docet Chrysosto- 
mus, hom. 61. in Matth. Dic Ecclesia? (explicat) praisuli- 
hus scilicct ac prazsidenlibus . Ad illud autem Innocentii 
respondet Bellarm. lib. 2. de Conc. cap. 18. posse intel- 
ligi de judicio discretivo , nondecisivo. Practerquain quod 



i58 DISSERTATIO DE ROMAM 

ibi non agebatur de quxstione fidei decernenda . sed tan- 
tum de sententia punitionis moderanda , si id pro pace 
cum imperatore per Pontificem excommunicato concilianda 
conveniens visum fuisset. Hinc S. Irenaeus, 1. 3. adv. Haer. 
cap. 3. loquens de Ecclesia Romana , a»t : Ad hanc enim 
Ecclesiam proptcr principalitatcm necesse est omnem conv&- 
nire Ecclcsiam (lioc est, eos qui sunt undique fideles), 
in qua scmper ab his, quisunt undique , conservata cst ca quce 
ab apostolis est tradvtio. 

Objiciunt III. D. Leonem , Eufychetis haeresi damnata, 
jndicium illud passum esse denuo in synodo Chalcedonensi 
discuti : ex quoinferunt, ipsum Pontificem sensisse suam 
definitionem sine concilio fallibilem esse. Sed resporv- 
detur, quod S. Pontifex non ideo permisit synodum , quia 
suam sanction-em non censuerit irreformabilem , sed ut 
error pleniori judicio concilii potuisset aboleri, «t omnia 
exorta dissidia, juxta imperatoris desiderium , hoc modo 
sedari. Hoc patetexejusdem S. Leonis epistola 17. patetque 
ex ejusdem Synodi subsequentidecreto, ubi sancituni fuit : 
Definilio omnibus placct : per os Lconis locutus cstPcirus : ha?c 
fides patrum : qui alitcr sentit anathcma est. 

129. — Objiciunt IV. concilia Constantiense , et Basi- 
leense. De Constantiensi duo decreta opponunt edita, unom 
in sess. 4- <I U0 dictum fuit : Haic sacrosancta sjnodus Eo- 
clesiam rcprwscntans potestatem a Christo immediate habet, cui 
quilibct cujusquc diqnitatis, etiamsi papalis cxistat , obcdire te~ 
uetur in iis , qua? pcrtincnt ad fidem , ct extirpationcm dicti 
schismatis , et reformationem gencralem Ecclesice in capite, et 
in membris. Hoc decretum editum in sess. 4- fuit postea 
contirmatum in sess. 5. Sed antequam ultra procedamus, 
circa decreta haec sciendum , ut referunt Milant. 1. c. et 
Troila, tract. 7. §. 8. 11. 58. ex Emmanuele Schelstrate 
de Sensu decret. concil. Constant., quod sacrum cardina- 
lium collegium cum tribus nationibus ( adversus Germa- 
nicam ) interfuerunt in sessione, tantum ob timorem Si- 
pismnndi imperatoris , sine animo articulum defmiendi : 
atque in scriptis patres sunt protestati denullitate sessio- 
nis hujus. Verba autem protestationis cardinalium , et 
trium nationum , facta: die 29. septemb. anno i{'7- bac 
merunt : Clcrus ct /wjjuLis nonnullorum rcgnorum nondum 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i5 9 

clare et solidc huic sacro concilio adha?scrunt propter rumores 
discordiarum , quas in codem concilio ficri audiunt, fidcs jam de 
codcm concilio dicilur vacillarc ctc . Ita ap. Ilonc. ir» Animad. 
in Nat. tom. 20. p. mibi n5. Insuper tcstatur card. Tur- 
recr. lib. 2. de Ecclesia c. 99. et 100. quod , sicut apcrtis- 
simc patct ex gestis illius congregationis , dccreta illa , si ita 
sunt appcllanda, facta sunt solum a patribus aliquibus obcdicn- 
tiw Joannis XXIII. Qui patres tantum ad tertiam parlcm 
pertingebant ; qua de re ( asserit Milante 1. c. ) concilium 
definitionem illam emanavit , cum nondum fuerit cecume- 
nicum. Et ideo quisque videt, cujus roboris sit illud decre- 
tum tam tumultuarie editum , saltem sine unanimi suffra- 
gio patrum : nam , ut scripsit idem Joannes XXIII. duci 
Biturica? apud Troila n.59, non fuerunt data siuTragia per 
singulos , uti oportebat, sed incongruenter statutum fuit, 
quamlibet nationem unum suffiagium babere. Et boc fa- 
ctum confirmat cardinalis Alliacensis in tract. de Eccl. 
Auct. p. 1. c. 4- qui in concilio adfuit , bocque dubium in 
illo proposuit , ne ipsius acta deinde in dubium de nulli*- 
tate vocarentur. Hinc praefatus cardinalis Turrecrem. 1. c. 
qni etiam synodo interfuit , et Cajet. p. 1. de Auct. Papse 
c. 8. absolute asserunt, decretaillanulliusfuisse momenti, 
cum non intervenerit Ecclesia : prout etiam aftirmavit Eu- 
genius IY. in apologia contraBasileenses, affirmans, Quod 
ibi actum cst univcrsaj Ecclesiw non dcbet adscribi. 

i3o. — PraHerea , adbuc pra?fatisdecretisadmissis , res>- 
pondent Bellarm. Turrecrem. Spon. et alii, quod decreta 
illa fuerunt pi oPapa dubio, et tempore scbismatis tunc gras* 
santis , cimi inter tres Pontifices tunc constitutos quisque 
pontificiam dignitatem sibi vindicabat, sed ii omnesaconci- 
lio fueruntdepositi, etMartinus V. eodem temporefi cardi- 
nalibus Pontifex legitime creatus. Et boc bene constat ex 
ipsius concilii verbis, ut supra relatis : Cui quilibet.... 
obcdi/e lcnetur in iis, quw pcrtinent ad fidcm , etextirpationcm 
dicti schismatis, Nec officiunt verba subsequentia , Et re- 
formationem generalcm Eeclesia Dci in capite , et in mcmbris. 
Nani primo respondet Troila tr. 7. art. 7. §. 8. n. 54- ex 
doctissimo Emman. Scbelstrate de Sensu decr. conc. Con- 
stant., quod praxlicta ultima verba fuerunt a Basileensibus 
adulterata in secundo decreto, ubi eademverba primide- 



if>o DISSERTATIO DE ROMAM 

creti identice respondcnt repetito , additis illis , ct rcfor- 
malionem ctc. Deinde respondet, quod dccrela illa loque- 
bantur in subjecta materia , scilicet in casu Papac dubii , 
in quo ( ut notatum est in praemissis ) suprema potestas 
est in concilio tam quoad materias fidei , quam quoad de- 
finiendum, quis sit verus Pontifex, tunc enim quisquede- 
iinitioni conciliisubjici debet. Tuncautem temporisin du- 
bium revocabatur, quis esset vcrus Pontifex : et quamvis 
legitimus Pontifex esset Joannes XXIII. utaliqui contcn- 
dunt, attamen boc ubique non constabat; quapropter, ut 
babetur ex bistoriis ( apud Suarez de Fid. 1. 3. c. 18. ), ipse 
Joannes ad Ecclesiae pacem firmandam sponle pontificatum 
resignavit. Idem confirmatur ex declaratione ejusdem syn- 
odi Const. sess. 5. ubidictum fuit : Jtcm dcclaral quod qui- 
cumquc qui mandatis hujus S. synodi,ct cujusque allcrius concilii 
rfcncralis supcrprcemissis scu ad ca spectantibus factis , vclfacien- 
dis, oblempcrarc contempscrit, clc. Ex quibus verbis sat patet, 
synodum locutam esse tantum de conciliis, quaccelebranda 
fuerint superpraimissis, etc. Qua? autem erant illa pra?missa, 
jiisi scbisma sopiendum , Pontificesque dubii deponendi? 
Ilaec enim fuitvera causa bujussynodi celebrandae, ncmpe 
eventus Papoe dubii. Caeterum iu congregatione habita die 
1 1. sept, anni 1 4 T 7- communiter decisumfuit, quod Papa 
rile ct canonicc electus a concilio ligari non possci. Si igitur 
est certum, Papam non posseligari legibus concilii. certum 
estetiam concilium non esse supraPapam, nec a Papaap- 
pellari posse ad concilium. 

i3i. — Nec obstat quod objicit Jucninus Inst. tbeol. 
diss. 4-°i 3. ar. 16. scilicetMartinum V. ( utin ult. sessione 
concilii legitur ) per advocatum concilii baec den un tiari j us- 
sisse : Se omnia y cl singula dctcrminata in matcriis Jidcipcr 
concilium Constantiensc conciliaritcr tcncrc velle , ipsaque sic 
conciliariter facta approbarc^ ct non alitcr , ncc alio modo. 
Ergo ( dicunt ) etiam Martinus confirmavit decreta quartae, 
et quintac sessionis. Nam respondetur : per illa verba, in 
materiisfulci, Martinus tantum comprebendere voluit de- 
creta adversus Wiclcfum , et alios baereticos in concilio 
damnatos, non vero decreta, de superioritate concilii ; liaec 
enim decreta non ad fidem, sed ad reformationem tantum 
spectant, ut ipsi PP. dicebant, ad reformationcm gcncralcm 



POjVTIFfCIS AUCTORITATE. r(i/ 

Ecclesiai Dei in capitc , ct in membris. Ejjjo decrcta illa mi- 
niinecoiifiniiarevolLiitMartinus.Ilesp.il. DecretaillaPon- 
lifex non solum non approbavit, sed expresse reprobavit : 
cuinenim a concilio damnatus fuisset uthacreticus quidam 
iibeilus a Joanne Falekemberg editus contraregem et na- 
tioncm Polonia?, Martinus obstilit, declaravitque hanc non 
esse fidei causam. Et ex hoc , cum Poloni ad luturum con- 
cilium a Martino appellassent , Pontifex constitutionem 
edidit , in qua dixit : Nullifas est a supremo Judice, vide- 
Ucet apostolica scde, scu Romano Pontifiec Jesu Christivicario 
in tcrris appellarc , aut illius judicium in causis Jidci ( qua? 
tanquam majores ad ipsum, et sedem apostolicam deferendoi 
suntj declinare. Hujus constitutionismeminit Joannes Ger- 
son in Dial. Apolo^. pro. conc. Const, et kujuaeausa edi- 
dit tractatum : An liceat a Ponlifice appcllarc ? 

r3a. — Accessit inde synodus Basileensis, quse nem solum 
decretum Constantiense confkmavit r sed etiam concilium 
supra Papam in dubium esse definivit ; proposuitquetan- 
quam credendasde fide sequentes tres impias propositiones ? 

I. Vcritas de potcstatc concilii-gencralis , univcrsalem Ee- 
clesiam repraJsciUantis^ supraPapam, ct quemlibct altcrum, de- 
ctarata per Constantiensc r ct /voc Basileense gcneralia concilia, 
cst vcritas Jideicatholicce. 

II. Vcritas ha?s, quod Papaconcilium gcnerale, universa- 
lcm E cclcsiam repr&scntans, aetu legitime congregatum su- 
pcr dcclaratis in pratfatavcriiate , aut aliquo corum , sine ejus 
consensu nullatenus auctoritative potestdissolverc, aut adaliud 
tcmpus prorogare y aiU de loco>ad locum Uartsfcrrc r cst veritas 

jidci calholicai. 

III. VcrUatibus duabus pratdiciis pcrtinacUer rcpugnans , 
est censcndus hcercticus. 

Tandem usque adeo Basileensium anfeistkum auda- 
cia pertransiit , ut postquam Eugenius concilium Ferra- 
riam transtulit, ausi fuerint ipsum a- sede papali depo- 
nere, et haeretieum declarare, ac Amadaeum Sabaudiae 
ducem iu ejus locum sumcere nomine Felicis ;. reclaman- 
tibustamen, eta concilio reccdentibus fere cunctis episco- 
pis, ut testatur D. Antoniue Ilist. tit. 2?.. c. 10. §. 4- et 
Spondanus ad anm 1^3 r. qui de hac iniqua depositione 
•k scripsit : Crcsccntc disscnsionc , adco diminutus cst eowuna 



Uh. DISSERTATIG DE U0MA5I 

numcrus , ut cian judicium in Eucjcnium intcntarunt , vixfri- 

ginla iidfucriiit, ct in ejus depositionc scptcm tantum cpiscopi. 

Adeo ut ipse Felixpostea suac electionis nullitalem agno- 

scens, ab orcmi jure ad Papatum se abdicaverit, et Xico- 

lao V. Eugcaii successori obedientiam humiliter pra*sli-~ 

teril. 

1 33. — Luclovicus Dupinus , quem secuti sunt aliqni alii 
ex Gallis-, hoe Basileense conventiculum cccumenicam 
synodum non erubuit appellare, clicens ipsam legitime a 
Martino V. fuissc indictam, ab Eugenio autem IV. ut le— 
gitimam confirmatam , et dcmum a iNieolao Y. in omni- 
bus approbatam. Ad liorum falsissimas suppositiones re— 
fellendas longa utique ac integra disserlatio rec[uireretur , 
sed ne nimis a meo proposito reccdam , breviter respon- 
deo, et dico,quod hujusmodi Basileensis conventus nullo 
modo generalis concilii nomen meretur; et hoc ex ipsis 
gestis, de quibus dubitari non potest , aperte constat. 
Primo , quia numerus episcoporum fnit ineo tam exiguus , 
ut nulla ratione potuerit unquam universalem Ecclesiam 
reprxsenlare. In scssioneeniin II, et III. in quibus prxfatac 
definitioncs editac fuerunt, seplem vel octo tantum epi- 
scopi adfuerunt; idque habetur ex rcsponso ipsius svnodi 
datoG. id. nov. i64o. hbi legitur* Cum tcmporc prir.ne dis- 
solutionis prcelcnsce pacis prcclati csscnt in concilio , noh numc- 
rum quatuordccim cxcedcntcs, ncquc medictas numcri supposito- 
rum inconcilio habcrctur, qudi prcemissis actibus intcrfuit , ctc. 
Etlicet, auctodeinde anlistitum numero in sess. XYHI. 
fuerinl decreta II. sessionis renovata ; rcfert tamcn cardi- 
nalis Turrecrcmata in resp. ad Basilcenses habito in con- 
cilio Florcntino, et in Summ. de Eccl. 1. ?.. c. 100. quod 
iaillasess. XYIII. non omncs consensernnt, scd plures 
protestati sunt , alii vero consensum pracstiterunt, vel ut 
privata: pcrsonoc vel potius violentcr ; alii tandcm noluc- 
runt intcrvenire , cum decreta edcrcntur non per solos 
episcopos , ut opus erat , sed per multitudinem populi parci 
prelii , ct nullius aucloritatis. Quod confirmatur cx Oratione 
cardinalis Arclatensis (quae legitur apud iEneam Sylvium 
in Act. Basil.) , qui cum esset praccipnus promotor prae- 
stantia? concilii supra Papam , ibi fortitcr conqucstus fuit 
de hoc pradatorum dissensu , et ideo pncfata decreta infc- 



POKTIFICIS AUCTORITATE. i63 

rioris potius Cleri sufTragiis , quam ipsorum , adscripsit , 
dicens : Oput Dei hac viccfuisse aulumo , ul inferiorcs ad 
(licendum reciperenlur. Et praedictus /Eneas Sylvius in ora- 
tione habitaann. i45i. adversus Australes ( ut refert Lu- 
dovicus Muratorius tom. 2. in suis Anecdolis) de relatis 
decretis loquens , dixit : Inlcr episcopos vidimus in Basilea 
coquos , ct slabularios orbis ncgotiajudicanles. 

Secundonequit concilium Basileense nuncuparicecume- 
nicum , qula ibi non adfueiunt legati pontificii, ut opor- 
tebat. Quomodo enim concilium dici potest cecumenicum, 
ufoi caputsuum deest, quando existit Papacertus? S. Th. 
opusc , contr. Impug. Relig. c. l\. docet : Sancli patres in 
conciliis congregali nihil statuerc possunt , nisi auctoritatc Ro- 
mani Pontificis inteiveniente. Et Glossa in dist. 17. verb. et 
Gener. con. ait : Unwcrsale (concilium) estquoda Papa, 
rcl ejus legalo cum omnibus episcopis statuitur. Hinc Nico- 
lausl.ep. 7. ita scripsit : Inunwcrsalibus synodis , quid ra- 
tum, nisi quod scdes B . Petri probavit , ut sciiis , habetur ? 
Sicut e contrario quod ipsa solq reprobavit , hoc solummodo 
constat hactenus reprobatum. Si igitur loquimur de sessione 
II. utsupra habita 14. kal. mart. an. i^Sa.. habeturex Act. 
miss. 1. 2. quodcardinalis Julianus, tunc temporis S. sedis 
legatus, jam antea die 8. febr. se prsesidentia concilii ex- 
oneravit. Addequod Eugenius post primam sessionem jam 
eoncilium revocaverat, ut refertDidac. Payva ex Alexand. 
a. 3. n. 1. Ita pariter in sessione XVIII. legati pontificii 
defuerunt; nam alii abfuerunt , alii autem non ut legati , 
sed 1.1 1 privatre ptvsonae subscripserunt , ut supra diximus , 
et ostendit Roncaglia in animadvers. ad Nat. Alex. sup. 
conc. Bas. §. 1. 

Tertio praeterea scitur , suffragia data fn prarfata synodo 
minimc fuisse libera , ut refert cardinalis Turrecr. et ut 
asscruit Eugenius in sua bulla acl archiep. Colon. edita 3. 
idus februar. ann. i43i. dicens : Plcrique accedere sunt 
coacti, in quibus ncc vis , nec potestas concilii gencralis con- 
sislit , quorum dclibcrationes minimc sunt libera: , cum ab corum 
qui compulcrunt , voluntale dcpcndeanl. Quapiopter S. An- 
toninus. p. 3. tit. 22. c. 10. §. 4- vocavit hanc Basileensem 
synodum conciliabulum viribus cassum , el sjnagogam Sa— 
tance. S. Jo. cle Capistrano tlg Fapac ct Conc. Auct. c. 3 , 



i6i DISSERTATIO DE R03IANI 

appellpvit illam synodum profanam , excommunicatam , et 
basiliscorum spcluncam. Episcopus Meldensis legatus Ca- 
roli YH. ad Eugenium ( apud Raynald. ad annum 1 44 x * 
11. to. ) nuncupavit d&monum calervam. Florentinum in 
sessioneliabitaann. 1429. prid, non. sept. damnavit decla- 
rationes Basileenses tanquam impias , et scandalosas. 
Concilium demum Lateranense V- ut legitur in Bulla 
Leonis V. edita , praefato concilio approbante , synodum 
Basileensem conciliabulum scbismaticum , seditiosum , et 
nullius auctoritatis agnovit. Quis ergo modo concilium 
illud legitimum dicet , quod temerarii , profani , et diabo- 
lici grande nomen promeruit? Postquam igitur Eugenius 
Basileensem synodum revocavit, prorsusquidem illegitima 
lpsa evasit. INecobstat , quod Eugenius deinde dissolutio- 
nem illius revocasset, ut adversarii objicientj nam refert 
card. Turrecrem. dict. 1. 2. c. 10. lianc revocationem ab 
Eugenio metu extortam fuisse , et ipsius constitutionem 
revocationis quodammodo ipso nesciente fuisse publica- 
tam. Scripsit enim S. Atbanasius ( ep. ad Solitar. ) : Non cst 
censcnda ejus sentcntia , quam minai et tcrrores cxtorscrunt , 
scd ca , quam protulit , cum liberos haberet affcclus. At 
dato , quo \ Eugenius liberrime dissolutionem concilii re- 
vocasset, ipse tamen , ut patet ex ejusdem epistolis 1. i5. 
p. 117. et 123. et 1. 17. p. 201. expresse declarayit de- 
cisiones tantum ad extirpandam baeresim , et pacem inter 
principes statuendam editas, non autem adversus ponti- 
ficiam potestatem pertinentes , confirmasse. Atque in ipsa 
constitutione revocationis dudum , duas conditiones ap- 
posuit ; unam ut legati ab eo deputati , ad concilii pra?- 
sidentiam cum effecluadmitterenlur. Alteram, ut expressit : 
Ut omnia et singula eontra aucloritatcm nostram facta prius 
omnino tollanlur. Sed patres Basileenses neutrum imple- 
vere : neque enini decreta abstulerunt, ncque legatos in 
sessione XVIII. admiserunt, nisi exutos omni jurisdi- 
ctione coactiva , contra Eugenii intentionem; imo nec etiam 
legatorum assensum in sess. XVIII. ubi decretum de 
praeeminentia concilii fuit renovatum , curaverunt obti- 
xiere : nam tcslatur cardin. TurrecrenK in praefata respons. 
ad Basileenses in concilio Florentino , quod in dicta 
&ess. XVIII. praesidentes Pontificis non conscnserunt , im<* 



PONTIFICIS AUCTORITATE. i65 

contradixcrunt , ct protcstati sunt. Licct aliqui non ut praisi- 
dcntcs, sccl ut privatce pcrsoncc , ct quasi violenter, eum aliter 
non admittcrcntur ad prazsidcntiam , m rcnovationcm illam con- 
senserunt. Beinde,. cum ipsi Basileenscs patres instanter 
postmodum ab Eugenioapprobationemdccretorum suorum 
petiissent, illam nunquam Eugenius conccdere voluit, ut 
ipse Eugenius in concilio Florentino declaravit , inquiens : 
Nos quldcm progrcssum eoncilii approbavimus , uon tamen ejus 
decrela. Et cum rex Romanus ac hnperii electores instas- 
sent pro decretorum confirmatione r Eugenius scribens ad 
legatos suos in Germania , cmamvis concilia tum Constan- 
tiense , tum Basileense in sua epistola fassus sit venerari r 
verumtamen ibi expresse protestatus est ea suscipere , 
absque tamcn pra?judicio juris , dignitaiis , ct pr ceeminentia? S '.. 
sedis apostolica? , ac potcstatis sibi ct incadcm canonice seden- 
tibus conccssa?. Atque in synodo Florentina , ad proscri 1 - 
bendas propositiones concilii Basileensis, concilium Ponti^- 
fici praeferentes , constitutionem edidit Moyses (quae legi- 
tur in nova editione Yene&tcanciliorum tr. 18 n. 1202.) in 
qua babetur : Quas propositiones juxta pravum Basilcensiicm 
intellectum , qucm facia dcmonsiranl, velut S. Scriptura?, et 
SS. Patrum, et ipsius Consianticnsis concilii sensui.contrarias 7 
tanquam impias , scandalosas , nccnon in manifcstam Ecclesiai 
scissuram.... cedentes , ipso sacm approbante concilio , damna- 
mus et rcprobamus. Yide liic autem , quam futilis sit ver- 
borum istorum ingeniosa interpretatio Natalis Alexandri 
dicentis , quod ideo Eugenius propositiones illas danma- 
vit, quia baeresis nota inurebantur qui adversus eas sen- 
tiebant; nam ad istius commenti insubsistentiam proban- 
dam. sufficit verba relatse bullae relegere , quibus clare 
patet, noluisse quidem Pontificem ab haeresi tutari solum 
qui contra concilium sentiebant f . sed expresse damnare 
voluisseet reprobare tanquamimpias , scandalosas , necnon 
in manifestam Ecclesia? scissuram cedentes propositiones 
illas ,juxta (nota) pravumipsorum Basilccnsium inlellectum r 
qui asserebant, concilium praestare Pontifici etiam eerto t. 
et hujusmodi inteHectum, quem facta demonstrabant(cum 
patres Basileenses Eugenium monuerint, citarint, etc.) 
utique Pontifex improbavit.. 
Instant adversarii % et aiunt praefatam constitutionem 



i.!56 DISSERTATIO DE ftOMANI 

Moyses postmodum abolitam fuisse a Nrcolao V. Sedrcvera 
mlittei.s Aicolai ( ut videre est apud ipsum Natalem art. 
4- nuin. io. ) nihil aliud reperitur, quam confinnatio pos- 
sessionuin et collationum beneiiciorum , quas fecerant Basi- 
leenses, nulla penilus facta mentione potestatis piajtensae 
concilii supraPapam. 

i3q. — Inslat ullimo pro superioritate conciliiLudovicus 
Mainibuiftus, ohjiciens, eosdem Pontifices aliquando con- 
cihorum superioritatem supra Papam fuisse confcssos. Et 
opponunt I. factum Siricii, quiabaliquibus episcopis requi- 
situs super eriore Bonosi , nempe , quodB. V. Mariaalios 
post Jesum filios suscepisset; respondit , super lianc con- 
troversiam se non posse judicare, cum ejus judicium con- 
cilio Capuensicoiniuissum fuerit. Sed respondetur i. quod 
hoc ai ^umentum probaret nimis , nam boc modo Papa non 
solumgenerali concilioinferioressel, sed etiam provinciali, 
quale erat Capuense. Resp. i. quod haec verhafalso Siricio 
apponantur; cum tantuin in ep. 79. Ambrosii reperiantur. 
Resp. 3. quod, datoetiam, quod sintSiricii, Siricius ibi nou 
declaravit se synodo inferiorem , sed sijmihcavit dedifjnari 
sua auctorilate ex declaratione illius coiuilii causam judi- 
care : et patet cx verbis ibi : Nosquasiex synocli auctnritatc /u- 
dicare non convenit. Vide Troil. loc. cit. Opponitll. Maim- 
burgus teslimonium Sylvcstri Il.quod si Romanus episeoi us 
Kcclcsiam non audierit,utethnicushabcndussit. Respondetur, 
illud testimonium noi> fuisse Sylvestri , sed Gerberti mo- 
naehi qui ( ut referunt Baronius anno 99 >.. et Spondauiu 
anno9C)i. u. 2.)dum fuisset illegitime assumptus ad Rhe- 
mensem archiepiscopatum , Arnulpho injuste deposito, et 
tunccontendcl)atsuicon(irmalionein,nonobslantedissensu 
Pontificis , Seftuino metropolitano verba illa scripsit. Sed 
postmodum idem Gerbertus , cuin favore Olthonis impera- 
toris ad pontificatum assumplus esset , ipsummet Arnul- 
phuniinsuamRhemensemEcilesiamrestituit. Opponit III. 
Maimburgus confessionem Pii II. qui in suabudiretracta- 
tionis fassus est ipsum antea tn synodo Basilcensiantiquam 
sententiam de superioritate concilii tutatum fuissc: crjjo , 
arguitMahnburgus ,liacc estantiqua sentcntia. Sedi-cspon- 
detur, opus esse legere bullam praefatam (apud Troilauii 
Tract^. art 7. n. 9); et ibi patenter quisque intellitfet, 



PONTIFICIS AtCTORITATE. .r> 

quo scnsu Pius asscruerit sententiain illam tintt^uam ; an- 
tiquam , quia ipse prius, cuni non essct Pontifex (tunc 
tcmpoi is dictus /Eneas Piccolominus ), pro supcrioritate 
concilii contenderat : sed postea, verilate perspecta , adhuc 
ante pontilicatus adeptionem se retractavit , ut palct ex 
cpistola ab ipso ad Eugenuini IV. missa. Minc cernitur , 
quam fraudulcntcr miser Maimburgus gcstis, verbisque 
utatui . 

l35. — Adversarii pro eorum opinione stare dicunt car- 
dinales Cusanum et Alliacensem , item Gersonem , Almai- 
num, AdrianunvVT. Panormitanum, Alplionsum, Tosta- 
tum , Dionysium Carthusianum , et Driedonem. Scd opcrrc 
pretium est observare cum Boncaftlia in Aniinadvers. §. xf. 
in Natalcm Alex. dc concil. Constant. quot exceptiones 
pracfatorum auctoritatihus opponantur. Cardinalis enim 
Cusanns, Iicetprius in libro de Concordia concilium Papa* 
prsetulisset , tamen postea non obscure oppositum se sen— 
sissc ostcndit : signanter in epist. 2. de Usu CalicisadBo- 
hem. docuit Romanam Ecclesiam esse , ac ju^itcr futuram 
columnam veritatis, et proinde nunquam a lide defecisse, 
nec altciins scdis correctione indiguisse; acveritatcm certo 
npud eos inveniendam , qui a Romano Pontifice non sepa- 
rantur. De Alphonso Tostato rcfert Spondanus ad annum 
1 4 4 7 • q"°d ipse ideo Papaepraerogativisfuit infensus , quia 
quacdam sna? tbcscs Eugenio IV. non fuerunt acceptae, et 
repulsoc fucrunt a cardinali Turrecremata : proinde scri— 
psit Spondanus , quod ipse in Pontificum aucloritalcm im>e- 
ctus prce studio tucndi sua apparuil , scd cum non obtinuit quocl 
prtiit, non potuit adco gcnio impcrarc , ut non accrbius rcm in 
contradictores agcret. Verumtamen ipse Tostatus , in c. 16. 
Matlli. sic scripsit : f^oluit Christus , quod confessio fidci 
essct pc.r Pelrum solum , ut innuatur quod talis fidcs tcnenda 
est , qualem prcedicat Romana scdcs , quce est matcr et caput 
Ecclesiarum , cui Pctrus prafuit. Dc Panarmitano ( in 
Compendio gestorum ejus inter vitas Pontificum descriptas 
aCiaconio)leftitur, quodhicdoctorfucritarege Aragonensi, 
contra Eugenium initato , ad synodum Basileensem data 
operamissus, ut Bomani Pontificis auctorilateni impugna- 
rct ; prout jam egisse refert Panzaroli de Leg. Interpret. 
subdcns , eumdem cx pluribus rcsponsis editis magnam ps- 



iG8 DISSEPtT. DE ROM. POST. AUCTOMTATE. 

cuniam conjlasse , pleraquc indigna cgiss-c. Caeterum legens 

quaei^se scripsit in cap. Signiiicasti ,de Elect. circa potes- 

tatem conciliorum , nunquam asserei e poterit, ipsuni infal- 

libilitatem conciliis tribuisse advevsus Pontificis potestatem. 

De auctoritatibus Alliacensis, Gersonii, et Almainiscribit 

Andreas Duvallius eas non multi faciendas , cum pi sefati 

auctores tempore schismatis scripserint. Addit Thomasi- 

nus , diss. i5. in conc. n. 2.4. Gersoniumscripsisse exaspe- 

ralum schismatis pertinacis importunitate ; atque ideo plu- 

rimum dcgcncrassc a revercntia Ponlificum Gallicanorum , 

qui cum Lconc adfucrc Romance synodo. Antiquitas crg& eo- 

rum , ct numerus avtteponi dcbct novitali ct paucitati pcrabru- 

pta molienti sesc cxtricarea schismatc intricalissimo. Jactant 

etiam habere Adrianum VI. Sed reverabic Pontifex , dum 

privatus doctor fuerat in universitate Lovaniensi , nil aliud 

scripsit (Sum. Theol. in 4- sent. de Sacr. Co-nfirm. ) quani 

posse Pontificem in suadecretali haeresim docere , scilicet 

intelligendum , quatenusdoceat prout doctor privatus , non 

vero ut doctor Eeclesiae. Quis enim negabit, Papam ut ho- 

mijiem erroribus posse esse obnoxium ? Jactant etiam Dio- 

nysiiun Carthusianum pro ipsis esse , sed qualis fuerit 

hujus doctoris sententia, valde dubium est; nam hic ex- 

pendens in ilb.de Auctoritate Papae , et Conc. part, 2. a. 

48. dicit, Papam intolerabiliter vitiosum subjici coneilio; 

sed ibidem aliter loquitur dicens : Papam , ut summitm 

ecclesia pastorem , non posse a generall concilio judicari 

aut deponi, quia ut talis est superior, ctprailatus , ctjudex 

Ecclesia?. De auctoritate', Driedonis (ut observari potest 

in 1. 4- c. 4- ui fim), ipse nihil aliud sentit,. nisi quod Pon- 

tifex concilio subjiciatur r si doctrinam Evangelio contra- 

riam pertinaciter defendat , quod nemo negat. En quomodo 

istee omnes auctorilates ab adversariis Romanae sedis ad- 

ductae , aut infirmae sint , aut dubiae. 

Ex his onmibus denique, in unum colligendo sensum 
Scripturarum , PontiGcum , patrum , ipsorumque conci- 
liorum, quisque animadvertere potest, nostram seiuentiaiu 
11011 esse tam nostram, quam totius Ecclesiae sententiam, 
regulam, etsensum. Et ideo non ipsam, sed potiusoppo- 
sitam,ut futilem, saepiusque convalsain, merito censeu- 
dam ac rcjiciendum . 



DE LEGIBUS, rfg 

DUBIUM III. 

An vis , et suistanlia lcgis positivcc dependcal ab acccptationa 
comniunilatis ? 

i36, An obliget lex non acccptata? — 137. Quid si lcx a majorc parta 
populi non aecipiatur ? Quanto temporc pracscribantur leges ? — 

1 38. An pccccnt legern non acccptantes ? Et an lex pendcat ab accep- 
tionc populi?Quid circa lcges pontificias ? Quid circa civilcs? 

139. Quid si Jcx sit ardua, vel abrogata, vel si major pars eara 
non rcccperit ? 

i36. — « Piesp. Etsi ita sentiant canonistac, item Navar. 
» Azor. etc. citati a Laym. lib. 1. tr. 4- c. 3, eo quod po- 
» nant leges liac tacita conditione ferri, siapopulo fuerint 
» acceptata? , alioquin vim , seu obligationem non habitu- 
» ras. Verior tamen sententia est theologorum , leges ab-^ 
» soluti magistratus non pendere a populi acceptalione, et 
» consensu , sed mox ut legitime promulgata? sunt, obli- 
» gare populum ad recipiendum. Unde a Laym. loc. cit. 
» resolvuntur hi casus. 

» 1. Episcopisex ofticio incumbit novas leges pontificias 
» ( ut principibus imperalorias ) promulgare per suas dio3- 
» ceses , atque in usum deducere. 

137. — » Si lex in provincia promulgata sit , sed a ma- 
» jore parte populi non accipialur, nec observetur; tunc, 
» si legislator id sciat , et urgeat observationem , quisque 
» tenetur eam servare, quia potius caput suum , quam re- 
» liqua membra , sequi debet. 

» Si deinceps nesciat non accipi , nec deduci ad usum , 
« durat legis obligatio , donec elabatur decennium : quo 
» elapso , prsescriptum est contra eam , sive iinperatoria 
» sit , sive pontificia, et tunc non amplius obligat. Uti et 
» lex Eccles'120 , etsi semel recepta sit , aboletur per pra?- 
» scriptionem, sed annorum plurium , nempequadrapinta. 
» Navarr. Azor. Suarez. * ( Sed vide dicenda n. 139. y. 
» Lim. 2. ) * 

» 4- Si tu legem promulgatam paratus sis suscipere , et 
» data occasione etiam observes; sed alii plerique e com- 
» munitate non recipiant, nec recepturi videantur , tunc 
» saltemab ea excusaberis per discretionem. 

1. 8 



t;o LIB. I. TRACT. II. 

» 5. Etsi primi cpiscopi forte peccaverint, non recipiendo 
>» legem , nec in nsum deducendo , successores tamen eo- 
» rum, si post longum tempus videant non observatam , 
» credere possunt esse sublatain per pra-scriptionem. 

» G. Indubio, num lex recepta sit , necne , praesuinen- 
» dum est pro ipsa : quia factum in dubio pnesumitur , si 
» de jurefaciendum erat. Vide Azor. 1. 5. c. 4- Laym. hic 
» cap. 3. Salm. de Lcg. disp. i3. s. 3. » 

i38. — Quaeritur , an lex obliget de se independenter ab 
acceptationepopuli ? Certum est peccare legem jusiamnon 
acceptantes , ex prop. 28. ab Alex. TIII. quae dicebat : 
Populus non peccat , ctiamsi absquc ulla causa non rccipiat lc~ 
gem a principc promulgatam. Ratio , quia, licet lex de sc 
non obhgaret , nisi populus eam acceptaret, tamen prin- 
ceps jus habct, ut subditi justas leges suas recipiant. Du- 
bium fit , an essentia legis pendeat ab acceptatione populi, 
ita ut ipsa non liget, donec populus acceptet? Et liic di- 
stinguendum inter leges ecclesiasticas, et civiles. Et quoad 
legesecclesiasticas, certum est, quod summusPontifexpos- 
sit obligare ad leges populum cbristianum independenter 
ab illius acceptatione , quia certuin est, Papam non recipere 
potestatem legislativam a populo, sed a Christo Domino. 
qui dixit : Pasce oves meas. Quodcumque ligavcris supcr lcr- 
ram eic. Et idem dicitur de episcopis,qui vel immediate, 
vel mediate ( ut supra ) per Cbristi vicarium ab eodemDo- 
mino potestatem habent. Tide Sal. c. 1. n. 94. An autem 
idem sit quoad leges civiles? Tide infra. 

Quoestio igitur est , an lex , ubi non exprimitur , velle 
principcmobligare independenter ab acceptatione populi, 
de se obliget sine populi consensu? 

Circa leges Pontificum , vel aliorum praclatorum , prima 
scnlcntia ncgat ex c. 3. dist. 4- §• Legis; ubi habetur ex S. 
Aug. Leges constituuntur , cum promulgantur ; conjirmantur, 
eum moribus utcniium applicantur. Ratio , quia hoc spectat 
ad suave regimenEcclesiae , nt perturbatio populi evitetur. 
Ideoque multa decreta pontificia de facto non obligant, 
cfuia non sunt acceptata. Ita Cabass. Theor. Jur. 1. 1. c. 
4. n. 5. Et Tal. Fill. Reg. Bon. Cov. ct alii apud Salm. c. 
1. n. 98. 

Secunda sentcntia contraria, cui subscribimus , aflirmat, 



1 



DE LEGIBUS. i;i 

quia praelali ecclesiastici non liabent poteslatem a populo, 
uli piaenotatum est aprincipio. Ad textuni S. Aug. respon- 
dclur, leges per acceptationein confrrmantur facto , non 
jure. Ita Salm. ib. n.99. et seq. cum Laym. Suar. Pal. etc. 
Notatur autem , quod lex tunc clicitur recepta , cum ma- 
jor pars communitatis eam recipit in totum, vel in par- 
tcm. Salm. n 97. cuni Bon. et Val. 

Idem , quod dicunt de legibus pontifrciis , dicunt etiani 
de legibus civilibus Busemb. cunr Pal. Suar. Laym. etc. 
apud Salm. cit. c. 1. num. 101 ( Quamvis negent alii ib. 
cum Croix 1. 1. n. 5gr. )Ratio, quia obligatio legis oritur 
non ex acceptatione populi, sed ex ipsa potestate prin- 
<:ipis,quam babet condendi leges independenter a populo. 

1 39. — Limitant aliqui DD. ( sive lex sit civilis, sive eccle- 
siastica ) r . Si lex sit dirTrcilis observantiae, vel contraria con- 
suetudini : quod judicatur ex arbitrio prudentum : vel si 
piures ab ea appellent. Ita Pal. Suar. Salas apud Salm. ib. 
n. io^. Contrarium tamen sentiunt Tap. etGorgon.ib. n T 
io5. Salmanticenses adhaerent primas sententiae , quando 
lex est adeo dura, u.t per epikejam juclicetur, quod si le- 
grslator illas circumstantias advertisset,legem minime ema- 
nasset. 

Lirnitant 1. Si lex fuerit abrogata per desuetudinem 
a majori parte populi. Sed dubitatur inter DD. an praa- 
scriptio per decftnnium suffrciat ad abolendas leges Eccle- 
siae. Negant cum Busemb. ut supra n. 3. Salm. de Leg. 
c. 6. n. 17. cumBon. Laym. Diana , etc. , quia ad praescri- 
bendum adversus Ecclesiam requiruntur /fo anni, ut habe- 
tur ex cap. De quarta , et cap. ad Aures, de Praescript. 
Sed Lessius 1. 2. c. 6. n. ^. et Pal. Sa, Gran. Nav. et 
Azor. apud Salm. loc. cit. probabiliter dicunt suffrcere de- 
cem annos , sive leges sint receptae , sive non ; quia non 
major ratio habenda est de consuetudine contra legem ec- 
clesrasticam , quam civilem , cum nullum jus inter has 
distinguat. Respondet autem Lessrus ad citatos textus, eos 
non loqui de legibus, sed de juribus, et bonis immo- 
bilibus Ecclesia praescribendis ; nomineautem juriumEc- 
clesiae non veniunt quidem Ecclesiae leges. Quando vero lex 
nunquam fuitrecepta, certe suffrcit dccennium pro utraque 
lege, sive civili, sive ecclesiastica , utdicitBuse^ib. hic n. 



t;^ LIB. I. TRACT. II. 

3. Et tunc, licct primi non observantes peccarint, praesen- 

tes tamea non peccant. Salm. n. 106. cum Suar. Bon. Pal. 

et comm. cum Busemb. bic n. 5. 

Limitant 3. Si major , et sanior pais populi legem non 
receperit ; quamvis enim primi non acceptantes peccent , si 

dcsuetudo nondum sit prsescripta : cscteri tamen non te- 
YLcntur ad legem ; nam prrcsumitur princeps nolle bos ob- 

ligare ad observandum quod non est a majori parte recc- 
plum. Ita Salm. n. 107. cum Suar. Pal. Tap. etc. cum 

Busemb. bic n. 2. et Less.l. 2. c. 22. n. 98. 

Quaeritur bic,an si populus supplicet principem, \\t 
revocet legem , tcneatur illam observare? Negant Bon. 
\ illal. Salas, etc. apud Salm. c. 1. n. 1 1 1. Sed recte con- 
Iradicunt Salm. cum. Suar. et Pal. At si princeps audiat 
supplicationein populi, et taceat,nec instet pro observan- 
tia, censetur legem abrogare ; nisi aliud conjiciatur ex cir- 
eumstantiis. Salm. c. 1. n. 112. cum Pal. Bon. Salas. et 
aliis. 

DUBIUM IV. 

Sl n prccccpia etiam humana obigcnt sub pcccaio , et qnali? 

l.jo. An legislatorcs humnni possint prxcipere? Et quot conuilioncs re- 
quirantur, ut lex obliget ? — 1^1. An supcrior possit pnecipcre rcm 
levem sub culpa gra\ i ? — 142. An rcs lcvis fiat gravis per circum- 
stantias , praesertim contemptus?— 1 43. An rcs gravis possit proecipi 
sublevi? — t 44 - Q" a "do prsesurnatur lex obligarc sub gravi ? — 
i^o. An lcx pcenalis obliget ad culpam ? — 146. Quid de lcge sub pcena 
suspensionis etc. — \\"j. Quid si lex assignet pccnam, et simul prae- 
cipiat ? — 1 48. An incurratur pccna antc sententiam ? — i^Q- Quid dc 
pcenis positivis , et inhabilitantibus? — i5o. An poena conventionalis 
solvi debcat ante scntentiam? — i5i. An lex irritans actum caren- 
leui solemnitatibus obliget in conscientia ?, — \5i. An tcncamur tol- 
lcre iinpcdimentum obstans impletioni legis? (Sed vide eliam lib.III. 
num. io^S). 

i^o. — « Kesp. : cum Deus sit Dominus noster, atque 
» etiam superioribus parere nos jusscrit, non solum ipse , 
» sed et illi nobis praecipere possunt, et praecipiunt, tum 
» sub pcena, tum etiam sub culpa , sive peccato ; eoque 
» gravi , autlevi, prout et rei praeceptae ad intentum finem 
» necessitas et materiae quantitas, et eorum voluntas sese 
» jiabent , quae ex eorum verbis , circumstantiis, aut pru- 



DE LEGIBUS. »7 3 

♦» clentum aestimatione solet colligi. Ilatbeologi communi- 
»» ter, S. Th. Suar. Salas , etc. » 

Ut lex obliget , quatuor conditiones requiruntur. I. Ut 
lex sit pro tota communitate. II. Ut lcgislator liabeat pu- 
blicam potestatem. III. Ut lex sit perpetua. 1Y. Ut sit ad 
bonumcommune : deinde sit bonesta , justa, et possibilis. 
Vide Salm. de Leg. c. 1. ex n. 7. Ilinc lex differt a prae- 
cepto , seu mandato ; nam praeceptum fertur pro persona 
particulari , et etiam a persona privata. Deinde praeceptum 
est ad tempus, cum cesset morte mandantis ; nisi res sit 
amplius integra , vel nisi prseceptum sitad causas pias vel 
pariter favorabiles. Vide Croix lib. 1. n. 565 et 566. 
Salm. d. c. 1. n. 5. 

Unde rcsohnmtur hi casns : 

« t. Graviter peccat, qui deliberate, et in materia magna 
» violatpraeceptum aliquod Decalogi , vel Ecclesiae. 

i4i — »2. Cum res levis est , non peccat mortaliter 
>» transgrediens , etsi superior sub mortali praeceperit : 
» quia id eum posse negant Suar. Laym. et alii communi- 
» ter ; v. gr. ne quis frangat silentium, ne edat uvam , ut 
» claudat ostium , etc. quia est res parva, et incapax tanta? 
» obligationis. Nec ipse Deus in materia parva sub mortali 
» obligat. Vide. Less. 1. 2. c. 4- d. 9- Salas d. 10. s. 7.* 
» (Est communissimum apud Salm. de Legib. c. 2. n. 18. 
» Tenent tamen in tract. i5. de Statu Relig. c. 6. ex n. 
» 85. cum S. Tb. Valent. etc. contra Sancb. Vasq. etc. 
» posse praelatum regularem praecipere sub gravi , quod a 
» regula praeceptum est tantum sub levi , si timetur,quod 
» regula aliter non observetur ). 

142. — » 3. Aliud esset, siinateriaaliaslevis, fieret gravis 
» ratione circumstantiarum ; ut veb. gr. contemptus, scan- 
» dali , magni boni communis , vel linis a legislatore in- 
» tenti. Sic abstinentia a pomo in Paradiso , in se quidem 
» parva , gravissima tamen erat ex circumstantia finis. 
» Suar. 1. 3. c. i5. » 

Nota, quod in quacumque materiacontemptus formalis 
legis , aut legislatoris (quod est contemnere legem , vel 
legislatorem , scu superiorem qua superior est) semper est 
peccatum mortal^. Salm. c. 2. n. 38. cum S. Tli. Suar. et 



i; \ LIB. I. TRACT. II. 

conimuni.Secus si contemnatur res praecepta , quia parvi 
aestimatur, vel ex indignatione partieulari contra superio- 
rem. Scdm. c. 2. n. 35.cum Sanch. Cajet, etc. Contemptus 
enim non qua superioris , sed qua singularis personse , verb. 
gr. quia indocti, imprudentis, etc. de se non est culpa 
mortalis; nisi forsan judicium sit graviter temerarium. lta 
Salm. ib. n. zjo. cum Pal. Sanch. Less. Bon. Ilinc dicunt 
raro contingere peccatum mortale ratione contemptus. 

i43. — « 4- Quando materia est gravis , potest superior 
» praecipere sub culpa lantum levi : quia sicut potest 
» nullo modo obligare non praecipiendo : ita etiam potest 
» obiigare sub veniali lantum. Ita Suar. Less. loc. cit. 
» contra Vasq. » 

Quaestio est, anlegislator in materia gravi possit obligare 

tantum sub lcvi. Prima scnlcnlia negat, cjuia gravitas obli- 

gationis non dependet ex voluntate superioris , sed gravi- 

tate materise. Ita Bellarm. Reg. Sot. Yasq. Bec. Secunda 

tamen scnlentia probabilior aflirmat, quia in legibus obli- 

galio taxatur a legislatore juxta finem intentum , ad qucm 

aliquando expedit non imponere obligationem gravem in 

gravi materia. Ita Lessius 1. 2. c. /\.i. n. 46. Salm. de Leg. 

c. 2. n. 20. cum Sancb. Pal. Bon. Yal. etc. Sicut bcne quis 

potest vovere in quacumque materia , etiam gravissima , 

tantum sub levi ; utS. Ant. Pal. Sancb. etc. apud Salm. ib. 

1 44- — " 5- Potissima signa , ex quibus colligi possit an 

>» lexobliget sub gravi culpa , sunt Iiecc I. Si materia sit 

» gravis , et non constet in contrarium de voluntate praeci- 

» pientis. Unde Cajet. in Summ. verb. Cler. docet, clericos 

» tantum peccare venialiter , dum contra praecepta juris 

» positivi aves , et canes sequuntur ad venandum. II. Si 

» verba magnam vim babent, ut jubemus, interdiciinus , 

» in virtute sanctse obedientise; vel vi voti, aut juramenti, 

» velgraviter mandamus , etc. III. Sipama magnaadjicia- 

» tur , ut excommunicationis, depositionis , maledictionis 

9 aiterna?, exilii perpetui , mortis , etc. IV. Si ita fert usus, 

» et consuetudo inter peritos, et tiinoratos : quia consue- 

» tudo est optima legum interpres, ut patet in lege jejunii 

» ecclesiastici, et abstinentisea carnibus; item communio- 

» nis annuae,quasgraviter obligareprobantbicTol. Laym. 

» c. i4- n. 4« Bonac. p. 7. §. 4- M 



DE LEGIBUS. *)$ 

i45. — Docet auctor legem obligare sub gravi , si magna 
pcena ei adjiciatur. Ilic addendsc sunt plures qucestioius 
scitu necessariae. Et ante oinnia est nolanduin , quod alia 
est lcx pure pcenalis , qua? nullum dat praeceptum , v. gr. 
qui hoc fecerit, solvat pcenam. Et bacc non obligat in con- 
scientia , etiamsi pcrna sit gravissima , ut Salin. c. 2. n. 
53. cum Nav. Pal. Tap. Regin. etc. Ilinc legcs oppidorum 
proliibentes sub poena caesioncm lignorum , sive berbarum, 
piscalionem, veiiationcm , non obligant sub culpa , sic 
cniin babet consuetuclo. Ita Salm. ib. n. 5/[. cum Nav. 
Val. 3Iontes. etc. Alia est lexnon pure pcenalis , seu mixta , 
qua? prsecipit, et pcenam imponit , v. gr. nemo boc faeiat 
sub pcena etc. 

Omnes legcs sub pcena excommunicationis latae senten- 
tiaeobligant graviter: est commune. V. Sab.n. c. 2. n. 44- 

1 /jG. — Quaeritur 1. anobliget sub gravi lex quse prrecipii 
sub pcena suspcnsionis, interdicli velirregularilatis?Ncgant 
obligare sul) gravi , cum ista possint incuni sine pcc- 
cato gravi, Cajet. Val. Salon. ( et Azor. quoad suspensio- 
nem )apudSalm. ib. n. 45. v Contradicunttamen Salm. tam 
quoad irrcgularitatem , cum Sancb. Pal. Tap. etc.,quam 
quoad. interclictum , et suspensionem , si sint majores , 
prout suspensio ab omcio , vel beneficio ad longum tem- 
pus, et interdictum ad omnem usuin , quse dicunt non 
posse incurri sine peccato gravi. Ila Salm. de Cens. c ?. 
n. 12G. ex Suar. Bon. Con. Pal. ctc. ibid. n. 124. (Ykfes 
etiam cle boc 1. 7. de Censur. n. 3i3). Et iclem dicunt 
de aliis pccnis spiritualibus gravissimis dict. num. 45- ut 
sup. 

Quid si tales pcenae sint ferendae sententiae, an obli- 
gent sub gravi? Alii aflirmant : alii probabilius negant, 
ut Sabn. de Leg. c. 2. n. 46- cum Cajet. Pal. Suar. Sancb. 
Vasq. etc. Nisi dicatur, quod censura incurralur sine alia 
monilionc, vel nisi de se materia sit gravis. 

i47* — Quaeritur 2. an leges assignantcs pcenam tempo- 
ralem et simul praccipientes , obbgent acl culpain , an so- 
lum ad pccnam ? Prima sententia negat , nisi ipsa lex ex- 
primat velle obligare etiam ad culpam. Ita Nav. Man. 
c. 23. 11. 55. et 60. ubi ait : Leges hnmana* c.tiam prccci- 
pie/itcs , qu<e pcenam iemporalem consiituunt m dubio adfeter- 



'7<> LIB. I. TRACT. II. 

nam non oblignnt , quatenus sunt leges cjus qui pcejiam statuit. 
Jta etiam Cajet. in Summ. v. Clericus. §. Yerum. Item 
Mencaaa, Gomez , Imola ap. Salm. tle Leg. c. 2. n. 47» 
et probabilem ibid. vocant Yal. Bon. Dian. Tap. ac Yill. 
etloquendodelegecivili probabilem etiamputat IMazzot. de 
Leg. q. 2. c. 1. cum Fill. Ratio , quia , licet prineipes bene 
possint obligarc tam ad pcenam , quam ad culpam , tamen 
cuinnon sint imponenda oncra sine necessitate , non prae- 
sumuntur ipsi velle ad culpam obstringere , quando suffi- 
cit pcena ad eos coercendos : et ita hujusmodi leges di- 
cunt consuetudine inlerpretari. Vmus tamen contradicit 
secuncla scntenlia quam absolute tenent Sahn. 1. c. n. 4f)- 
et probabiliorem ibi censent Yal. Ron. Dian. Tap. et Yill. 
Hatio , quia hrcc est diifcrentia inter legem purc poznalcm , 
qua? obligat ad solam pccnam , et hsec est, quanclo in ea 
tanlum pcena assignatur ; et legem niixlam , qua? obligat 
eliam ad culpam ; et hsec est , quando ullra pcenam prae- 
ceptum adjungitur; ipso enim praeceplo tunc creditur su- 
perior velle ad culpam obligare, ne frusfra vidcatur prae- 
cipere. Quid sipcenasit magna? vidc dicenda dc Rcst. 1. 3. 
n. 61G. 

148. — Quecritur 3. an incurratur pcena ante judicis sen- 
tentiam? Pcense spirituales , ut cxcommunicatio, inegula- 
ritas, etc. quando imponuntur ipso facto, non indigent 
sententia ; est certum apud omnes , vide Salm. de Leg. 
c. 2. n. 57. Et patet ex c. Non dubium de sent ex c. 
Significasti de Hom. et aliis. Idem dicitur depccnis priva- 
tivis , modo reus subire eas possit sine infamia , sicut cssct 
privatio vocis activse , ct passivae , ut Suar. 1. 5. c. q. n. 5. 
Bon. d. ?-. q. i. p. 7. n. 10. et Sahnant. n. 58. cum Tapia, 
Yasq. Montes. , etc. Et modo alicubi non habeat aliter 
consuetudo particularis : Salm. n. 60. Adde , nisi pcena 
consistatin privationc alicujus juris acquisi ti, pu (a in bencli- 
cio , electione, etc, tunc enim scmpcr requirilur declaratio 
juridica vcl pcena? vel saltem criminis , etiamsi pcena impo- 
natur, ipso facto incurrenda , nulla cxpcctata dcclaralionc , 
ut docent Less. 1. 2. c. 29. dub. 8. et c. 34. dub. 34- Mol. 
de Just. t. 2. tr. 2. d. 96. n. 8. Soto. 1. 1. q. 6 a. G. et 
1. 4. qu. 6. a. 6. Srmch. de Matr. 1. 2. d. 53. n. 5. et 1. 7. 
d. 89. n. 11. Pal. tr. 3. d. 2 p. 2. n. 8.etSalm. c. 2. n 



DE LEGIBUS. j; 7 

el 60. cum Lcd. Cajet. et Gran. Cum enim lex pcenalis ac- 
cipi dcbeat in mitiori sensu; verbailla, nuUa decjara- 
iione clc. possunt explicari, scil. nnlla expcctata decfcira- 
tione poenae; sed non excludilur declaratio criminis, ut 
pccna possit rco applicari. M confirmatur ex c. Sccundum, 
de Haeret. in 6. ubi haerelici , licct priventur ipsojure bonis 
suis > tamen non tcncntur bona tradcre ante sentcntiam , 
ut in eodem tcxtu habetur. 

i49- — Quod dictum est de pcenis privativis, a fortiori 
dicendum de positivis , quae consistuntin actione positiva, 
v. gr. aliquid restituendi, aut patiendi , ut communiter , 
cum I). Th. 2. 2. q. 62. a. 3. Sanch. de Matr. 1. 6. d. 53. 
n. 1. Mol. ]. c. Soto 1. 1. q. 6. n.... ad 8. ct Salm. c. 2. 
n. 61. et64- cum Tap. Sa,\asq. etc. Etsicigitur dicendum 
de legiljus privantibus beneficiis jam obtentis, ratione si— 
moniae , vel alicnationis bonorum bcneficii , etc. ubi semper 
requiritur declaratio judicis, Salm. d. n. 64- cumAA.cit. 
Katio autem omnium horum est, c|uia nimis ardua, et 
inobservabilis esset lex ilia humana : quocl reus ipscmct in 
seipsum deberet pcenam exeqiii. 

Pcense autem inhabilitantes obligant ante judicis sentcn- 
tiam, ut est pcena impositaa Tridentino non residentibus 
non lucrandi fructus, et similia. Yide Salm. ibid. n. 62. 
Item quanclo pcenae sunt conditionales _, v. g. uthabens be- 
neficium curatum , si non ordinetur sacerdosinfra annum, 
sit ipso facto pi ivalus beneficio, ut ex cap. Licet , de Elect. 
in 6. Sic etiam clcricus beneficiatus non deferens habitum, 
ipso facto privalur privilegio fori. Salin. c. 2. n. 63. cum 
Sanch. Palm. B011. ctc. 

ioo. — Queeritur 4- an pcena conventionalis in contra- 
ctibus debeat solvi ante sententiam? Prima scnicnlia aflir- 
mat, quia quisque tenetur ante sententiam pactum obser- 
vare. Ita Bonac. Suar. Mol. Sa , ap. Sahn. c. 2. n. 66. 
Secunda sentcnlia , quam a?que probabilem vocant Salm. 
n. 67. ct tenent Nav. Less. Sanc. Yasq. Laym. Pal. etc. 
negat, quia senliendum est , contrabentcs non ahter velle 
sibi imponerc pcenam, quam juxla dispositionem juriscirca 
leges pcenarum , quae nonnisi post sententiam contraliun- 
tur. Profccto tenetur reus post scntentiam ad poenam: sed 
notandum est, non tcncri eum ad solvendam pecuniam , 



»5« LIB. I. TRACT. II. 

nisi petatur a parte. Et si pcena sit nimis dura, ultra sen- 
tentiam requirilur proeceptum judicis, et ministrorumexe- 
cutid Yide Salm. c. n. 70. 

Deinde notandum , quod leges , quae fundantur in falsa 
praesumptione, de se non obligant in foro conscientiae , 
quando prsesumptio certe est falsa. Sic enim liaeres non lene- 
tur, omisso iiiventario, ad omnia dcbita solvenda , si hx- 
reditas revera non est solvendo. Yide Salm. c. 2. cx n. 
*]8. et vide dicta n. 100. v. Quaires. 

t5i. — An, quando lex requirit aliquam conditionem , 
sine qua irritet actum , uti lex irritans testamentum sine 
solemnitatibus , vel lex irritans alienationem bonorum ec- 
clesiae sine consensu capituli, obligetin conscientia?jPrifli« 
scnlcntia negat, utNav. Covarr. Tap. Sylv. Med. etaiii ap. 
Salm. c. 2. n. 44- et l °3- Ratio, tjuia tales leges f undantur 
in pracsumptione fraudis , quae tunc non adest. Sccunda 
sentcntia aflirmat , quia tales leges non solum fundantur in 
prsesumptione fraudis , sed etiam in periculo illius, quod 
semper aclest. Ita Salm. cum Sancli. Pal. n. io^. Utraque 
est probabilis , sed secunda probabilior. 

i5i. — Quseritur bic ultimo, quando tencamur tollere 
impedimenta, vel ea non apponere, quaeobstant impletioni 
legis? Praenotandum est ad . qu?cstionis solutionem , aliud 
esse, quod quis non obligetur a lege , sive ab illius obliga- 
tione extrabatur : aliud, quod excusetur a transgressione 
legis, manendo tamen sub ejus obligatione. Unde fit , ut 
dupliciter possis te impedire ab observatione legis ; vel 
apponendo causam , cjua extrabaris a legis observatione , 
scilicet si ab hoc loco, ubiestprseceptum audiendi sacruin, 
descendas ad alium, ubi tale praeceptum non viget ; vel 
elliciendo opus , quod licet impediat te ab observalione 
legis, non te extrabit tamen a legis obligatione ; nempe si 
die dominico discedas a loco sacri ad sylvam , ubi etsi sa- 
crum audire nequeas, ab illius obligalione tamen non ex- 
traberis. Deinde notandum est, quod contra leges naturales 
nunquam licet apponcre impedimentum , ut afa illius 
obligatione extraharis : secus autem dicendum de legibus 
humanis, c{u?c non obligant cum tanto rigore. Ita sapien- 
ter distinguunt Salmant. c. 2. n. i58. i5c). et 160. 

llinc inferunt, non peccare excommunicatum , si sa- 



DE LEGIBUS. 179 

crum non aiuliat , ct absolutionem non procuret; nam 

per impedimentum excominunicationis jam extrabitur ab 

obligatione audiendi sacruin : sed vide dicenda 1. 3. n< 325. 

v. Excommunicatus , et 1. 7. n. 161. Inferunt 2. eum non 

peccare contra pra?ceptum jejunii, recilandi officium , etc. 

qui sua culpa incidit in iniirmitatcm ; etsi praeviderit : 

nec qui die jejunii pedestef iter a {» i t , vel multum laborat , 

ex quo excusetur inde a jejunio : etiamsi ex pravO fine iter 

assumat, nenipe ad furandum ctc. Ita Salm. c^ 2. n. 161. 

cum. Sancb. Medin. Uenriq. etc. Sed nos omnino opposi- 

tum sentimus cum S. Tboma : vicle dicenda 1. 3. 11. io46. 

An vero peccet eontra legem , qui eo animo id impedi- 

mentum apponit, ut a legis obligatione extrabatur, scilieet 

si sc fatiget, ut non jejunet? Aflirmant peccare Pal. Salas, 

Medin. etc. apud Salm. cap. 2. num. i63. quia nemini 

debet prodesse sua fraus. Negant tamen peccare contra 

jeiunium Sancbez, Fill. Azor. Vill. etc. quod satis pro- 

babilem sententiam vocant Salm. ib. num. 164, quia tunc 

ille utitur jure suo , cjuo ])otest extralii ab obligatione legis, 

in quo nulla est fraus : prout v si quis exeat e sua patria , 

ubi est obligatio jejunandi , ut eximat se a jejunio. Sed 

nos tanto potius, juxta sententiam quam mox supra secuti 

sumus, omnino primam sententiam sequimur; vid. 1. 3. 

nuriL 1045. 

Peccat vero contra praecepta naturalia , vel divina , qui 
prsevidens, sc bominem occisurum in ebrietate , ab ebrie- 
tate nonabstinet; vel qui non procurat absolutionem ex- 
communicationis tempore pascbali ; tunc enim urget gra- 
vius proeceptum radicaliter divinum communionis. Sic 
etiam peccat , c|ui se inebriat , vcl somno se tradit tempore 
audiendi sacrum , vel recitandi ofncium , quia illa pra:- 
cepta tunc jam eum obligant, neque per eas actiones a 
prcecepto extrabitur. Ita Salm< ib. num. 162. cum com- 
muni. 



1S0 LIB. I. TRACT. II. 



CAPUT II. 

DE SUBJECTO, CUI DATUR PP.ECEPTUM. 
DLBIUM I. 

Qucc personce prcvccptis obligcntur ? 

»53. An ad lcges obligentur ebrii , infidcles , ignorantcs , ctc. ? — 
i 54- -Vn lcgislator tcncaturad lcgem? — 1 55. Quaudopueri obligcntui 
ad leges ecclcsiasticas ? 

i53. — « Kesp. Soli subditi ratione utentcs obliganttir, 
» ita ut eorum transgressionc peccent. Quodaddo propter 
>» ebrios, et ad tempus amentes, qui , etsi vere iis obli- 
» gentur, eorum tainen violatione non peccant, defectu 
» advertentioe rationis , et consensus. Pars prior est com- 
» munis , et certa Fill. t. 21 . cap. 1 1. <J. 10. Bon. p.6. etc. 
» Laym. lib. 1. tract. 4. cap. 10. Posterior est eorumdem. 
» Cujus ratio est , tum quia praeceptum , cum sit directi- 
>* vum , supponit usum rationis : tum quia obedientia tan- 
» tum est eorum , qui ratione , et voluntate utuntur. Ne- 
» que alic.s transgressio ad culpam miputari posset. » 

Pro majori claritate notanda est regula, aliud est ad 
legem non teneri; sicut non tenentur ad leges ecclesiasti- 
cas inGdeles, pueri, amentes. Aliud a lege excusari, sicut 
excusantur ebrii , ignorantes, dormieutes. Hinc est pec- 
catum prsebere carnes in die vetito secundis , non vero pri- 
lnis. Sicut eliam peccatum est incitare omnes istos ad ali- 
quid malumjure naturae. 

f ndc rcsolvcs Jios casus : 

1.54. — •!. Legislator non tenetur suis legibus , ut sic , 
» quoad vim coactivam, et pcenam , sive directe : indi- 
» recte tamcn , et quoad vim directivam, et ex a i quitate 
» quadam tenetur se , tanquam caput, membris confor- 
» mare. Ila S. Thom. q. 96. a. 5. ad 3. Sylvius , Suar. 
» Bon. Laym. lib- 1. cap. 4- cap. 9« contra Azor. Tenetur 
» etiam in coutractibus cum reliquis pari conditioue uti. 
» Vide Fill. t. 21. c. 5. » 



DE LEGIBUS. 18 1 

Ita ex communi Salm. d. cap. 3. num. 3^. Num auLcm 
legislator teoeatur ad suam legem sub giavi, vcl lcvi? 
Alii dicunt sub gravi , sicut lcx alios obligat , ut Sot. Layin. 
Yasq. etc. ap. Sal. ib. n. 38. Sed probabile cst, pracciso 
scandalo , tantum teneri sublevi : quia tantum e\ honcs- 
latc obligatur ad legem : ita Salni. ib. num. l\i. cum Less. 
Azor. Bon. Pal. etc. Limitatur tamen , si lcx lata sit de 
taxatione pretii , vel de irritatione contractus ; tali legi 
enim tenetur stare etiam princeps ad servandam oequali- 
tatem. V. Salin. ib. num. /\3. et /\l\. 

« 2. Infideles non baptizati, etiam catechumcni , non 
» obligantur pracceptis Ecclesia?, obligantur tamen hacretici, 
« et alii , qui pcr baptismum Ecclesia? semel sunt subjecti. 

i55. — » 3. Elsi pueri ratione utentes legibus iis Eccle- 
» sisc, quarum matcria eorum aetati cst conveniens , v. gr. 
» confessionis annuac , secundum Navar. Henriq. et Azor. 
» iteni abslinentioc a carnibus, auditionis sacri , secundum 
» Sanch. etc. obligentur quoad culpam; non tamen quoad 
» pcenas ordinarias , nisi sint puberes, quales sunt masculi 
» anno i/\. puellae 12. absoluto. JtaSotus , Vasq. de Pcenit. 
» q. 90. v. a. 2. Sa v. Censura. » 

Qupcritur, an pueri statim ac pervenerint ad usum ra- 
tionis teneantur acj leges eccksiasticas audiendi sacrum , 
absttnendi a carnibus, vel lacticiniis, et confitendi? An < il , - 
mant Sancb. dec. lib. 1. cap. 12. n. 6. Laym. c. 10. n. 4- 
et Salin. de Leg. cap. 3. n. 52. cum Pal. Bon. Salas , etc. 
Atqucpeccare dicunt parentes, qui negligunt impletionem 
ipsorum. Et regulariter aiunt hunc usum rationis judican- 
dumadvenire, expletoscptennio. Admittunt tamen, pueros 
ante pubertatem non obligari ad pccnas , ib. n. 5o. in fine.; 
nec ad communionem ante decennium , nisi in articulo 
niortis, si sit usus rationis ; ut Salm. de Euch. cap. 7. a. 
num. i5. Negant vero S. Anton. Sot. Sa, Henriq. Marcb. 
ap. Salm. num. 5i. dicentes non teneri statim , sed post 
aliquod tempus. Hoc tempus , Sa ait, csse tempus puber- 
tatis: Sotusvero etS. Anton. dicunt saltem essedecimum 
annum vel nonum cum dimidio in fceminis. Sed haec opi- 
nio merito rejicitur communiter, ut ait Croix lib. 3. p. 
num. 6i5. An vero obligentur pucri , qui ante septen- 
nium pervcnerint adusum rationis? Negant Diana ? Sanch, 



•»8a LIB. I. TRACT. II. 

Burgh.ap. Croix lib. i. n. 6-6. qui probabile putat ,quia 
leges positive attendunt tantuni ad ea quae commtmitcr 
contingunt. Sed probabilius Bosco ibid. amrmat teneri. 
\ide dicenda lib. 3. n. 270. et 1012. 

« 4- Tnfantibus non baptizatis, et perpetuo amentibus 
» licite dantur carnes diebus vetitis, et imponuntur opera 
» servilia festis; non tamen ebriis, cuni legi maneant sub- 
» jecti; uti nec licite irritantur amentes ad blaspbeman- 
» dum, laedendum , etc. eo quod talis actus Iribueretur 
» principali agenti , qui alterius opera utcretur , quasi in- 
» strumento, ut Laym. lib. 1, tom. /[. cap. 10. Bon. p. 6. 
» et Sancli. 1. Moral. c. 12. » 

DUBIUM II. 

u4n Peregrini teneantur legibus suis domicilii } dum ab eo absunt ? 

l56. An peregrinus teneatur ad leges loci ubi cst? — 1 57. An tencatur 
ad legcs patriae ? Deindc -jonuntur resolutiones plurium casuurn. — 
i58. An pcregrini possint dispensari ab episcopo loci in legibus , et 
in volis? 

i56, — « Suppono I. Prseceptum aliud esse locale, quod 
» scilicet certo tantum in loco , urbe v. gr. vel parochia 
» obligat; jdiud universale , seu juris communis, quod 
» lotam fere Ecclesiam obligat. 

» Suppono II. Peregrinos proprie dici eos , qui aliquo 
» veniunt animo non manendi , sed tantum subsistendi , 
» per aliquot dies, vel ad summum per minorem anni 
» partem , ut mercatores , viatores , non autem studiosi , 
» neque ancillae, quae veniunt ad scrviendum. 

» Respondeo non obligari. Ita Nav. Sanch. Less. 1. 4- 
» cap. 2. dub. 8. Ralio, quia praccepta localia per se et 
» directe respiciunt territorium, eique sunt aftixa ; atque 
» adeo non obligant, nisi existentes intra illud. Lex enim 
>» ita fertur ; v. gr. festum illucl tali loco celebretur : ideo- 
» que liic valet illud : Sifueris E.omac , etc. Addit Layim 
» cap. pracccptum locale expirare etiam intra proprium 
>• territorium in loco cxempto quod is xquiparetur loco 
» sito extra territorium. » 

Ilic refert ante onmia distinguere domicilium a quasi 
domicilio. Yerum domicilium acquirit , qui habitat ali- 



DE LEGJBUS. i83 

cubi ,aninio ibi perpetuo manendi , ut communiter docet 

lionac. tle Leg. d. i. q. i. p. 7. n. 39. Ronca^. eod. tit. 

cap. 1. p. 3. pag. 44- ctSahn. tract. 8. cap. /\. n. 48. cum 

Palao , Trull. Dicast. et aliis passini , cx lib. 2. cap. tJhi 

scnatores , et 1. Ileres absens , §. Proinde, ff. de Judic. I. 

censelur autem bujusmodi animum babcre , qui babilat 

alicubi per dccennium , non significata voluntate receden- 

di , vcl qui majorem partem bonorum ibi asportaverit , 

aut domum emcrit , aut ccdificaverit, ut babetur in bulla 

Speculatores rclata t. 2. 1. GJlium. 7-70. ad n. V. vel qui 

saltcmcxpressis verbis ( utaddunt Salm. n. 49.) voluntatem 

ibi perpetuo manendi expressc significaverit. Ille autem 

acquirit quasi domicilium qui manet in aliquo loco per 

majorcm anni partem , ut dicunt Sylvest. v. Domicilium 

num. 2. et Sancb. de Matr. lib. 3. d. 18. num. 9. vel qui 

ibi moratur per aliquod notabile tempus cum animo ibi 

manendi majori parte anni , ut rectc aiunt Roncaglia loc. 

cit. Laym. 1. 1. tract. 4- ca P- I2 « num. 1. v. Quseres, cum 

Navarro , et N. SS. P. Benediclo XIV. notif. 33. num. 6. 

utque eruitur ex citata 1. Heres , etc Ilis positis, dubita- 

tur 1 . an , ut quis teneatur leftibus loci ubi est , requiratur, 

ut ibi verum domicilium contraxerit. Affirmant , Gtossa 

in cap. Quse contra, dist. 8. verb. Aut peregrini , et alii , 

apud Sancb. loco citato num. 8. Quia advena (ut aiunt) 

donec non acquirat verum domicilium , saltem per ani- 

mum ibi perpetuo manendi , non fit subditus illius loci. 

Sed communis sentcntia tenenda docet sufficere, quod is 

contraxcritibi quasi domicilium : ila Suarez t. 1. de Relig. 

cap. 14. num. 5. et 1. 3. de Leg. cap. 33. num. 3. (qui 

oppositam pulat non esse practice probabilem) Sancb. 

loc. cit. num. 9. Salm. de Leg. cap. 3. num. 55. etLayin. 

dicto cap. 12. num. 1. cum S. Antonin. Palud. Sylvest. 

Rosella, etc. Ratio, quia tales peregrini jam subjiciuntur 

jurisdictioni Superiorum illius loci, ergo etiam legibus 

tenentur; et tenentur a prima die^ qua iilic perveniunt 

auiino babitandi per majorcm anni partem , ut recte notat 

Sancb. cticto num. 9. Cum Sylvest. Palud. Rosella, etc. 

Dubitatur a. an si quis in aliquo loco ad breve tempus 

moretur, teneatur leges illius servare? Prima senlcntia 

affirmat; et hanc tenent Pontius de Matr. 1. 5. c. 7. §. 1. 



\H LIB. I. TRACT. II. 

n. 6. Suarez de Leg. 1. 3. c. 33. n. 33. ct 1. i.de Relig. c. 

i4- a. n. 9. Salasde I^eg. d. iG. sect. 4. concL 4- Tapia 1. 
4- q. 16. art. 3. n. 2. ct Covarr. Gordon. Henr. etc. apud 
Salm. de Leg. c. 3. n. 5G. et-alii plures apud Sanch. de 
Matr. 1. 3. d. 18. n. 4- et in Dec. 1. 1. c. 12. n. 3. quivocat 
valde probabilem , sicut etiam putant Salm. loc. cit. n. 58. 
Probant 1. ex c. Illa , dist. 20. ubi refertur illud cclebre 
D. Ambrosii : Cum Romam venio , sabbatum jcjuno • cum 
Mcdiolani sum , non jcjuno ; sic cl tu ad quamcumque Ec- 
clcsiam vencris, cjus morcm qzrva ; si cuiquam non vis cssc 
scandalo , ncc qucmquam tibi. Probant 2. ratione , tum 
quia, qui sentit commodum, dcbet sentirc et incommodum , 
sicut enim talis advena deobligatur lcgibus patria? a qua 
abest , ita scquum est eum obligari legibus loci ubi mora- 
tur, et boc modo advena vere fit subditus superioris loci , 
quamvis brevi ibi sit ; tum quia expedit ad pacem publi- 
cam servandam , et ad scandalum vitandum, ut omnes 
servent leges loci ubi reperiuntur , uti colligitur ex rclata 
doctrina D. Ambrosii ; et saltem ratione dicti scandali vj- 
tandi, ut ait Suarez, episcopus loci jurisdictionem habet 
in peregrinos ; eadem enim jurisdictio, qua? ipsi competit 
superovessuas , ut eas bene regere possit, competit ctiam 
super adveras , ne scandalum ovibus praebeant , leges loci 
non servando. Plures alias rationes pro hac sententia addu- 
cit Suarez. Fatentur tamen AA. citati, non satis esse solum 
transitum ad hanc obligationem contrahendam ; etenim 
(apud Sanch. Dec. 1. 1. c 12. n. 37). Emmanuel Sa dicit 
teneri peregrinum , si maneat illa die qua pervemt : Leo- 
nardus, siintegradie : Sayrus , siillic accedat multo spa- 
tio ante prandium, et tota die ibi quiescat. Sed melius 
videtur distinguerc Suarcz dicto c. i3. ex. n. 8. dicens, 
quod, si quis venitadlocum destinatum utterminum viae, 
teneatur ejus legibus , licet parum ibi adsit; secus si ibi sit 
in via,sivepertransitumadaliumlocum ; tunc enim,sipra> 
ceptum sit aftirmativum , puta audicndi sacrum , non tene- 
tur,quiatalepraeceptumobligat existentes, qualesnon sunt 
itinerar.tes ; tenetur vero , si pra?ceptum sit negalivum , 
nempe abstinendi a carnibus, vel abopcreservili , etiamsi 
ibi moreturadhoram, quia praeceptum negativum, cum obli- 
gct pro semper, habet tractum successi vum per totum diem. 



DELEGIBUS. lJW 

llxc sententia est salis probabilis, sed probabilior vidc- 
lur secunda, quge clicit, advenam non teneri legibus loci , 
ul)i non moratur, nec intendit morari per majorem anni 
partem; banc tenent Sancb. locis cit. de Matr. n. 6. et in 
Dcc. n. 38. cum pluribus aliis, Bonac. de Legib. d. i. q. 
i. p.6. n. 7. et 43. S. Anton. p. % tit. 6. c. 2. §. 2. Azor. 
tom. 1. d. 5. c. 11. q. 2. Tolet 1. 6. c. 5. n. ult. Laym. 1. 
1. tr. 4. c. 12. n.{. cum Sylv. Ang, et Medina , item Sayr. 
Diana , Granado et alii apud Salm. dicto. c. 3. n. 58. qui 
banc non minus probabilcm vocant. Ratio , tum quia leges 
non obligant nisi subditos, qualcs non sunt peregrini , cum 
ipsi ob brevem illam moram minime subjiciuntnr jurisdi- 
ctioni superioris loci , ut babetur ex pluries citata 1. Haeres 
al)sens, tum quia non dicitur moraliter commorari in ali— 
quoloco,qui ibi non manet,nec aniinum manendi babet 
])er majorem partein anni. Ad textum autem D. Ambrosii 
resppndetur 1. illum procedere tantum ubivitandum est 
scandalum. Respondetur 1. S. doctorem loqui ibi de lege 
communi servandi jejunii , quod Mediolani non servatur 
in primis quatuor diebusquadragesimae; sed lex communis 
utique servanda est a peregrinis, quando absunt a patria, 
obi lex illa non servatur , ut ex communi sententia docent 
Suarcz cit. c i^. n. 27. et Laym. loc. cit. n. 3. cum Me- 
dina , et Ilenriq. Quamvis tamen Laym. non improbet op- 
positam Sancbczii , qui do Matr. loc. cit. n. 7. ait cives 
inox in patriam redituros, per fictionem juris pro prscsen 
tibus baberi. 

Limitatur vero b;cc secunda sententia 1. in legibus de 
jure communi , vel circa solemnitates contractuum , aut 
circa connnoda ipsius loci , v. g. de non extrabendo triti- 
cum, arma, etc. 1. Limitatur si esedem leges vigeant in 
patria peregrini, licet Sancbius cum Dian. buic contradi- 
cat. 3. Limitatur, si peregrinus ibi delinquat contra jus 
commune; tunc enim fit subditus ratione delicti , ex c. 
Finali , de Foro compet. Vide Salm. n. 59. et6o. etSancb. 
Dec. loc. cit. n. 36. 

1^7. — Non tenentur autem absentes ad leges patria? , ut 
communissimumestexc.Utanimarum,de-Const.in6.etiam 
si lex sit dejure communi ; quando peregrinus est in loco , 
ubi illa abrogata cst. Salm, c. 3. n. 62. cum Pal. Less. etc. 



>8f> LIB. I. TRACT. II. 

Ethoc etiamsi discedereta patriaad eximendum se a lege. 
Salm. jaum. 63. cum Pal. Bon. Sancliez. etc. (Hinc docet 
ibi PalauscumBasilio,posseperegrinum, qui nolitconfiteri 
peccatareservataproprio parocho, alio discedere,utabalio 
absolvatur; quia tunc utitur jure suo. Sed de hoc vide di- 
cenda de Pcenit. 1. 6. n. 589). Et hoc etiam valet,si ille 
maneat insua patria , sed in loco exempto, ut tenent Sahn. 
deLeg. d. c. 3. n. 64. cum Laym. Bon.Pal. Salas, Diana , 
Tap. An vero pro locis exemptis intelliganlur etiam con- 
ventus regularium? Negant Suar. Con. apud Salm. de 
Cens. c. i.n. nzf. Sed dicunt intelligi tantum oppida, et 
Ecclesias intra dicecesim , alienrc tamen jurisdiclioni sub- 
jectas. Sed aflirmant Salm. ibid. n. 1 1 4 - cum Avil. Ileur. 
Sayr. Candid. et Dian. Et icl confirmat de Leg. d. c. 3. n. 
74« m fine. Quia tam loca, quam personas Tridentinum 
exemptas appellat sess. \t\. c. 5. de Ref. in fin. Et valde 
probabile est. Yide etiam 1. 7. de Censur. n. i^. 

Ex quibus rcsoh'es hos casus : 

«1. Si episcopus sub pcena excommunicationis vetet 
» lusum alea?, non obligantur clerici ludentes in loco exem- 
» pto a jurisdictione episcopi. Bon. part. 6. Layni. cap. 
» 11. num. 5. 

» 2. Si quis die jejunii, aut festo sit in loco alio , non 
>♦ sui territorii , aut exempto , ubi nunc non est jejunium , 
» autfestum; potestibi comedere, exercere servilia. Laym. 
» loc. cit. c. 11. Bonac. •• 

» 3. Idein etiam habet locum in pracceptis juris commu- 
» nis , si in loco isto sint usu abrogata , vel non recepta , vel 
» habeatur privilegium. Quare potes , v. gr. Mediolani 
» primis quatuor diebus quadragosimae vesci carnibus, 
» cum id ibi liceat. Item in Belgio sabbatis intra nativita- 
» tem , et purificationem vesci carnibus : item in loco , ubi 
>• Tridentinum non est receptum , valide(etsi non licite) 
» inire matriinonium clandestinum. Suar. Sanch. 1. 1. c. 
»12. Less. etc. 

» 4- Potest quis discedens mane ex oppido , ubi non est 
» jejunium , vesci carnibus, etsi meridie rediturus sit do- 
» mum , ubi est jejunium ; nec tunc , ubi domum vcnerit, 
» tenebitur ad servandum jejunium ista die , cum iHw* 



DE LEGIBUS. »*3 

» jam violaverit , ideoque servare non possit; tcnebitur 
» tamen domi ad abstinentiam a carnibus , cum illa adhuc 
» possit ibi servari , eo quod sit dividua. Vide Sanch. 1. c. 
» Less. c. 2. d. 8. 

» 5. Siquis abiturus estloco, ubi est jcjunium , sciatque 
» ccrtopervcnturum vesperiadlocum, ubi non sit jejunium, 
» tunc etsi non possit ibi vesci carnibus , unde abit ( cum 
» istaabstinentiasitdividua);potesttamenibimanejentare, 
» ct meridie prandcre , ut contra quosdam docent I ess. et 
» Sanch. supra. * (Etprobabile putant Salm. de leg. c. 
» 3. n. 70. cum Suar. )*. 

» 6. Probabile etiam est , et In conscientia securum , 
» quod docet Sanch. 1. 3. de Matrim. d. 18 et 1. mor. 
» c. 12. contra Navarrum, peregrinos , antequam excedant 
» proprio territorio , non teneri implere praecepta, quae 
» ibi deprehendunt , v. gr. non teneri eum mane audire 
» sacrum die festo , qui ante prandium venturus sit alio , 
» ubi non sit festum; quia si mansisset in loco, ubi prae- 
» ceptum obligabat, poterat differre ad id tempus ; quando 
» autem pervenit ad aliumlocum , desinit obligari. Nee 
» obstat , quod praevidens impedimentum teneatur praeve- 
» nire; cpiia id tunc tantum verum est, quando , manente 
» vi praecepti , quis est impediendus ; hic autem ab obliga- 
>» tione prsecepti, absolvitur*. (Ita etiam Salmant. d. cap.3. 
» n. 67. cum Pal.-Tap. Sal. , etc. Secus tamen csset , si ibi 
» unum illud sacrum diceretur, quia tencretur audirc, antequam 
» disccdcret, non tencrclur autem expectare. Salm, n. 66) *. 
» Contraria tamen sententia , tanquam magis pia , sua- 
» deri potest, nisi quid obstet. Sanch. 1. 1. moral c. 12. 
» et 1. 3. de Matrim. dub. 8. n. 21. » 

i58. — Hic magna qiuestio occurrit disceptanda , an 
peregrini possint dispensari ab episcopo loci ubi sunt , 
tam in lcgibus coinmunibus (puta jejunii , vel absti- 
nentise ab opere servili), quam in votis , et juramentis? 
Adsunt quatuor sententia?. Primti, , quam tenent Pontius 
de Malr, 1. 8. c. /[• n - 7- Joseph. de Januar. vide in tract. 
de Leg. et cui adhaeret Tanner. apud Croix 1. 6. p. 3. 
n. 754. probabilemque merito putatPalaus de Leg. tr. 3. 
d. 6. §. 2. n. 5. afiirmat univcrse tam pro lcgibus , quain. 
pro volis. Ratio, quia peregrinus per illum acccssum } 



i88 LIB. I. TRACT. II. 

quamvis unius diei , fit vere subditus superioris loci , ubi 
reperitur, ut dicnnt Suar. Salas , ac Pontius , cum Palao de 
Leg. d. i. p. 24. §. 3. n. 12. Yide dicta n. i56. et dicenda 
I. 3. n. 332. in iiu. v. An autem. Quamobrem , sicut pere- 
grinus tenetur ad leges loci illius , ita sequum est, ut gau- 
deatetiam privilegiis. Secunda sententia prorsus opposita, 
quam tcnent Sylvest. Abb. Tab. Ang. apud Pal. de Leg. 
d. 6. §. 2. 11. 5. item Palud. Med. Led. Hostiens apud 
Suar. de Rel. 1. 2. c. 14. dicit, quod peregrinus quoad 
usquc acquirat alicubi verum domicilium (id est per ani- 
mum perpetuo ibi manendi ), nunquam subditus est cen- 
sendus, et ideo nec tenetur ad leges loci , nec potest di- 
spensari in legibus communibus neque in votis aut 
juramentis ab iilius episcopo. Ad confirmationem liujus 
sententia? Farinacc. et Garz. ap. Pal. n. 7. afferunt quam- 
damdeclarationemS. C. conciliiapprobatamaGregor. XIII. 
ubi dictum fuit,posse peregrinum recipcre beneficium 
nbsolutionis a peccatis in loco ubi est , sed non posse 
dispensari ab episcopo illius. Sed Mazzot. deLegibus d. '\. 
q. i, c. 3. dicit, banc declarationem non constare autben- 
(ice ; saltem , ut infra videbimus in quarta scntentia , com- 
inuniter illa non fuit recepta. Tanto magis, quia Ileniiq. 

I. 14. de Irreg. c. 18. §. 2. affert aliam diversain declara- 
tionem S. Pii Y. ubi Pontifex declaravit , episcopum loci 
bene posse dispensare in votis scbolasticorum Salmantica? 
commorantium. Hanc secundam sententiam etiam putant 
nrobabilem Pal. 11. 5. Attainen Suar. loc. cit. improbabi- 
lem eam pulat, quoad eximendum peregrinum a servandis 
legibus loci,si ibi maneat majori parte anni. Teriia sen- 
tentia , quam tenent Pal. dict. d. 6. 11. 5. el6. cum Navar. 
et Menocb. qui plures alios refert , senset peregrimtm 
adhuc lranscuntem,benepossedispensariabordinario loci 
inlegibus etiam coinmunibus, quia ipsc quoad leges bene 
subdituriurisdiclioniiUiussupenoris;nonaulemquo.ulvota 
ct juramenta, quia bacc jurisdictio pendet a consuetudinc, 
el a conniventia episcoporum , qua? non babentur pro bu- 
jusmodi dispcnsationibus, prout alias babentur pro al)- 
snlutione peccatorum , et censurarum cis annexaium. 
Quarta sententia communissima, ut ait Croix k. 6. p. 3. 

II. 721. et communiter recej ta , ut asserunt Sabn. de Le^. 



m LEGIBUS. i%9 

c. 3 n. 55. cui subscribimus , teuet posse peregrinum 
dispeusari abepiscopo loci, non solum inlegibus, sedetiam 
in votis,etjuramentis, modo ibi sit animo permanendi per 
majorem anni partem. Ralio,quia ex illa diuturnababita- 
tione contrabitur quasi domicilium, ut probant Abbas , et 
Innoc. Quapropter tunc peregrinus dispensatur non jam 
ratione consuetudinis, et conniventiac sui proprii superioris, 
sed ex propria auctorilate ordinarii loci , cui peregrinus 
perillud quasi domicilium tunc vere subditur. Ita Sancb. 
de Matr. 1. 3. d. 23. n. 12. eti3. cum lienr. Ang. Arag. etc. 
Less. 1. 2. c. /\o. n. 122. Croix loc. cit. cum Laym. Salm. 
loc. cit. Sporer de Leg. c. 1. n. i5l\. cum Suar. etManuel. 
apud Fal. loc. cit. n. 3. Et idemsentit Sancb. loc. cit. cum 
Henr. et Man. quoad dispensationem facultatum conces- 
sarum episcopis a Tridentino in cap. Liceat. Atque idem 
quoad confercnda omnia sacramenta , prseler ordinem, ut 
dicunt etiam Croix cum Laym.et Salm. 11. cc. Circa vero 
matrinioniuni , videl.6. n. io83. 

t)UBIUM III. 

An pcrrgrini , ct vagi teneantur pi;pceptis locorum , in quibus morantur ? 

1O9. — « Resp. Regulariter 1101 tenentur prseceptis spe- 
» cialibus illorum locorum. Ita Laym. Sancb. Azor. Ko- 
>♦ nincb. Less. Reginald. Fill. contralSavar. Suar. Sa , etc. 
» Et quoad vagos etiam * (ut cum Busemb. tenent Less. 
» Laym. Sayr. etc. apud Salm. qui contradicunt c. 3. 
» n. 69. in fine)*, contra Bonac. etSancb. Ratioest, quia 
» non potest dari ulla ratio bujus obligationis , cum illi 
» non sint subditi vel locis , vel superioribus , quoruin ta* 
» les legec fuerunt ; ideoque sint extra eorum jurisdictio- 
» nem. Nec obstat 1. eos nullius partialium locorum statu- 
» tis , sed solo jure communi teneri ; quia id non est 
>» absurdum. Nec 2. quod vagi , ob delicta admissa , puniri 
» possint : boc enim consuetudo recepit , ne scelera ma- 
» neant impunita. 

1G0. — » Dixi I. regulariter,q\xia tenentur quibusdam legi- 
>» bus, maxime quarum violatio ccderct in danmum etia- 
» juriam illius loci , in quo moranlur ; ut etiam iis , quai 
» sunt de contractibus celebrandis. >♦ 



i9° LIB. I. TRAGT. II. 

Undc rcsoh-cs hos casus : 

«< i . Tales non tcnentur audire missam , et possunt opera 
» servilia exercere die istic festo : non tcnentur jejunare, 
» nec abstinere a carnibus, quando istic est jejunium , et 
» domi suae non est. Inlellige utrumque , secluso scandalo, 
» propter quod episcopus loci punire posset. Lavm. loc. 
w cit. t. 4- c. 4- c. 12. n. 4- 

»» 2. Peregrinis non licet frumenta eveliere vel vendere 
» supra pretium ibi statutum , noctu armaferre etc. si talia 
» ibi prohibita sunt. Panorm. Regin. Sanch. n. 36. 

» Dixi 2. prceccplis specialibus y quia si domi tuae con- 
» suetudine derogatum sitalicui prsecepto juris communis, 
» etalio venias , ubi illud viget, eodem obligaberis. Ratio 
» est , quia lex juris communis est universalis, et obligat 
» omnes sine ordine ad locum. Laym. c. 12. n. 3. » 

Unde resolvitur hic casus : 

« Belga aliquis veniens Coloniam, v. gr. tenelur istic 
» sabbatis inter nativitatem Christi , et purificationein 
» abstinere a carnibus, quia privilegium ejus comedendi 
» tunc carnes non est personale , sed locale • ideoque ex- 
» pirat extrilocum. Laym. loc. cit. » 

DUBIUM IV. 

An percgrini teneantur prjeceptis juris communis, si non sint in usu 
in loco , ubi morantur? 

161. — « Resp. Non teneri. Ratio est, quia tunc valct 
» privilegium locale , quo frui possunt omnes , qui in loco 
» morantur. Ita Sanchez 2. mor. c. 12. Suar. Layin. etc. » 

Unde resohmntur scquentcs casus : 

« 2. Si Germanus per Hispaniam transeat , potest sab- 
» batis vesci intestinis animalium. Idem si per Celgium , 
» aut Mediolanum iter liabeat , potcst inter nativitatem 
» Christi , et purificationem , in Belgio sabbatis , 3Iedio- 
» lani vero quatuor primis dicbus quadragesinue caruibus 
» vesci. Sanch. Suar. Bon. p. 6. n. Gi. 

» 2. Si quis ex diocccsi catholica , v. g. IIildesio ; ubi vctus 



DE LEGIBUS. rgi 

» calendarium adhuc est in usu , veniat in aliam, ubi no- 
» vuiu est receptum , v. g. monasterium , ]>otest , si ibi 
»> quadiagesima praeteriit, carnibus vesci , ut docet Sanch. 
» loc. cit. Salas n. 69. Bou. n. 49- Lcss. 1. 4- c - 2. d. 8. 
» qui tamen contrariam sententiam suadet in praxi , licet 
>» hajc tuta sit , ut cliam docet Laym. 

» Addidi cx dicecesi calholica : quia si catliolicus veniat 
» in terras haereticorura , ubi alii catholici non sunt , tene- 
» tur ibi servare novuin calendariuin ad vitanduin scan- 
» dalum , et contemptum Ecclesise catholicae. Yide Laym. 
» 1. 1 . tora. 4- c. 1 1 . n. 8. » 



CAPUT III. 

DE MODO, QUO OB5ERVANDA SUNT PRiECEPTA. 

DUBIUM I. 

An debeant impleri ex charitate? 

162. — « Resp. Possunt impleri sine charitate , nisi hanc 
» in substantia includant , v. g. praeceptum dilectionis Dei. 
» Hatio est, quia tantuin pnecipitur substantia actus in- 
» clusi in pra^cepto , v. gr. ut honorentur parentes ; non 
» autem finis , aut modus praecepti , ut docet S. Thom. 1. 
» 1. q. 100. art. 10. Interim certura est, requiri charita— 
» tera in operante , ut impletio praecepti sit meritoria, 
» juxta illud 1. Cor. i3. Si linguis liominum loquar, etc. 
» S. Thom. Suar. Sanch. » 

JJndc resolvurdur scqucntcs casus : 

« 1. Si quis jejunet, vel intersit sacro ob vanam glo- 
» riahi , vel etiani ut furetur, potest nihiloniinus implere 
» pracceptum , etiam per actum ex circumstantiis pecca- 
» minosuni , quia implet substantiam illius prsccepti , licet 
» peccet contra aliud , cui finis ille malus opponitur, ut 
» docet Sanch. 1. mor. cap. i^. Laym. 1. 1. tom. 4-- "• 6- 
» Card. de Liu>o disp. 11. sect. 2. nura. 23. * ( Cum Salm. 
» de Leg. cap. 1. num. r 47- et i'4«0* 

» 2. Simili ratione impletur votum , juramcnUim Deo 



i<P LTB. I. TRACT. n. 

>> factum , pcenitentia sacramentalis , licet actus ipse sit 
» peccatiim , ibid. 11. cc. * (Nota tamcn hic prop. clainn. 
» ab Alex. VII. n. kj- : Quifacit confessionem volunlaric 
» nullam , satisfacit praicepto Ectlesia')*'.» 

DUBIUM II. 

An ad implclioncm prreccntorum rcquirator intcntio iis satisfacicndi ? 

i63. — « Resp. Quotl non * {Requiritur. tamcn intentio 
» facicndi illud quod estprccccptum , ut Salm. cap. 2. n. 139. 
>» cum Busem. infra dul}. IV.)* Ita sentit Sanch. Vasq. 1. 
» 2. q. 100. art. 9. et alii communiter. Ratio est , quia lex 
» tantum praecipit liberam operis externi executionem , v. 
» gr, auditionem sacri, non autem , ut alio pcculiari actu 
» quis velit, vel intendat praecepto satisfacere , sive , ut 
» alii loquuntur, prsecepta non obligant ad obedientiam for- 
» malem , hoc est , ut illud fiat , quia praecipitur, sed tan- 
» tum ad materialem , sive , ut fiat , quod praecipitur. Vid. 
» infr. 1. 3. tr. 3. c. 1. d. 3. » 

Unde rcsoLmntur sequcntcs casus : 

« 1. Qui alicujus proecepti immemor, illud implevit, 
» v. gr. igrorans esse diem festum , libere tamen inlerfuit 
» sacro , is satisfacit. Neque , ut quidam volunt , necesse 
» est, ut postea intelligens diein festum velit tunc satis- 
» facere per missam auditam, quia implevit substantiam 
» actus praecepti. S. Th. Ilenr. Fill. tom. 3. c. 7. q. 7. 

»2. Is votum, juramcntum , et pcenitentiam sacramen- 
» talem vere implet, qui opera promissa , vel injuncta 
» exequitur, etsi non habeat intentionem implendi : modo 
» tamen non applicetea pro alia re. Ralio est , quia vota etc. 
» sunt leges quasi peculiares , quas homo sibi , vel alleri 
» imponit , unde tantum obligant ad substantiam actus. 
» Suar. Azor. Less. La\m. n. G. » 

DUBIUM III. 

An saiisfr.cint prjccepto , qui facicna opus , cxprcsse iolcndil per illnd 

non salisfacere ? 

iG.j- — ■ Resp. Satisfacit. Ita Suar. Val Vasquez loc. 



DE LEGIBUS. i 9 3 

cit. etLess. 1. 2. cap. 7. dub. 10. contra Navar. Azor. etc. 
Ratio est, quia praecepta tantum obligant ad substantiam 
operis injuncti : ergo , illa posita, non e»t in potestale 
opcrantis ut non satisfaciat. Ncc refert 1. quod actus 
non operentur ultra intentionem agentis : quia id intel- 
ligitur, quando cst in potestate operantis, v. g. satisfa- 
cere, vel non. Nec 2. quod si debet alteri centum , 
non satisfaciat obligationi , si liberali donatione det du- 
centos. Nec 3. quod voto obligatus ad recitandum rosa- 
rium , si recitet animo non implendi , non satisfaciat. 
Ratio est , quia hae, et similes obligationes proveniunt 
ex voluntate promittentis , qui sicut ab initio debito- 
rem se libere constituit , sic in debito libere permanere 
potest : obligatio autem parendi legi provenit ex vo- 
luntate legis , ideoque non extenditur ultra ejus in- 
tentionem , et voluntatem , nempe ultra substantiam 
operis pra?cepti. Kon. n. 309. v. Less. loc. cit. etLaym. 
hic. (Etsic tenet sententia communissima cum Tournely, 
Pontas , Suarez , Yasq. Yalent. Salm. etc.) Yide lib. \. 
n. 176. » 

Unde resolvuniur sequentes casus : 

« 1 . Sacerdos , qui legit Horas non ea devotione , qua 
» voluit, ideoque proposuit ad satisfaciendum praecepto 
» repetere : etsi deinde nonrepetat, satisfecit tamen pra> 
» cepto. Suar. Kon. card. de Lugo, etc. 

» 2. Audiens sacrum die festo, quod scit esse ultimum 
» (vel, si non sit ultimum, intendens non audire aliud) , 
» licet intenderit non satisfacere , vere tamen satisfecit 
» prsecepto de audienda missa ; etsi peccarit contra aliud 
» praeceptum, quo quis tenetur esse subditus legislatori. 
» Card. de Lugo loc. cit. » 

DUBIUM IV. 

An ad impletionem prxceptorum vequiratur intentio, seu voluntas 
faciendi id quod pracceptum est ? 

i65. — « Resp. Quod sic. Ratio est, quia , cum lex 
» detur hominibus , non brutis , ideoque humano modo 
» sit implenda , hinc impletio omnis praecepti , sive hu- 
1. 9. 



i9+ LIB. I. TRACT. II. 

» mani , sive divini debet esse actus liumnnus conjunctus 
» cunj libertate, et voluntate operantis, id est , ut velit, 
» sive intendat facere hoc, quod est pracceptum, verb. gr. 
» audire sacrum , jejunare , etc. Estcommunis. A id. A asq. 
» i. 2. q. ioo. a. 9. Suar. Sanch. » 

Unde resolvuntur hi casus : 

« 1 . Qui audivit sacrum die festo ebrius , dormiens , 
aut impos sui quomodocumque , aut nescius quid ag- 
grederetur, aut vellct facere, tenetur postea compos 
sui factus audire aliud sacrum. Suarez, Sanch. Salas 
d. 9. n. 32. 

»2. Is, qui audivit sacrum , jejunavit, etc. prorsus 
i> violentcr coactus, non satisfecit; non enim fuit actus 
humanus defectu voluntarii. Yasquez , Suar. Azor. Fill. 
num. 232, 

» Dixi prorsus violenter; quia, si famulus, v. gr. metu 
domini , aut puer metu magistri , sacrum audiat ( esto 
non sit auditurus, si magister abesset) is , etsi perversa 
voluntate illa peccet, pra?cepto tamen satisfacit. Ratio 
est, quia metus non tollit libertatem , Sanch. Salm. loc. 
cit. Laym. lib. 2. 1. l\. c. 4- n. 12. 

» 3. Recitans horas sola intentione legendi, vel addi- 
scendi non satisfacit ; uti nec ille , qui vadit ad sacrum 
tantum , ut oculos pastrat, cum alio colloquatur, vel 
expectet amicum. Card. de Lugoloc. cit. num. 23. 
» 4- Nec satisfacit is , qui tantum ficteconfitetur, v. gr. 
orat, etc. quia non ejus fictio, scd opus pracceptum 
est. » 

DUBIUM V. 

A.n duplici prscepto, uno actu, vel divcrsis actiLus eodem terapore 

possit satis6eri ? 

166. — « Resp. i. Uno actu diversa pra?cepta simul im- 
» pleri possunt , nisi aliud colligatur ex mente praecipien- 
v tis. Patet ex praxi quotidiana : qui enim obligatur 
» ad horas ratione ordinis , et beneficii , satisfacit una re- 
» citatione. Sanch. 1. 1. c. i^. Salm. Bonac. p. 10. » 



DE LEGIBUS. ifcS 

Unde resoUmntur hi casus : 

« i. Cum dominica, ct festum incidunt in eunidem 
» diem , non teneris audire duo sacra. 

» 2. Votum , et pcenitentia in confessione injuncta ple- 
» rumque non implentur per actum alias dcbitum : quia 
» hajc plerumque non est mens voventis , et confessoris. 
» Vide Suarez, 1. 4- in 3. p. Sanch. i. mor. c. i4- 

» Dixi plerumque ; quia subinde confessarii injungunt 
» opus alias praeceptum. 

» 3. Qui alteri ex pluribus obligationibus debet centum , 
» verb. gr. non satisfacit, si semel dat centum : quia in 
» debitis justitiae attenditur «qualitas rei ad rem; non 
» potest autem unum centum aequale esse debitis plurium 
» centum. Unde in his alia est intentio , et mens se obli- 
» gantis. Sanch. Salas loc. cit. 

» Resp. i. Potest quis eodem tempore diversis actibus 
» duplici praecepto satisfacere , dummodo unum non im- 
» pediat alterum. Est communis. Et ratio est , quia ple- 
» rumque temporum diversitas non praecipitur. Suar. Az. 
» p. i. 1. 7. c. 5. Sanch. lib. 1. c. i4- » 

Unde resolves : 

« 1 . Potest quis eodem tempore audire missam in festo 
» praeceptam, et simul legere horas, vel alias orationes 
» voto, aliave ratione debitas. Bonac. p. 10. n. 8. 

» 2. Potest item qui tenetur audire duas missas , eas 
» audire simul , imo etiam tres , ut docent aliqui , dum 
» simul in pluribus altaribus celebrantur. Sanch. 1. mor. 
» c. 14. 12. Majorin^» dist. 18. » 

DUBIUM VI. 

Au qui uno actu violat plura prsecepta , committat plurapeccata? 

167. — « Resp. Si violet preecepta materialiter tantum 
» diversa, itaut , licetsint plurium legislatorum , habeant 
» tamen motivum formale idem , et versentur circa mate- 
» riam eamdem numero cum iisdem circumstantiis , unum 
» tantum peccatum committit ; si vero praecepta sint for- 
» maliter diversa , ob motiva proxima specie distincta , vel 



*9? LIB. 1. TRACT. II. 

» versentur circa materiam numero diversam , committet 
" pluro peccata : quia simt obligationes , et malitiae divei - 
» BSe. Ita Sanch. lib. 9. de Matrim. dist. i5. Yasq. 1. 2. 
» dist. 19. Salmant. card. de Lugo d. 16. n. %/$.. * ( Yide 
» dicenda 1. 5. n. 3.)*. » 

Unde resoli>itur : 

« 1. Qui non jejunavit die vjgilise incidentis in quadra- 
» gesimam , aut neglexit sacrum festo incidente in domi- 
» nicam, unicuin commisit peccatum , satisque est confi- 
» teri de jejunio , et sacro uno ; quia bis praeceptis unica 
» est ratio formalis , et motivum proximum , verb. gr. in 
» priore maceratio carnis , in posteriore cultus Dei. Laym. 
» Sancb. card. de Lugo loc. cit. 

» 2. Qui violat votum , et juramentum , vel votum , 
> et praeceptum Ecclesiae de eadem re , duplicem mali- 
>* tiam committit, ac proinde id in confessione expli- 
» candum est : quia voti observatio prsecipitur , ut fides 
» Deo debita servetur ; juramenti autem , ne Deus voce- 
» tur in falsum testem : et sic dua?. sunt bic rationes for- 
» males ; uti et sunt in omissione missae, quae et propter 
» festum, et ex injuncta pcenitentia audire debet. Card. 
» de Lugo loc. cit. 

» 3. Si ligatus cum ligata adulteretur, duplex peccatum 
?> injustitise committit, unum contra propriam uxorem , 
» alterum contra maritum adulterae : uti etiam si quis 
>> uno actu occidat plures , sunt plura bomicidia ; quia in 
*> istis materia est numero diversa. Laym. 1. 1. t. 2. c. 10. 
p e. 3. Sanch. card. deLugo loc. cit. » 



DE LEGIBUS. 



CAPUT IY. 

qV JE EXCUSENT A TRANSGRESSIONE PRiECEPTI- 
DUBIUM 1. 

An ignorantla excuset ? 

i68. An ignorantia invincibilis cxcnsct? — 169. An dclur ignoranlia 
invincibilis etiara circa praccpta juris naturce? usque acl 173. — 
iy4- An ignorantia excuset a poena anncxa legi? 

168. — « Resp. Si sit invincibilis , excusat ; quia nemo 
» peccat , nisi actu voluntario ; hic autem cognitionem 
» praesupponit. Si autem sit vincibilis , et culpabilis , non 
» excusat ; qualis est y cum poteras , et tenebaris scire , 
» aut discere , et in mentem veniebat dubitare ; nec stu— 
» duisti intelligere. S. August. S. Thom. Sanch. 10. mor. 
» c. 6. et cseteri communiter, conti a Palaum. » 

Unde resolvitur : 

« 1. Si quis die jejunii , nihil cogitans de praecepio ,• 
» ccenet, aut carnes comedat , non peccat : similiter in aliis, 
» ut si occidas hominem putans esse feram. Bonac. quaest, 
» 8. p. 3. 

» 2. Si in aliqua re tantum advertas malitiam unius ge- 
» neris , illani solam contrahis ; ut v. gr. si quis cognoscat 
» feminam , quam scit non esse suam , ignorat autem esse 
» consangnineam , is fornicationem tantum , vel adulterium 
» committit, non incestum. Laym. 1. 1. tom. 2. t. 4- 
» Bonac. loc. cit. » 

169. — Quaeritur inde , an ignorantia excuset a pcena legi 
annexa? Respondetur ex Laym. 1. 1. tract. 4- ca P- 2 °- 
quod, qui ignoratinculpabiliter lcgem , excusetur a culpa, 
et ab illius pcena. E converso qui scit legem , sed ignorat 
pcenam illi annexam , minimeexcusaturapcena. ItaLaym. 
cum communi ib. n. 6. Excipitur 1. Sipcena sit gravissima 
excedens meritum criminis. 2. Si sit censura ecclesiastica, 
quam ignorantes non incurrunt , nisi ignorantia sit crassa 7 
seu culpabilis , ut docet Laym. cum communi de Cens. 0. 



jo8 LIB. I. TRACT. II. 

5. n. 7. Et constatex c. 2. de Const. in 6. Idem autem effi- 
cit ignorantia , quod oblivio legis. Laym. ib. Ratio est , quia 
ad incurrendam censuram requiritur contumacia , sive vir- 
tualis contemptus legis. Vide. 1. 7. n. 47. 

Imo si censura sit indicta prsesumentibus, sive temere , 
consulto , aut scienter peccantibus ; tunc excusat ignoian- 
tia etiam crassa, non autem affectata (quae adest, cum 
quis studiose negligit scire legem, ut liberius agat) ; quia 
haec scientise aequiparatur. Ita Laym. d. c. 5. et alii, sed 
vide tom. 3. 1. 7. n. 48. 

DISSERTATIO 

In qua ostenditur, dari ignorantiam invincibilcm innonnullis ad natu- 
ralcm legem spectantibus. 

170. — Exploratoe jam veritatis est, invincibilem igno- 
ranjbam dari non posse in rebus iis, quas homo scire potes!, 
et tenetur. Cum itaque quod scire tenetur ignorat , et igno- 
rantiam , versa vice studio superare potest, ut verbis utar 
divi Thomae 1. 2. q. 76. a. 2. a culpa liberari neutiquam 
potest. Qua^nam vero nos scire tenemur , tradit Angelicus 
ibidem ; cujus haec sunt verba : Omnes tencnturscire commu- 
niter, eaquce suntfidei , et unwersalia juris prcecepta ; singuli 
autem cacjuce adcorum slalum , vel officium spectant. Eaprop- 
ter, ubi de naturali jure sermo fit, palam est, invincibilein 
ignorantiam in primisipsius principiis dari nonposse, quo 
pacto sunt : Deus est colendus : Quod tibi non vis , altcri 
nefeccris. Ita etiam dicimus, neqtie immediatas ab ipsis 
erutas conclusiones , seu proxime praefatis principiis con- 
nexas et coha^rentes invincibiliter posse ignorari , quemad- 
modum certe sunt decalogi praecepta. Porro insuper afir- 
mamus , quod istiusmodi ignorantia invincibilis nec in 
obligationibus quidem datur, qua? ad proprium statum, vel 
ofticium pertinent ; quandoquidem qui cuipiam statui se 
mancipat , ex gr. ecclesiastico , vel religioso , vel qui aliquod 
munus suscipit obeunduni veluti judicis , medici , confcs- 
sarii, aui id genus munus aliud, tenetur illius status , aut 
ofticii obligationes callere , vel in iis instrui . et quieasigno- 
rat, negligens instrui, aut ob timorem, ne deinceps tenere- 
tur eas observare , aut ob voiuntariam negligentiam , ejus 



DE LEGIBUS. 199 

ignorantiaculpabilis semper erit, atque omnes errores quos 
talinegligentia dcinde commiserit, omncsculpabiles erunt, 
etiamsi in iis committendis actualem eoruni malitiae adver- 
tentiam non habeat ; siquidem ad hoc ut culpabiles sint , 
virtualis adVertentia satis est , seu interpretativa ( ut alii 
loquuntur) quam initio habuit, cum proprias obligationes 
scire neglexit,ut sapienter, et communiter docent Habert 
Theol. dogm. t. 3. De Act. Huin. cap. 1. §. 3. quaest. 5. 
Collet. contin. Tournely Comp. mor. t. 1. pag. 52o. 52.5. 
Antoine Theol. mor. c. 4- de Peccat. q. 7. aliique, divo 
Thoma duce, juxta quod superius praenotatum est, etpro 
eo , quod expressius idem S. doctor opusc. de Consc. q. 17. 
a. 5. ad 3. et ad 5. ad hanc remapposite dicit , ubi docet, 
excusari non possejudicemillum, qui in sententia ferenda 
errat , propterea quod leges ignorat , quas didicisse tene- 
batur. 

Dixit communiter, quia licet alii multi DD. utSylviuS, 
Suarez , Gammachaeus , Isamber. videantur pro singulis 
peccatis actualem advertentiam postulare, saltem quando 
cujusque peccati causa poniiur , tamen omnes , nemine 
discrepante , consentiunt , satis esse , ut culpabiles futuri 
errores fiant ,advertentiam illam , quaminitio habet homo, 
cum statum quempiam assumit , aut aliquod munus susci- 
pit , de obligatione sese peritum reddendi , si peritus non 
sit in iis quae agere debet , et in quibus necesse est versari 
ratione muneris , et hoc non obstante negligit; quia tunc 
in confuso saltem errores praevidet , quos non informatus , 
et instructus admittere poterit, et cavere noncurat. Si vero 
quis in suo munere sufficienter antea se curavit instrui , 
et nihilominus in re quapiam erravit quae munus suum 
respiciat , aut statum , non ob negligentiam , sed ob invin- 
cibilem ignorantiam , vel invjncibilem inadvertentiam ab 
omni prorsus culpa utique liber esset , ut mox docebimus. 

Certum igitur est, quodin primisjuris naturalis princi- 
piis, aeque acinproximis conclusionibus , et certis obliga- 
tionibus proprii status non datur invincibilis ignorantia , 
quialumine ipso naturae talia omnibus nota sunt, praeter- 
quamillis, qui oculos clautbunt, ne ea videant. Et de his 
nimirum loquitur D. Th. 1. 2. q. g4- a. 6. : Ad legem na- 
turalcm perUnent primo quiclem qucedam pr&ccpta communissi- 



2oo LIB. I TRACT. II. 

ma, quee sunt omnibus notaj secundario autem qucvdam prcv- 
cepta , magis propria , qucusunt quasi conclusiones propinquiv 
principiis ; et affirmat , utraque ignorari non posse nisi ex 
passione, vel ex ignorantia culpabili ; quoniam sicuti do- 
cet P. Suarez : Natura ipsa , ac conscientia pulsat in acti— 
bus eorum , ut non permitiat ea inculpabilitcr ignorari. 

1 1 1 . — Contra vero unanimis tlieologoruin sententia est, 
tum probabilistarum , tum antiprobabilistarum , in conclu- 
sionibus mediatis , et obscuris . seu remotis a principiis 
utique dari et admitti debere ignorantiam invincibilem : 
ita docet idem S. Thom. i. 2. quaest. 76. a. 3. quistatuit, 
dupliciter ignorantiam esse voluntariam , et culpabilem , 
vel directe , sicut cum aliquis studiose vull ncscire aliqua y 
utlibcrius pcccet ; vel indirecte, sicut cum aliquis propter labo- 
rem , vel propter alias occupationes negligit addiscere id , per 
quod apeccato retraheretur. Talis enim negligentia facit igno- 
rantiam ipsam esse voluntariam , et peccatum , dummodo sit 

corwn , qucv quis sewe tenetur et poiest ; Si vero sit 

talis ignorantia , quce omnino sit involuntaria , sivc quia est in- 
vincibilis , sivc quia est ejus , quod quis scire non tcnctur , talis 
ignorantia omnino excusat a peccato. Afllrmans itaque An- 
gelicus : Sivero ignorantia sit involuntaria , sive quia est in- 
vincibilis , si"e quia est ejus , quod quis scire non tcnctur , talis 
ignorantia omnino cxcusat a peccalo , sane ostendit ignoran- 
tiam adhuc eorum , qure scire tenemur, posito , quod sitin- 
vincibilis,apeccatoexcusare. Idempariterdocetluculentio- 
ribus verbis Quodlib. 8. art. i5. ubi hacc reperiuntur verba: 
E rror autem conscientia? quandoque habei vim absolvcndi, sivc 
excusandi, quando scilicct procedit cx ignorantia ejus , quod quis 
scire nonpotest , vel sc.ire non tenetur ; et in tali casu, quann >u 
factum sit de se mortale , tamen intendens peccare veniulitcr. 
peccaret vcnialiter; et consequenter , si nullum peccatum 
committere intenderet, nullum quidem committeret. ISo- 
tetur attente : Scire non potest, vcl scirc non tcnetur. Igitur 
etiam in casu , quo quis scire tenetur praeceptum ; si illud 
scire ljequeat, ejusignorantia est invincibilis, excusatquea 
culpa, prout in sua natura esset; sapienter advertendo cum 
Joanne a S. Thom. 1. 2. q. 6. disp. 3. diflic. 1. illa verba 
sciie potest intelligi non remote, scd proxime, et expeditc, 
ita ut omissio debitae diligentiac in veritale requirenda sit 



DE LEGIBCS. 20! 

proprie volita : Illud a.iioma : Qui potcst , ct tcnctur, ct hon 
facit , peccat , intclligi de co qui pote.st proxime , et cxpedite , 
/zort remolc iantuni , ct impcditc , quia (ut supra diximus ) omis- 
sio, ut sit voluntaria , dc.bct proccdcrc ab ipsa voluntalc. 

Itidem D. Antoninus aperte nionet , in eonclusionibus 
reinotis quidein dari ignorantiam invincibilem p. 2. tit. 
1. c. 1 1 . §. 28. sic inquiens : Etsi diccrctur hic esscusu- 
ram,et usura cst contra decaloyum. Rcspondctur , sed liunc 
contractum c.sse usurarium, non cst clarum , cum sapientes 
contraria sibi inviccm inhujusmodi sentiant. Cum autcm dicitur 
ignorantia juris nataralis non excusarc , intclligiiur de Jiis qua? 
exprcssc per se vcl rcduclwc sunt circajus naturalc , et divi- 
num, et contra fulcm vei prcecepia per cvidcntes raiionc.s , vcl 
dctcrminationcm Ecclcsia? , vcl scntentiam communcm docto- 
rum ; et non de his, quce per multa mcdia, et non clarc proban- 
tur csse contra prazcepta , et articulos. Idem tuetur Habert, 
dicens Theol. tom. 3. de Act. buin. c. 1. §. 3. circa fin. 
Circa conclusiones rcmotiores juris naturalis , qualcs sunt pro— 
hibitio usura? , uxorum pluralitas , matrimonii indissolubilitas, 
ciiam intcrveniente aliqua gravi cau.sa,potest cssc ignorantia in- 
vincibilis, quia non deducuntur cxprimis principiis , nisi longiori 
discursu. Et Gersonius de Yita spirit. qui scripsit : Concors 
cst sententia , nullam in iis quce lcgis naturalis sunt cadcrc 
ignorantiam invincibilcm , respondet, id dici , et affirmari 
*quoad prima principia , et primarias conclusiones , secus 
vero quoad remotiores conclusiones : imo addit quandoque 
adhuc ipsas primarias conclusiones quibusdam in circum— 
stantiis invincibiliter ignorari posse , ex. gt\ si quis sibi 
persuadet errore deceptus , quod teneatur mentiri, ut 
proximum a morte vindicet. 

Joannes Baptista Du-IIamel non absimiliter nos eertio- 
res facit (lib. 1. de Act. hum. c. 5. in fin. vers. ad legern) 
sic scribens : Quod autem ex cnjurencccssario quidem , scd 
non ita manifcstc deducilur , ut fortc pohjgamia ct alia hujus 
gencris invincibiliter ignorari possc probabile vidcatur , adcout 
nulla vel lcvi suspiciotic ca esse prohibita his in mentcm vcnc- 
rit ; ac licet ca vitiit e*x peccalis libcre admissi.s oriantur , ac 
proinde volunlaria videantur, ct ca ratione. ignorantia sit pcena 
peccati , hinc lamcn non sequitur ca csse volunlaria , cum ex- 
iis peccatis sccutura mala prwvisa non fucrint. 



202 LIB. I. TRACT. II. 

P. Laurentius Berti de Theolog. discipl. t. 2. lih. 21. c. 
10. epmdem seotentiam sic scribendo defendit : Verissi- 
mam lamcn puto scntentiam oppositam , ct circa consequentias 
juris naturaz remotissimas ccnsco ignorantiam invincibilem esse 
admittcndam... Illam tenent omncs fcrc JEgidiani , ac Tlwmis- 
ta? , et Sylvius , VHerminier,aliique communiter, cujus asscrtio- 
nis hoBC videtur ratio apertissima, quod conclusiones juris natu- 
ra> rcmotiores dcducuntur ex principiis longiori, implexoque dis- 
cursu, qucm rudes plurimi effbrmare nequaquamvalent. Idque 
comprobat cum D. Th. in 1 . 2. q. 1 00. a. 1 . ubi dicit : Qiue- 
damvero sunt , qua> subtiliori consideralione rationis a sapienti- 
bus judicantur esse obscrvanda, ct ista sic sunt dc lcge naturuz, ut 
tamcn indigcant disciplina , qua minores a sapicntibus instruan- 
tur. Quocirca concluditP. Berti , rudem hoinmem , si inhoc 
negligens non sit , non esse condemnandum. Et neperitum 
quidem esse damnandum, subjungo , si ex ignorantia in- 
vincibili operetur; quoniam nullus reperitur doctissimus , 
licet sit , qui judicare sciat de cunctis obscuris rebus ad jus 
naturale pertinentibus juxta inconcussam veritatem; nam 
eadem veritas , utaitD. Tli. 1. 2. q. g4- a. 4- non estomni- 
bus seque nota : Sed quantum acl proprias conclusiones ra— 
tionis practica? } non cst eadem veritas , seu rectitudo apud 
omncs y nec etiam apud quo£ est eadem , est cqualiter nota. 
Idem habet P.Gon. in suo Clypeo theol. t. 3. d. 1 . a. 4- §• 1 • 
n. 55. ubi loquens de praeceptis remotis a primis principiis, 
dicit : Polest dari de illis ignorantia invincibilis , etexcusans 
a peccato. Et in tract. de Probabil. circa fmem de eadem 
sententia loquens , ait contrariam esse singularem , pau- 
corum , et improbabilem. Idem habet P. Collet, continuat. 
Tournely, Comp. Mor. t. 1. c. 1. a. 1. sect. 2. concl. 4- 
pag. 23. hisce verbis : Non datur ignorantia invincibilis 
juris naturalis quoad prima principia , et proximas corumcon- 
clusiones , datur vero quoad magis remotas. Idem quoque 
P. Antoine in Theolog. mor. De Peccat. c. 4- <I- 6. dicens : 
Datur in aliquibus ignoranlia invincibilis circa quazdam pra>- 
ccpta juris naturalis valdc abstrusa , et remota a principiis .- 
est communis scntentia , quia cwn aliqua prcecepta sint vald>' 
abstrusa , et remota a pritnis principiis , a quibus sine longo , 
ct di/ficili discursu dcduci ncqucunt, facilc ignorari possunt in- 
vincibilitcr. Et insuper refert anno i685. die 8. augusti 



DE LEGIBUS. 2o3 

JRomae inter varios articulos tertium sequentein articulum 
fuisse damnatum : Nullam admittimus ignoranliam irwin- 
cibilemjuris natura? in ullo hominc , dum hic , et nunc contra 
jus naturce agit. Arrisit mihi fuse , et distincte horum quos 
retuli auctorum referre verba , quia sunt antiprobabilistae. 
Caeterurn innumeri pene sunt alii , qui veluti certam eam- 
dcni vindicant sententiam , ut Sylvius , Sotus , Gamma- 
cliaeus, Isambertus, cardinalis Aguirre, Wigandt, Cuniliati, 
Salm. scholastici , et morales , quibus omnibus adhaerent 
D. Anselmus , Azorius, Suarez, Tapia , Prado , Yasq.,la 
Croix , Duvallius , Medina , Maldonatus , et alii. Neque in 
aliam sententiam ivit doctissimus praesul Julius Torni in 
suisnotisin Estium, ubi scripsit ejusdem fuisse sententia? 
Cajetanum ( quem perperam pro se stare facit Contensonius) 
cum hisce conceptis terminis scripserit Cajetanus : Homi- 
nem quantum in se est in opinionum dclectu a divina bonitate 
excusari, si veritatem non assequens a recta deflectat morum 
regula , non exigit magis Dcus ah homine. Prorsus idem 
nuperrime scriptum reliquit archiepiscopus Parisiensis 
Beaumont in sua Pastorali Catechesi , cujus verba Gallico 
sermone conscripta sic latine reddita afferuntur : Licet in- 
vincibiliter ignorari non possint juris naturalis principia , eo- 
rumque proximw conclusiones, nihilominus tamen eorum obscu- 
riores , remotioresque consequentia? possunt esse, et sa?pe sunt 
invincibilis ignorantice materia. Hoc punctum cunctis in verbis 
simul congregat celebriorum theologorum suffragia. 

172. — Comprobatur autem magisque firmatur nostra 
sententiaasecundE. Baiana propositione ab Alex. VII. pro- 
scripta : Tamctsi detur ignorantia invincibilis juris naturw , 
h&c in statu naturaz lapsai operantem ex ipsa non excusat a 
peccatoformali. A cujus propositionis proscriptione luculen- 
ter infertur, quod Pontifex idcirco eam damnaverit, quia 
procertohabuit, dari utiqueposse ignorantiam invincibilem 
inaliquibus dimcilibus, reconditisque rebus, quaeadlegem 
naturalem spectant. INecdissimile colligitur ab alterius Baia- 
nae propositionis damnatione : Injidelitas negativa in iis, qui- 
bus Christus non est prcvdicatus , peccatum est. Ulteriusaper- 
tissime confirmatur a thesi ab eodem Pontifice damnata : 
Non licet sequi opinioncm inler probabiles probabilissimam. 
Nisi ignorantia invincibilis daretur circa jus naturale . ut 



2o| LIB. I. TRACT. II. 

aiurtadversarii, aculpa neque excusaretur quidem qui se- 
quitur opinionem probabilissimam , quia adliuc probabilis 
sima versatur in discrimine errandi quandoquidem ha?c non 
extra , sed intra probabilitatis terminos existit : ratio no- 
stra? sententiac, ut finem tandem aliquando faciam , quam 
S. Tliomas adducit 1. i. q. 19. art. 6. ea cumprimis evi- 
dens est , Manifestum cst , quocl illa ignorantia ,qucc causat 
involuntarium , tollit rationcm boni, ctmali. 

173. — Sed ad eam dissertationis partem deveniamus, 
ubi audire vacat , qua? contra nos jaciant duo acerrimi 
contradictores , alter nempe P. Jo. Vincentius Patutius, 
qui se ficto nomine appellat Adelpbum Dositbeum, alter 
anonymus , qui librum suum Rcgulam morum inscribit , 
qui ambo quae italico sermone scripserunt , latine bic red- 
duntur. Absolute igitur negantes dari ignorantiam invin- 
cibilem circa quamlibet rem , audiamusprimumPatutium 
italice (ut dixi ) scribentem in ea , quam latine traducimus, 
forma : « Juxta ideam quam babemus a divinis Scripturis, 
» a SS. PP. a divo Tboma , et a communi antiquorum 
» sensu , ac etiam a moderriis primi subsellii theologis , 
» peccata ignorantia? , quando tenemur scire legem , ea 
» sunt (rlgorose, et proprie loqucndo) qua? committuntur 
» et quorum coram Deo rei sumus , tempore , quo igno- 
» rainus ea committere, quia a propria nostra culpa ori- 
» tur, quod ignoremus , et liac de causa D. Tbomas hac 
w in re in c. 1. epist. ad Rom. clarissimum axomia illud, 
» et certum docuit : Ignoranlia , qua? causatur ex culpa 
» non poiest subsequcntcm culpam excilsare ; atque hac ra- 
» tione peccatur, quaquam non habeatur, nedum scien- 
» lia a vobis exnostulata ; cognitio nimirum certa, et evi- 
» dens (loquitur liic mecum circa licitum usum opinionis 
» a^que probabilis , quem defendo), sed ne incerta quidem, 
» etobscura peccali , quae haberi polerat , quamque babere 
» tenebamur. Et deinde concludit : Pauca Juvc sint salis, 
» ut instruamini in ncgotio , cujus ad&quatam non vidcmini 
» ideam cfformassc. » Sed bic erravit P. Patutius , existi- 
mans, me, ut ipse est, penetiantis , et acris esse ingenii , 
sed dura , obtusaque mente cum ipse siin , fateor hanc 
brevem inslructionem mihi salis non esse, quoniam inU-1- 
ligere nunquam potui , quomodo homo peccet , cum in\ in- 



DE LEGIBUS. 20$ 

(ihili ignorantia de peccato laboret , postquamdebilam ad- 
hibuerit diligentiam , ut informetur , et ignorantia careat. 
Auctor vero Regulce morum in universo fere suo libro pro- 
bare nititur, nos niinime posse sine formali peccato rem 
quampiam ignorare ; quae ad jus naturac speclet , sed vi- 
deanius quscso , quomodo id probet, etenim a responsio- 
nibus , qiue suis oppositionibus reddentur, clarius patebit 
nostra sentcntia : Non dalur, (inquit pag. 345.) ignoran- 
tia invincibilis juris naturce, et divini, prcpterquam in pueris 
furiosis , et amcntibus. Deinde pag. 354- sic concludit : 
Ignorantia juris naluralis nunquam illos excusat , qui cogni- 
tione , el libero rationis usu operantur. Quae sane conclusio 
rcprobat , damnatque cujuscumque probabilis opinionis 
usum , etiam probabilissima foret; omnesque ad am- 
plectendum tutiorismum proscriptum adigit. 

Probat ipse potissimum intentum suum , affirmans nos 
teneri sequi veritatem , propterea quod veritas est unica 
moruni norma , et idcirco iu cap. i. ob eam rem multos 
consarcinat simul Scripturae textus : Ego sum via , vcritas, 
ctvita Joan. \/\.&.Viam-Dci in verilate doccs. Mattb. 22. 16. 

Omncs vice tua? vcritas. Ps. 118. i5i. Si filii tui am- 

ualavcrint coram me inverilatc. 3. Reg. 3. /{//Jmbutantes in 
vcritatc , sicut mandatum acccpimus a Patre. 1. Joann. 4. 
Gcntium custodiam vcritatcm. Isaiae 26. 2. Quifacit vcrita- 
tcm venit ad lucem. Joann. 3. 21. In vcritate non stetit. 
Joann. 8. 44- 

Yerum enimvero tanto poterat auctor labori parcere , 
nemo enim inficialur, in operando teneri nos veritatem 
quferere , eamque sequi. Atpetere fassit, quonam alio pa- 
cto possimus nos veritatem noscere , nisi ratione ducti? 
Dicendum igitur, illam veritatem nGbis esse sequenclam , 
ac ainplectendain , quae a ratione exbibetur , et praeter 
oculos veluti ponitur. Hinc P. Collet. tom. 1. cap. 3. 
art. 1. sect. 1. concl. 2. pag. 5g. recte distinguit moralita- 
tem objectivam actusin se considerati a moralitateformali 
agentis, docetque , quando ex invincibili ignorantia quis 
operatur , contingere posse , ut non solum non peccet , 
sed insuper mereatur, operando juxta rationem , quae 
recta videtur , licet ipsa revera supremac rationi repugnet. 
Scdquia (inquit Collet), repugnantia hcec aliquando Uwo^ 



ioG LIB. I. TRACT. II. 

hmtaria est , ut in iis , qui invincibili laborant ignorantia, ideo 
nor. scmpcr imputatur ad culpam , sed aliquando ad mcrilum 
ob bonam fidcm agcntis qui rectam raiioncm sibi sequi vide- 
tur, clum etiam ab ca clcjicit. Idque totum confirmat D. 
Th. i. i. q. 19. a. 1. ad 3. docens , objectum actus ra- 
tione mediante reprsesentari voluntali , atque in quantum 
cadit sub ordine rationis , objectum illud causat in volun- 
tate bonitatem moralem. En ejus verba : Ad 3. dicendum, 
quod bonumpcr rationcm repraiscntatur voluntati ut objectum, 
ct inquantum cadit sub ordinc rationis, pertinet adgcnus moris, 
el causat bonitatcm moralcm in actu voluntatis ; ratio enim 
principium est humanorum , et moralium actuum , ut supra 
dictum est q. 18. a. 5. Ubi idem S. doctor docendo notat 
voluntatis actusbonos, et malosdici, prout a ratione ma- 
nifestantur : Jn actibus autcm lonum , et malum dicitur per 
comparationem ad rationem : quia , ut Dionysius dicit 4. cap. 
de Divinis Nominibus : bonum hominis est secundum ra- 
tionemesse, malum autem quod est praeter rationem... 
Dicuntur autem aliqui actus humani , vel morales , sccundum 
quod sunt a ratione. 

Quocirca idem angelicus doctor 1. 2. q, 71. a. 6. huma- 
nam rationem statuit tanquam proximam voluntatis natu- 
ra? regulam, dicens, quod lex geterna , licet sit prima re- 
gula , nihilominus tamen est remota, et potius est ratio Dei, 
quamnostra: Rcgula autem voluntatis humanx est duplex j 
una propinqua ct homogcnea , scilicct ipsa humana ratio : alia 
vcro cstprima regula, scilicetlex aierna, qua> est quasiratio Dei. 

Sed nequaquam, inquitpraefatus anonymus auctor Regula? 
honorum morum; quando contralegem quis operatur, semper 
peccat, neque ratio sufficit ad excusandum a peccato. Sic 
ipsec. xi. p. 168. ubi quod italice scribebat, sic nos lide- 
liter latine reddimus : « Non negatur quod ratio debet 
» esse regula proximior nostrarum actionum... At hoc in- 
» telligitur , cum ipsa legi aeternae submittitur etc. Sed 
» non semper accidit , quod ratio a lege Dei dirigatur : 
» unde non solum dici non potest , rationem esse rcgulam 
» nostrorum morum , et in errorem labi non posse quem- 
» quam ipsam sequentem , sed etiam veritas est universis 
» in scholis receptissima , quod , quando ratio fallitur , vo- 
» luntas peccct si eam sequitur : Ratio humana potcst cr- 



DE LEGIBUS. 207 

» rare , ct ideo volunlas concordans rationi humance non 
» scmper cst recta ; scd voluntas concordans rationi crranti 
» est mala. Ihec est conclusio S. Thomae , omniumquc 
» theologorum. » Sic auctor finem facit. » 

Sed videamus , quacso , quod tradit S. Tliomas in loco 
ubi hunc articulum proponit : Ulrum voluntas concordans 
rationi crranti sit bona? 1. 2. q. 19. a. 6. Ibi S. doctor sic 
ait : Hcec autem quccstio dcpendet ab eo , quod supra clc igno- 
rantia dictum est (q. 6. a. 8.). Dictum est cnim supra quod 
ignoranlia quandoquc causatinvoluntarium , quandoquc autem 
non. Et quia bonum , ct malum morcdc consistit in actu , in quan- 
tum cst volunlarius , ut ex prccmissis patet (art. 2. hujus 
quscstionis) manifestum est, quod illa ignorantia quce causat 
involuntarium tollit rationem boni, ct mali moralis , non autcm 
illa , quce involuntarium non causat. Dictum esi etiam supra 
(q. 6. a. 8. ) quod ignorantia , qucc cst aliquo modo volita sivc 
directc , sive indirecte non causat involuntarium ; ct dico igno- 
rantiam directe voluntariam, in quam actus voluntatis fcr- 
tur : indirecte aulcm proptcr negiigcntiam , ex eo quod ali- 
quis non vult illud scire , quod scirc tenetur. Si igitur ratio , vel 
conscicntia errat errore voluntario, vel directe , vel proptcr ne- 
gligcntiam , quia est error circa id , quod quis scire tenetur, 
tunc talis crror rationis , vcl conscienticB non excusat , quin vo- 
luntas concordans rationi , vel consciejitia sic crranti^ sit mala. 
Notentur verba : Si igitur ratio , vel conscientta erret crrorc 
voluntario, vel directe , vel propicr negligentiam , quia est error 
circa id quod quis scire tenctur, tunc talis error non excusat. 
Quapropter , quando errornon est volitus, neque directe 
neque indirecte per negligentiam , excusat a peccato. 

Neque obstat dicere, quod cum res aliqua mala sit, 
etiamsi ratio eam reprsesentet ut bonam , semper sit mala, 
etenim respondet D. Thom. in eod. art, ad 1, id esse ve- 
rum propter illud generale axioma : Bonum causatur cx 
intcgra causa , malum autem ex singularibus defcctibus , et 
ideoS. doctor subjungit, aclhoc quod dicaturmalum id, in 
quod fcrtur volunlas , sufficit sive quod sccundum suam natu- 
ram sit malum , sivc quod apprchcndatur ut malum. Hoc 
vero nequaquam efficit , actiones , qure contra legem fiunt, 
esse formalia peccata. Quando peccatur contra legem in- 
yincibiliter ignoratam, mateiialiter tantum, non formaliter 



2o8 LIB. I. TRACT. II. 

peccatur, quialex non ut in se est , sedprout repraesentatur 
a ratione, ita fit regula, et mensura nostrae voluntatis, ut 
sapienter animadvertit , et scribit Joannes a S. Thoma i. 
2. q. 18. disp. xi. art. 2. circafinem, dicens : Etcumin- 
statur, quod potcst ratio proponcre contra lcgem cx errore in- 
vincibili, dicimus , quod non potcst proponcrc contra legem for- 
malitcr , sed matcrialiter , id csl contra legem ut est insc , non 
contra lcgem , ul cxistimatam , sub qua conditionc tantum po- 
tcst lcx mcnsurarc, non sccundum scprecisc ut in re , ct nondum 
ut manifcstatam. Juxta id, quod idein auctor antea scripse- 
rat (cit. quaest. 18. clisp. 9. art. 1.) : Moralitas in aclibus 
liberis non cst aliud , quam corum commcnsuratio , ct ordina- 
tio sccundum rcgulas rationis. 

Sed reponit auctor Rcgulat morum , D. Th. eodem arti- 
culo hssc verba subjungere : Si ratio errans dical , quod 
homo teneatur ad uxorem alterius acccdcre , volunfas con- 
cordans huic rationi erranti cstmala^ eo quod error istc prove- 
nil cx ignorantia legis Dci , quam scire tenctur. Igitur , in- 
fert , quotiescumque quis operatur contra legem Dei , non 
excusatur apeccato , licet ratio contrarium ei repiaesentet. 
Idque confirmat alio Angelici textu (inQuodlib. 3. art. 2;. 
ad 2.): Si alicui dictat conscicntia , ut faciat illud , quod 
cst contra lcgem Dei , si facit , peccat , quia ignoraniia juris 
non excusat a pcccato , nisi fortc sit ignorantia invificibilis , 
cst in furiosis , ct amentibus , quai omnino excusat. In- 
super id connrmattextu Bonifacii VIII. de Reg. Juris i3. 
in. 6. Ignorantia facti , nunjuris , cxcusat. 

Verum textibus hisce omnibus clarae sunt responsiones. 
Cum S. Thom. ait : Ignorantia lcgis Dci , scu ignorantia 
juris non cxcusat , loquitur tantum de ignorantia illorum 
praeceptorum Dci , quae idem exprimit aliis in locis, prout 
superius animadvertimus (1. 2. q. 76. a. 2. et q. 94 a. 6.); 
quse ignorari non possunt sine culpa positivae negligen- 
tiae , quemadmodum sunt prima principia legis naturalis , 
eorumque proxima^ conclusiones , id est praecepta deca- 
logi, ut communiter docent cumD.Th. alii supra laudati 
AA. INec absimiliter intelligi debet auctoritas Gersonis 
nobisab adversario objectata, uti explanat Habert. Eadem 
quoque ratione explicandne sunt auctoritates Alberti IMa- 
gni , et Adriani Papac , nam in pastorali epistola archiepi- 



DE LEGIBUS. 209 

scopi Beaumontpromc lios auctores stantescitatos reperio, 
ncmpe Albert. Mag. in 2. dist. 22. art. 10. ct Adrianum 
in 4- Sent. tract. de Clav. Eccl. q. 5. Gscterum certuin est, 
D. Th. primis principiis exceptis , ac proxiinis inde con- 
clusionibus in reliquis abstrusis , et obscuris admittere , 
pluribus in locis, uti monuimus, ignorantiam invincibi- 
lem, siquidem 1. 2. q. 76. a. 3. amrmat, quod, cum igno- 
rantia est invincibilis , licet sit de rebus , quas bomo scire 
tenetur, excuset a peccato , illis verbis : Si vcro sit talis 
ignorantia , quce omnino sit involuniaria, sive quia est ejus, 
quod quis scire non tenetur, omnino excusat a peccato. Acce- 
dit, quod alio superius allatoloco 1. 2. q. 19. a. 6. doceat, 
tuncesse malam voluntatem , quae sequitur erroneam ra- 
tionem , quando ratio errat sive directe sive indirecte pro- 
pter voluntariam negligentiam circa ea, quas homo scire 
debet : Si igitur ratio , vel conscientia erret errore volunta— 
rio , vcl directe , vel propter ncgligentiam , quia error est circa 
id , quod quis scire tenelur , tunc talis crror non excusat. Igi — 
tur cum error non sit voluntarius saltem ratione ncgli- 
gentiae, utique excusat a peccato. 

AdtextumautemBonifacii VIII. qui contranosponitur : 
Ignorantia facli , non juris, excusat , apposite respondent 
Sylvius in 1. 2. q. 76. a. 3. q. 7. concl. 7. et Antoine de 
Peccat. cap. 4- q- 6. id locum habere in statutis forensi- 
bus , quorum ignorantia plerumque prsesumitur vincibilis 
post eorum promulgationem in foro factam , dummodo 
aliqua specialis ratio , qua contrarium prsesumeretur , non 
adesset, ut habeturex cap. In tua ,tit. Quimatr. accus. etc. 

Opponit deinde anonymus varias Scripturae auctoritates, 
quibus probare nititur , non dari ignorantiam invincibilem 
circa jus naturse : Qui autem non cognovit , etfecit digna 
plagis, vapulabit paucis. Luc. 12. /jS. Dclicta juvcnlutis 
mea? , et ignorantias mcas ne mcmineris. Ps. it\. 7. Misc- 
ricordiam Dei conscculus sum } quia ignorans fcci in incre- 
dulitatc. 1. Timotli. 1. i3. Verum textus hi omnes , prout 
docet Habert de Act. Hum. c. 1. §. 3. circa fin. et ex con- 
cordi suffragio interpretum universorum de ignorantia 
crassa intelliguntur , quae caeteroqui peccatum diminuit, 
sed supplicium non effugit , quia , ut ait Ilabert, cst volita 
saliem indirccte , quaienus qui ca laborat, volunlarie omittit 

9.. 



2io Llfc. I. TRACT. II. 

diligentiam, utaddiscat, velsuscipit officium , adquodprcestan- 
dam nonpotest adipisci scientiam requisitam. Et ideo , prose- 
quitur idem auctor , a concilio Diospolitano damnata fuit 
propositio Pelagii , hisce terminis concepta : Ignorantia 
non subjacetpeccato, quoniam non secundum voluntatcm evenit , 
sed secundum necessitatem. Fuit igitur damnata , quianem- 
pe ignorantia crassa est vincibilis , adeoque culpabilis. 

At insurgit anonymus : Christum Judaei cruci affixerunt, 
ipsum non cognoscentes , prout idem Salvator noster pa- 
tefecit , cum dixit : Pater, dimitte illis , non enim sciunt , 
quid faciunl. Luc. 23. 34- Infideles credunt , honorem se 
pra?stare Deo, apostolos morti tradentes : Sed venit hora , 
ut omnis qui interficit vos , arbitretur se obscquium prcestare 
Deo. Joan. 16. 2. Ita pariter haeretici veritatem tueri pu- 
tant , catholicos persequendo. Yerum quidquid objicitur, 
paucis clare diluit praelaudatus Habert : Juclcei per mira- 
cula , et prophetias poluerunt cognoscere Christum Dominum , 
juxta illud : Si enim crcderctis Moysi , crederetis forsifan el 
mihi • dc me enirii ille scripsit. Joan. 5. 4^- Si op< ra nonfe- 
cisscm in eis... peccatum non liabcrcnt. Joan. i5. Hwrctici , 
ct alii infidelcs , si velint attendcre ad notas verce rcligionis , 
eam in Etclcsia Romana facilc cleprcliendissent . 

174- — Sediteruminstatanonymussicdicens : Ignorantia 
cognoscendi aliquod naturale proeceptum oritur a nobis ip- 
sis, vel quia omnem debitam diligentiam non adhibemus 
in veritate quaerenda, vet quia a Deo non postulamus , uti 
par est, gratias, ut divinam legemcognoscamus; quoniam 
(inquit) , quemadmodum fides nostra divino elevari debet 
lumine ad sancta mysteria credenda, ila nostra ratio ab 
eodem lumine elevari debet , ad habendas perspectas vias 
progrediendi ad Deum. Quocirca David propheta orabat : 
Domine ostcnde mihi lcgcm tuam, et doce me facerc volunta- 
tem tuam. Hinc p. 253. sic denique concludit : Non potest 
sine peccato esse, quod hac ignorantiti contra lcgcm Dci cfjicitur. 

Ergo, respondeo , cum videmus tot viros doctos et pios 
ac etiam in sanctorum numerum relatos multis in qua?stio- 
nibus invicem adversatos fuisse in pluribus ad legem na- 
turalem spectantibus, dicere fortene debemus alterutros 
eoruni peccasse , ct danmalionem subiisse? lta loquitm 
P. Antoine in cit. loc. de Peccat. c. 4- i« lianc rcm • ^i 



DELEGIBUS. ?» 

S. Th. etS. Bonav. dc multis ad lcgcm naturalcm pertinentibwi 
intcr sc dissident ; altcruter crgo crravit ; et tamcn ncuter opi- 
nionem ullam antc obitum rctractavit ; crgo si non datur icjno- 
rantia invincibilis lcgis naluralis in re quapiam , alterutcr in 
gravi pcccato diem clausit cxtremum , cum sit gravis culpa do- 
cere culpabilitcr errorem circa prcecepta divina , sicqur, damna- 
tus cst. Et revera, nos non latet, S. Thomani defendere , 
JLidicein debere dainnare illum, quem in jure constat essc 
reum , licet ipse judex sciat illum esse innocentem ; sed 
S. Bonaventura id negat. E converso S. Bonaventura tue- 
tur, peccatorem, nisi statim a comniisso peccato conuteatur, 
novum patrare peccatum , idque negat D Thoinas. Atque 
id genus exempla eruditorum , sanclorumque viroruin ,. 
i\\i'\ de praeceptis natmalibus discutientes discordes man- 
scrunt, ait S. Antonius p. i. tit. 3. c. 10. §. 10. sexcenta 
prope afFerri posse. Idem doctissimus Morinus part. 3. 
exercit. 5. c. 9. de Sacram. Ord. docet, cum dicit : Quicum- 
que annales E cclesice attendcrit, facilc animadverterit , auctorcs 
ccclesiasticos multa. aliquando opinionum varictate discordcs 
fluctuasse. Insuper Natalis Alexander tom. 3. disp. 16. 
sect. 2. P. PetriTheol. 1. 21. c. 12. n. 5. affirmant, quam- 
plures etiam SS. Patrum in nonnullos esse lapsos errores : 
Fatemur in singulis pene Patribusncevos reperiri , in plerisque 
etiam errorcs. Et quid de S. Joan. Chrysostomo refert Xis- 
tus Senensis Bibl. Sacr. adnot. 89? Restat tertium , quod 
in prcemissis Chrysostomivcrbis continctur asscrtum, vidclicet, 
Saram in eo potissimum essc lauda.ndam , atque imitandam , 
quodscrvandimarUi causa barbarorum sese adultcrio cxposuerit , 
consentiente tamen marito in cjus adultcrium , imo etiam sua- 
dente. Goncludendum proinde ex eo foret , sanctos hosce , 
vel alios ecclesiasticos auctores ad tartara esse detrusos , 
propterea quod erroneas scripscrunt opiniones , carumque 
postca non curarunt cmendationem ; vcl sakem concluden- 
dum , in iis scribendis semper mortaliter peccasse ; veruin 
nescio , an quis reperiendus sit, qu-i id audebit asserere. 
Quapropter non valet dici, quod ille qui , ut convenit,: 
studet , ac orat, cognitioncm quidem obtincat veritatis in 
univcrsis natura? lcgis dubiis ; siquidem O()ortime rcspondct 
P. Collet 1. c. c. 1. p. 24. piacstantioraEcclesisc lumina mi^- 
nime ncglexissse studium ? et orationcm , ivec propterea adi 



31 4 LIB. I. TRACT. IX. 

veritatis notitiam pervenisse, ut eam assequerentur. Et vcro, 
si qucelibet Lgnorantia juris naturalis vinci possit, maxinie per 
oralioncm, atqui falsum conscquens, cum majora Ecclcsioz lumi- 
nadies, noctcsquc orando, ct studcndo consumpscrint , nec tamcn 
cas quas optabant cognitiones obtinuerint. Quandoquidem , 
utoptime idemP. Collet animadvertit . inultarum legisna- 
turaj conclusionum , sed remotarum a primis principiis , ne 
patres quidem , etEcclesiae doctores cum omnibus pircsidhs 
anatura, etagratia acceptis veritatem in pluribus assequi 
potuerunt : alqui mu/las sunt conclusiunes a primis principiis 
oriundce, quarum cognitio nc cum magnis quidcm naturce, ct gra- 
tice auxiliis haberi potest, cum circa cas dividantur acutissimi 
simul , et piissimi patres Ecclesice. 

Sed replicatur : Deus est fidelis, promisit exaudire oran- 
tem se : Pelite , et accipietis. Si nos lucem suam a Deo 
debitis conditionibus postularemus , eam ipse non dene- 
garet ; quamobrem si non obtinemus , per nos profeclo 
stat , nosque sumus in culpa. Sed duo sunt distinguenda 
genera lucis. Altera lux , seu cognitio est naturalis , vcl 
potius natura) viribus comparata , qua morales verilatcs 
cognoscimus divinae legis circa imperata, et vetita. Altera 
est lex supernaturalis gratiae qua illustramur, ut cogoo- 
scamus divina^ gratiae valorem , maximum aeternae salutis 
negotium , mediaad eam consequendam, occasiones, quae, 
ad ejus jacturam praecipites nos agerepossunt, etid genus 
alia. Cum autem contra legem formaliter delinquitur er 
liujus lucis gratise defectu, quam a Deo poscere minime 
curavimus, dubium non est, quin ejusmodi negligentia no- 
bis imputetur ad culpam , quippe tunc nostra oscitantia est 
voluntaria; nam si lucem hanc postulavissemus, non de- 
fuisset utique; Deus enim non desinit impertiri gratiam 
oranti, utquodbonum esse cognoscit, amplectatur, et quod 
malum fore noscit, caveat ; atque haec illa lex est , quam 
petebat David , cum atebat : Da mihi intcllcctum , ct discam 
mandata lua : Docc mcfacerc voluntatcm tuam. Contra vcro 
Deus neque dat , neque se daturum promisit omnibus 
lucem veritates onmes cognoscendi , qiue naturali lumine 
cognosci possunt; ideoque cum quis materialiter operatnr 
rontra legem,sed invincibiliter, ob hujus naturalis oogni- 
tionis defectum , tunc ad formale pcccatum non imputalur 



DE LEGIBUS. 2.3 

error, contentus cum sit Dcus, utnosnict nos dhigamus juxta 
conscientiaedictamen, quodpcr rationem nobis exhibetur, 
ct ostcnditur tanquam rectum. Apostolus ait : Omne aulcm 
quod nonest exfide (id est juxta conscientiam, uti commu- 
niter explicant Ambrosius, Chrysostomus , Tbeodorctus , 
aliique) peccatum est. Igitur qui operatur juxta propria? 
conscientia^dictamen , non peccat. S. Joannesquoque tra- 
dit : Si cor nostrum non reprchcnderit nos , fiduciam habc- 
mus ad Dcum. i. Joan. 3. 21 . Ut uno verbo dicam , Deus 
non damnat, nisi illas actiones , in quibus adest malitia 
voluntaria, vel voluntaria negligentia ; unde eum, qui 
existimat invincibiliter se recte operari , Deus non solum 
non punit , sed quandoque rectam ejus intentionem remu- 
neratur , etiamsi opus ejus legi . prout est in se repugnet, 
sed quia repugnantia hccc (scribit P. Collet , ut superius 
pivenotatum est) aliquando iiwoluntaria est , ut in us , qui 
invincibili laborant ignorantia , idco non scmpcr imputatur ad 
culpam, sed aliquando ad mcrilum ob bonian fincm agcniis, qui 
rcclam raiioncm sibi sequi vidctttr , dum ctiam ab ca dcficit. 

Id pariter scribit severissimus P. Danicl Concina Tlieo- 
log. clirist. t. 2. 1. 2. de Conscientia, dissert. 1. ubi licet 
in argumento capitis 5. dicat, opus exerrore conscientia? 
patratum adhuc invincibili , neutiquam bonum esse posse, 
meritoque dignum : nibilominus infra n. 36. p. Mibi zj6. 
expresse sententioc nostra? adha^ret, dicens : Potest enim 
quis , dum cxercct opus matcrialiter malum , habcrc plurcs acius 
bonos , intentionem ncmpe bonam Dco placcndi , hos bonos , ct 
mcritorios dicimus , quamvis actus , qui per se tunc cxcrcctur, 
sit materialitermalus... If&c bona inienlio nulla prava circum- 
stantia inquinatur, quia opus matcrialiicr malum , cum non sit 
voluntarium , refundcre in ipsos actus maliiiam non valet. 

Verum anonymus noster contra id quasi tuba exaltat 
vocem suam et caput integrum in hoc insumit (quod est 
XIII.) ubi magna vi nititur probare, quando actio divinae 
legi est contraria, semper hominem peccare, licet recta in- 
tentione operetur. En quomodo italice loquitur, quod nos 
latine vertimus. Primum , inquit : « Est igitur in Evan- 
» gelio, et in Patrum doctrinaconstans axioma, intcntio- 
» nem et fincm communicare eorum bonitatem , aut mali- 
» tiam nostris actionibus casque bonas, aut malas facere. » 



2i 4 LIB. I. TRACT. II. 

Sed p-^ulo post sibimet ipsi adversans aliter loquitur , et in- 
quit : « Quamquam recta sit intentio, si quod fit , suapte 
» natura pravum est , vel aliqua alia peculiari circum- 
» stantia , vel si divina lege prohibeatur , hoc non obstante, 
» peccatur ab eo qui facit. » 

Ita sentit noster adversarius , sed praeter P. Concinam 
superius laudatum , et prseter sententiam coinmunem alio- 
rum doctorum , D. Th., D. Ambrosius, D. Bernardus, et 
D. Joan. Chrysostomus contrarium sentiunt, uti ostende- 
mus : primum itaque D. Th. i. 2. q. 18. a. 6. proponit 
quaesitum : Utrum aclus habcat speciem boni , vcl mali cx 
fine? Et respondet : Diccndum , quocl aliqui actus dicuntur 
humani in quantum sunt voluntarii sicut supra dictuni cst. In 
actu autem voluntario invenitur duplex actus , scilicct actus 
interior voluntatis , ct actus extcrior, ct uterquc horum actuum 
habct suumobjccium. Finis autcm proprie est objectum interio- 

ris actus voluntarii Actus extcrior accipit speciem ab objecio, 

circa quod cst ; ita actus interior voluntaiis accipit specicm a 
fine, sicut a proprio objecto. Id autem quodest cx partc volun- 
taiis, sc habet ut formale ad id quod est cx partc cxterioris 
actus... Neque actus cxtcriores habent rationem moralitalis, nisi 
in quantum sunt voluntarii , ct ideo actus humani species for- 
maliter considcratur sccundum fmcm, materialitcr auicm secun- 
dum objcctam cxterioris actus. Isthaec sancti doctoris verba 
clariora sunt , quam ut explanatione egeant : nam in his 
luculentissime docet, actum humanum, bonum aut malum 
evadere prout finis est, quo fit : etenim ipse humanus 
actus ,in tantum habet rationem moralitatis, id est , ut sit 
bonus , vel malus , in quantum est voluntarius. Objectum 
actus externi est res, prout est in se ipsa : objectum vero 
actus interni voluntatis est intentio , qua quis opeiatur ; 
unde licet materialiter actus sit in se ipso malus, tamen 
formaliter bonus est, quando bonus est linis; hoc tamcn 
semper intelligendum,cum nempe malitiaactus materialis 
invincibiliter ab operante ignoretur. 

Adversarius vero pro se alfert longam admodum D. Ber- 
nardiperiodum dePraecept. etDisp.cap. 12. eti8. etdeinde 
dicit : Ejusmodi divi Bcrnardi rcsponsio clarc oslcndit , quod 
ut oculus simplex faciat corpus luminosum , duo continere de- 
hcl, bonam ncmpc intcnlionem , ct vcritatis wmiv.nfttm. DOG 



DELEGIBUS. 21 5 

ipse italice , nos latine dicebamus. Ego autcm lego , D. 
Bcrnardum duas doctrinas dare iis oppositas, qusc adver— 
sarius affirmat : in eodcm tract. c. 12. et 17. Bcrnardus 
ait , quod ille qui obedit piaelato ex recta intcnlionc , me- 
ritoric agit , quamvis matcrialitcr crrat contra lcgem , ct c. 
i/\. n. 35. bscc verba liabet : Et quidcm dignam dixerun vel 
solam intcntioncm piam , ncc plane condigna remuncratione 
fraudabilur in opcre quoque non botio ipsa bona volunlas. 
D. Ambrosius, 1. 1. Oflic. c. 3o. scribit : sfffectus tuus 
nomen imponit opcri tuo. Joan. Chrysostom. Hom. 19. in 
op. imperf. similiter scribit : Ex proposito bono eliam quod 
videtur malum bonum est , quia propositum bonum cxcusat 
malum opus. 

Sed qui contra legem operatur , instat auctor , semper 
peccat ignorantia vincibili , quia non orat; nam si oraret , 
sibi nondeessetgratia ad cognoseendam lege&i. Adquod sic 
respondeo : Dens oranti , ut formale peccatum caveat, 11011 
denegat sufficientem gratiam , sed non semper gratiam 
impertit , ut materiale pcccatlim vitetur. Non decst gratia 
(scribit P. Collet) qua peccatum formalitcr devilet , concedo : 
pcccatum ctiam matcrialitcr , necjo. Porvo peccatum , quod ex 
Ujnorantia invincibili commitiitur , non cst peccatum , nisi mate- 
rialiter ; ncc impedit , quominus aitcrna salus obtincri possit. 
Imo sunt qui crcdunt , quarumdam rerum cognitionem homini 
subtrahere , quia mavult ut propter cognitionis dtfcctum non 
peccet , /iisi matcrialitcr , quam , ut occasionc cognitionis suce 
formalitcr delinquat. 

.Vix tamen , imo ne vix quidem intelligo , quidad rem 
nostram pertineat propositio , quani opponunt , ab Ale- 
xandro VII. damnata , circa peccatum philosopbicuin , 
qua? habebat : Fcccaturn philosophicum , scu moralc , quan- 
tumvis /jrave, in co qui Dtum vcl ignorut , vel cle Dco aciu 
non cogitat , est grcwe peccatum , sccl non est offcnsa Dei , 
ncquc pcccatum mortalc dissotvens amiciliam Dci , ncque cvtcrna 
poana dignum. Quid ad rem nostram , inquani ; pertinet 
propositio isthrec? Qui cognoscit offendcrc naturam , neces- 
sario offendit etiatn natursc Auctorem , qui est Deus , 
etiamsi de Deo non cogitct : sed qui operatur cxignorantia 
invincibili lcgis naturalis, neque Deumoffendit, nisi tan- 
tum materialiter , Yel (ut melius dicam) in nilulo offen- 



2 ; G LIB. I. TRACT. II. 

dit; eLnim materialis oflensio non habet rationem offen- 
ssc , sed ad summnm esset materia offensa? , si liomo tan- 
quaui offensam Dei , aut natura? eam apprehenderet. 

Nec quidquam saffragatur cliccre in sensu adversarii , 
quod quemadinodum fidcs nostra elevari debet lumine 
supernaturali , ut revelata mysteria credamus , ita etiam 
nostra ratio eodem debeat elevari lumine , ut juris naturae 
ncgotia cognoscamus : quia quantum attinet ad mysteria , 
ultro concedimus; sed ad bene operandum , licet liomini 
in tenebris veluti constituto in poenam primigenicC labis non 
sufficiat sola , nudaque ratio naturalis, sed requiritur in- 
super divina praeceptorum revelatio, ut ea intelligat quai 
facienda sint, qugeque cavenda; postquam vero homo boc 
divina? revelationis lumen acceperit ad bene vivendum, et 
ad omnes morales veritates cognoscendas , prout in se 
sunt , aliud non opus est supernaturale lumen ; etenim 
Deus gratias supernaturales minime pollicitus est ad hunc 
finem , sed vult , ut homo naturali ratione rtfatur directa 
jam a revelatione praeceptorum facta ; tantummodo , ut 
jam supra dictum est , ea eget gratia , qua ipse illumine- 
lur , et confortetur ad id amplectendum , quod cognoscit 
bonum , idque fugienduin malum quod cognoscit esse 
vitandum. Optime admonet D. Th. i. i. q. 76. art. ?.. 
ad. 1. non posse hominem propriis actibus gratiam ac- 
quirere, sed utique propria diligentia rerum scientiam 
comparare posse. Homo potcst aliquam scicntiam acquircre 
pcr suos actus , gralia vero non acquiritur ex noslris actibns. 

Si igitur ita se res habct , non debet homo necessario 
expectare gratiam , ut naturalium pracceptoruni ignoran- 
tiam superet, quia ejusmodi ignorantia propria diligentia 
superanda est ; et quotiescumquc ha?c diligentia tanti non 
esset roboris , ut ad cognitionem perduceret remotorum , 
obscuriorumque prreceptorum , invincibilis cum sit igno- 
rantia, a Dconon imputatur ad culpam. 

Atqui anonymus aliam insistit viam , culpabilem ut red- 
dat ignorantiam invincibilem cujuscumque rei ad jus na- 
turie spectantis ; ait enim : duo nobis inflicta vulncra csse, 
et adhuc residentia ab originali peccato , concupisccnliam 
nimirum , ob quam voluntas ad malum proclivis rcman- 
sit , et ignorantiam , ex qua oLnubilata remansit ratio ; 



DE LEGIBUS. 2,7 

proindeque sic argumentatur italice loquendo , quod nos 
latine : Si concupiscentia non cxcusat eum , qui sequitur con. 
cupiscentia? deordinationes , quarc ignorantia excusare debct 
illum , qui sequitur deordinationes ignoranliai? Ex quo deinde 
concludit, quod sicuti peccat operans propter concupiscen- 
tiam, ita peccet operans propter ignorantiam. 

Sed responsio est aperta. Idcirco peccat concupiscentia? 
deordinationes sequens , quia cum voluntate sponte il- 
lius malitiae adhanet, tunc etiam concupiscentia ipsa est 
voluntaria. Aliter vero accidit in ignorantia invincibili , 
quac non est volita,neque placet. Manifestum est, nullum 
esse peccatum , nisi voluntarium ; eo fit , ut quemadmo- 
dum sequentes nos voluntarias concupiscentise deordina- 
tiones peccamus , ita pariter peccamus ignorantiae vinci- 
bilis , et volitae sequentes deordinationes ; e contrario ta- 
men , sicuti operari juxta concupiscentiam , sed contra 
voluntatem nostram , peccatum nullum est , juxta quod 
aiebat Apostolus (Rom. 7. 19. ) : Quodnolo malum hoc a<*o : 
ita quoque peccatum nullum »est operari ob ignorantiam 
invincibilem , cum non sit volita. 

Ulterius vero progreditur auctor et culpabilem putat 
ignorantiam nostram , saltem propter propria peccata a 
nobis prius commissa , affirmatque , quod quemadmo- 
duni nos propter peccata nostra in morali constituimur 
impotentia operandi bonum , ita in morali etiam impo- 
tentia constituimur cognoscendi bonum, quod faciendum 
sit , et malum quod sit fugiendum. Quapropter sicuti 
non excusat iinpotentia, quando malum operamur, quod 
cognoscimus esse malum , ita non excusat impotentia 
cum ignoramus malum quod facimus. 

At cum Du-Hamel, 1. 2. de Act. Hum, c. 5. infine re- 
spondemu6 primum , poenam peccatinon esse malum, quod 
imputatur ad culpam ejus, qui talem patitur pcenam ; quare 
licet talis ignorantia esset pcena aliprum pcccatorum quse 
antea admisimus , attamen bsec peccata non faciunt cul- 
paljilcs errores,quos dcinde committimus ex invincibili 
ignorantia ; quoniam tales errores non sunt a nobis voliti 
neque pracvisi. Ac licet ea (scribit Du-IIamel) vkia ex pec- 
catis libere admissis oriantur, ac proinde voluntaria videantur 
et ea ratione ignorantia sit pa>naj)eccati; hinc tamen non se~ 
»• 10. 



2i8 LIB. I. TRACT. II. 

quilur ea csse voluntaria , cum ex iis peccalis sccutura mala 
prwvisanon fuerunt. Insupcr respondetur , a veritate pror- 
sus alienum esse,quod sicuti nostra peccata nos consti- 
tuunt in morali impotentia operandi bonum , ita pariter 
constituant in morali impotentia prsccepta naturalia co- 
gnoscendi ; quia , juxta quod superius praenotavimus , ut 
bonum operemur , requiritur gratia , ad quam sane obicem 
ponitqui peccat ;'utvero simpliciter praecepta cognoscantur, 
necesse non est gratia , sed satis est naturale lumen ; unde 
neutiquam dici potest, peccatum locare hominem in morali 
impotentia cognoscendi praecepta. 

At fortasse dicet : Peccata peccantes excaecant , et cogni- 
tionem abripiunt. Libenter annuo peccata a peccatoribus 
auferre cognitionem illam , quae ad bonum agendum alli- 
cit , removetque a malo patrando ; et ut cognitio ista ha- 
beatur , requiritur gratia, et ad eam obtinendam orare opor- 
tet. De hac nimirum cognitione loquebalur Augustinus 
contra Pclagium : Dum tamen potius dispulet , quam , ul 
oret , et dicat : Da mihi inlcllectum , etdiscam mandata tua. 
Bellarminus hunc Davidis explicans textum inquit : Da mihi 
intclleclum , non significat da mihi vim intclligendi , scd da 
mihi lumcn dii'inum , quo mens mea discat mandata tua , 
( scilicet) utsibi persuadeat } optimum esse illa complcre. Po- 
stulabat igitur Propheta gratiam , ut illuminaretur , et sibi 
persuaderet , quantum illud foret bonum, quod in exequen- 
dis divinis prxceptis requiritur. Id quoque expostulabat , 
quando orabat : Viam justificalionum tuarum instrue me ; 
id c^(idem Beilarminusexplicat )doce me quai sit viapra?ce- 
ptororum iuorum , quomodo vidclicet dehcam in lege tua am- 
bulare ; nempe quomodo ambulare debeam juxta tua pra> 
cepta. Id insuper, quando orabat : Da mihi intcllcctum , ct 
scrutabor legcm tuam. Pe///(Bellarminus) ut scrutari possit 
cjus utilitatcs. Id pariter, cum aiebat : Docc mc faccre vo- 
lunlatcm tuam; id est , doce me Domine |ut secundum 
voluntatem tuam operer ; sed , ut supra dictum est, volun- 
tas Dei est , ut nos operemur juxta nostra? conscientiae di- 
ctamen. Peccatum igitur peccantem privat hac cognitione 
gratiae; sed non cognitione naturali praeceptorum , qua? no- 
bis se praestant cognoscenda ratione dumtaxat naturali , 
ut recte scribit Habert de Act. Hum. c. i. §. 3. p. 17- ex 



DE LEGIBUS. ?>9 

D. Thoma : Pcccalum naturam humanam prorsus non cor- 
rumpil , alioquin pcr pcccatum dcsinercl csse homo. 

Multas autcm auctor divi Augustiniopponitauctoritates, 
et praesertim illam deGratia , ct Lib. Arb. c. 3. : Tgnorantia 
qu&non est eorum, quiscire nolunt , scd qui tanquam simpli- 
citernesciunt, ncminem sic excusat , ut scmpilerno igne non 
ardcal. Super hanc auctoritatem auctor sic italice scribit 
quod nos latine : « Minime contendit S. Augustinus , 
» semper esse reum , qui ignorantia deliquit, quemadmo- 
» dumqui peccat cum cognitione suaeculpac... addit tamen 
» quod hoc nondebet aperire asylum ad tenebras ignoran- 
» tiae , ut in ea suam inveniat excusationem, quia eadem 
» non sicexcusat, utquis minimedamnetur adignem aeter- 
» num. » Verumego non intelligo, quidauctor velitprorei 
summa inferre ab hac Augustini auctoritate. Si abillis ver- 
bis, qui tanquam simpliciter ncsciunl , inferre vellet , igno- 
rantiam non excusare ab aeterna damnatione , quamvis in- 
vincibilis sit , contra ipsum obstaret propositio secunda ab 
Alexandro VIII. proscripta , et superius jam allata , qua? 
habebat,ignorantiam invincibilem juris naturae non excu— 
sare a peccato formali. Caeterum Du-Hamel, et P. Berti 
recte liuic Augustini textui respondent. Et sic Du-Hamel 
(de Act. Hum. 1. i. disp. 3. c. 6. n. 6. ) : Ha?c intelligenda, 
ut nescientia simplex non excuset a peccato , cujus non est 
causa , sed eximit ab eo cujus est causa. Unde quilegem Dei 
ncsciunt ,ncc scirepotuerunt , non peribunt , quodlegem ignc* 
lam violaverint, sed propter peccala , quce in lege natura? ad- 
miscrunt. Eademque ratione relato Augustini textuirespon- 
detP.Berti 1. 21. c. 10 dicens, Augustinum scripsisse, 
quod infideles , qui non crediderunt Jesu Christo, merean- 
tur ignem aeternum , non quia non credidcrunt , id enim non 
imputatur ad culpam , dummodo nescire noluerunt - sed quia 
legem naturoe inscriptam cordibus suis libere transgressi sunt. 
Itaque mens Augustini ea profecto est, quod ignorantia 
nempe illorum , qui penitus ignorarunt veram religionem , 
licet eos ab incredulitatis peccato excuset, non tamen ab 
jis peccatis excusat , quae ipsi talia esse cognoscunt juxta 
naturae lumen. Quod vero S. doctor de ignorantia culpa- 
bili loqueretur , ex verbis jam constat , quae immediate 
citato textui subjungit, dicens : Non enim sine causa di- 



2 3o LIB. I. TRACT. II. 

ctum eft : Effunde iram tuam in gentes , quce te non noverunt. 
Deum non cognoscere, non potest, nisi malitia, autvolun- 
taria obcaecatione contingere. Idem scribit sanctus Joannes 
Chrysost. Hom. 27. inEp. adRom. n. 3. Judcei ignorarunt, 
sedh&c ignoranlia non erat digna venia. Grceci quoque igno- 
rarunt , sed defensionem non habent. Sed postea immediate 
subjungit : Quando cnim ea quai sciri nequeunt , ignorave- 
ris , culpa? obnoxius non eris. Cui conformatur celebris illa 
S. Augustinidoctrina (1. 3. de Lib. Arbitr. c. 19. n. 53.) : 
Non tibi dcpulatur ad culpam quod invitus ignoras , sed quod 
ncgligis qucerere quod ignoras. 

Caeteruin ne longum faciam, et ne ulterius taedio lectorem 
afficiam , omnibus aliis Augustini textibus , quos anonymus 
objicit , una tantummodo ejusdem sancti auctoritate re- 
spondemus. Is in primo lib. Retract. videtur prima facie 
sentire, nescientem se peccare , adhuc peccare , quando 
voluntarie id agit , quod in se peccatum est : Qui nesciens 
peccavit , non incongruentcr nolens peccasse dici potest , quam- 
yis et ipse , quod nesciens fcclt , volcns tamcn fecit , ita nec ipsius 
esse potuit sinc voluntate pcccatum. Sed ut egregie animad- 
vertit Du-Hamel 1. c. n. 5. in fin. idem S. doctor aperit 
mentem suam, explanatque quod dicere intelligebat : Quia 
voluit , ergo fccit ; etsi non quia voluit , peccavit ncsciens pcc- 
catum esse quod fecit. Ita nec tale pcccaium sine voluntate 
eesse potuit , sed voluntate facti , et non voluntate pcccati. Id 
denotat , quod licet factum sit materia peccati , cum tamen 
voluntas deest peccandi , peccatum est tantum materiale , 
sed non formale , seu voluntarium, ut optime Du-Hamel , 
Quod nimirum factum ipsum est matcria pcccati , non fonnah- 
ter , ct reipsa peccatum est, 

Id pariter est quod scripsit D. Thomas opusc. de Malo 
q.3. art. 8. Si ignorcturdcformitas , puta cum aliquis nescit, 
fornicationem esse pcccatum, voluntaric quidcm facit foinica- 
tionem , scd non voluntarie facit peccatum. INon negatur 
vero , ut sincere loquamur , Angelicum , alibi negarc forni- 
cationem invincibiliter ignorari posse ; et merito id negat , 
quia fornicatioprohibeturpraecepto proximo, et immediato 
primis principiis ; attamen S. doctor loco nuperrime ad- 
ducto , ut certam , exploratamquc rem statuit , quod 
quando quis invincibiliter ignorans operatur etiam contra 



DE LEGIBUS. ^ 1 

aliquid spectans ad jus naturae, is materialiter tantum erret , 
sed nequaquam peccet; 

Eadem responsio datur cum Du-IIamel textui divi Hie- 
ronymi contra Pelag. c. 10. n. 12. nobis ab anonymo 
objectato , ubi S. doctor aitadversus pelagianos , ignoran- 
tiam non excusare a peccato , quod intelligitur de peccato 
factimaterialiter,secus vero de peccatofonnaliter accepto, 
Etquidem sanctus loquitur de bomicidio casupatrato, pro 
quo inveteri lege etiam victima? erant offerendae , non ob- 
stante,quod sine culpa voluntatis contingeret. 

Item opponitauctor quamdam divi Bernardi auctoritatem 
tract. ad Ilugon. de quaest. c. i.et 4- ubi ignorantiam esse 
ait unam ex causis peccatorum , quse nos committimus , 
sed quac Deus non excusat. Attamen advertendum est , de 
qua ibi ignorantia S. Bernardus sermonem fecerit ; en de 
qua ignorantia loquitur : Multa nescliintur , aut scicndi in- 
curia, aut disccndi desidia , aut vcrecundia inquirendi. Sed 
hanc ignorantiam ortam a negligentia se instruendi de pro- 
priis obligationibus , autinquirendi veritateinquisunquam 
a peccato excusare poterit? Neque obstat, quod aitS. doc- 
tor de Praecept. et Dispens. c. i4« n. 4o« : Siwe itaquc ma- 
lum putesbonum quodforte agis, sive bonum malum, quod ope- 
raris , utrumquc peccalum esl. Quoniam scribit P. Berti 
(1. 21. c. 14- prop. 1. vers. Praeterea) perperam Vendro- 
chium ab hac auctoiitate colligere, divum Bernardum ne- 
gare ignorantiam invincibilem excusare a peccato, nani 
S. doctor n. 37. >am scripserat : Et qui bonum diligit^ elrna- 
lurn nescius arjit , hujus quidcm bonus est oculus , quiapius , non 
tamen simplex , quia cojcus. Et Bertiaddit : Igiturest oculus, 
qui non cst simplex, et tamen nonest ncquam , scilicct ncscieniis 
ignoralione excusabili. 

En igitur demum, quomodo nostri contradictores ad 
negandamignorantiam invincibilem omnium conclusionum 
etiam remotarum , obscurarunique de rebus ad legem na- 
tura3 spectantibus , nedum adversati sint communi sensui 
sanctorum Thomae , Bonaventurae, Antonini, Anselmi,alio- 
rumque theologorum tam benignioris, quam severioris 
sententiac, v,erum etiam funditus everterint firmissima , 
receptissirnaque theologix , axiomata; idque sane non ad 
alium finem , quam ut illicitum facerent usurn quarum- 
cumque probabilium opinionum. 



222 LIB. I. TRACT. II. 

DUBIUM II. 

An mctus cxcuset? 

173. — « Resp. Si ex metu facis , quod simpliciter ma- 
» lum est, peccas quidem ; minuitur tamen per melum 
» malitia, quia minuitur libertas. Interimsaepe fit, ut prae- 
» cepta quaedam non obligent , cum eorum observatio ce- 
» deret in grave alicujus incommodum : et tunc , si ex metu 
» talis incommodi quis tale praeceptum omittat , non pec- 
» cat, cum pracceptum non liget. Est communis. » 

Unde rcsohmntur hi casus ; 

« 1. Praeceptum naturale ncgativum , proliibens rem in- 
» trinsece malam , non licet violare , ne ob metum quidem 
>» mortis. * (Et si aliquando vidcatur licere violari prazce— 
» ptum negativum , v. gr. non furandi, non occidendi,puta ad 
» defensioncm vitai proprios etc. , tunc dicilur pra?ceptum non 
» existere. Tide lib. 2. n. 5i ). * 

» 2. Metus gravis , v. gr. mortis , etc. saepe non tantuni 
» excusat a praecepto positivo , tam divino , quam liuma- 
» no ; sed quandoque etiam ab afllrmativo naturali , et sic 
» (ut Sancbez 1. mor. c. 18.) non tenetur quis cum peri- 
» culo vitae integre conliteri , servare depositum, implere 
» votum , succurrere proximo extreme indigenti. Bec. t. 2. 
» 1. 3. c. 6. Azor. 1 . p. 1. 1 . p. i . c. 11. Laym. 1. 1 . t. 4- c. 
» 14. Excipe tamen casum de quo infra , 1. 2. ad. n. 26. 

» 3. Siobservatiolegis bumanae necessaria sit ad conser- 
» vanduni bonum , aut avertendum malum commune , 
» quodpluris sit , quam vita propria, tunc lex illa obligat 
» cum periculo vilac, ut , v. gr. si dux mandat militi non 
>. discedereex statione ; item , si periturae sintanima? , nisi 
» pastor adeat acgros tempore pestis. Laym. * (Cum Salm. 
» c. 2. n. 127. ).* 

» 4. Alioqui nulla praccepta bumana , etiain ecclesia- 
» stica , pcr se obbgant cum periculo vita? , aut similis in- 
» commodi, Sancb. 1. mor. c. 18. ut si v. gr. cogaris 
» metumortiscontrabere cum consanguineain gradu pro- 
» bibito lege ecclesiastica, posses contrabere ( in speciem \ 
» non tamcn posscs consuinmare ; quia , cum matrimo- 



DE LEGIBUS. *** 

» nium esset irritum , fornicareris , quod intrinsece ma- 
» lum est. Sanchez de matr. 1. 7. d. 5. n. 4- 

» 5. Per accidens interim accidere potest , ut lex hiimana 
» obligetcum periculo vitae, ratione alterius praecepti jiuis 
» naturalis, aut divini concurrentis , ut v. gr. quis co- 
» gere vellet transgredi praeccptum Ecclcsiae in odium 
» lidei , vel contemptum rellgionis. Sanchez loc. cit. Con. 
» p. 3. tom. 2. dist. i3. dub. 12. *(Ita ctiam Salmanticen- 
» ses ibid. n. 1^0. ). * » 

DUBIUM III. 

An cxcusct impotentia totius vel partis? 

176. — « Resp. 1. Cum ad impossibile nei^o teneatur, 
» certum est quodimpotentia excuset, eliam illa , cui ante 
» causam cum peccato dedisti , dummodo cle hoc doleas : 
» Quare id proecipue hic dubitatur , an qui non potest im- 
» plere totuin, teneatur ad partem. 

» Resp. 2. Si prseceptum tale sit, utcommodepossit,aut 
» soleat dividi , atque in ejus parte salvetur ratio , seu fmis 
» praecepti, tunc qui non potest servare totum, debet servare 
» partem , quam potest. Quod, si vero non salvetur ratio 
» prsecepti in parte , neque id commode possit , aut soleat 
» fieri , tunc qui non potest totum , hoc est tantum , quo 
» moraliter impleri censeatur integrum praeceptum, is nou 
» teuetur ad partem. Quae omnia oestimanda sunt , 1. Ex 
» intentione lej>islatoris. 2. Ex ratione, fine , et materia 
» legis. 3. Ex judicio pi udentum. 4- Ex communi usu. Ita 
» Sanch. 1. mor. c. 9. Laym. 1. 1. t. l\. c. 19. » 

Unde rcsolvuntar hi casus : 

177. — «1. Qui non potest legere omnes horas , debet 
» dicereeas, quaspotest; quia divinae sunt. Laym. loc. cit. 
>» et Bonac. 

» 2. Qui inquadraftesimanon potest jejunare, debetabs- 
» tinere a carnibus, si potest : aut quinonpotest omnibus 
>» diebus , tencturiis, quibuspotest. ItaLaym. 1. c. ctBonac. 

» 3. Qui potest notabilem partem sacri ( v. $, usque post 
» consecrationem) audire, aut horarum dicere , aut com- 
» mode potest cum alio , et solet , tenetur , alioquin non. 
» Ibid. v. infrade horis. 



22 i LIB. I. TRaCT. II. 

» 4- Si quis carens breviario pauca ex lioris sciat memo- 
riter, non tenetur ea dicere. Ibid. 

>» 5. Qui obligatur visitare limina apostolorum Roma? , 
» et scit se eo pervenire non posse , non tenetur ingredi 
>* iter; quia nec finis , nec ratio praecepti salvatur. Ib. et 
» Suar. Bon. d. i. q. 8. p. i. » 

DUBIUM IV. 

stn cxcnset dispensaUo ? 

178. An excuset dispcnsatio facta ex justa causa? Quid sine jusla 
eausa?— 1^9. An existentc causa teneatur superior dispensare? — 
180. An vdcat dispensatio infcrioris?— i8r. An cxisteutc justa 
causa valcat dispensatio facta mala fide superioris? — 182. An in 
dubio dispensatio censcatur vaiida? — i83. An rruis possit dis- 
pensare cuin seipso? — 184. An valeat dispensatio extorta per vim , 
aut mctum ? — i85. Quid si causa exposila fuerit falsa?— i8f>. Vide 
r.lios casus. — 187. An dispensatio stricte accipienda? Et an detur 
dispensalio tacita? — 188. De iis qui possunt dispcnsare de potes- 
tate ordinaria? — 189. IVum Papa in praeceplis divinis?— 190. ISum 
<piscopi?et in quibus? — 191. An infcrior dispcnsct in Ifgibrjs supc- 
lioris, ubi dispen*a»:o non est ebservata. — 19-2. Qv:d in dt:bio, an 
casus egeat dispcnsatione? — 19L Quid de potestatc delagata ? Et an 
hrec spiret morte concedcntis? — jg^. Quando prrclati rrgnlares pos- 
sint dispensare? — 195. Quot modis cesset dispcnsatio? — 19G. Quo- 
rcodo ces-setl. per ccssationcm causa?? — 197. Quomodo 1). per re- 
vocationem dispensantis? — 198. Quomodo III. per rcnuntiationem 
dispensati? — 199. An ces&ct lex cessante finc legis? — 200. II. De 
interprctatione legis. An lcx extcndi dtbeat de casu ad casum ? aoi. 
III.de Epikeia legis. — 202. Apfendix Buscmbai. 
De dispensationibus sancta? pcenitentiarice, asnue ad n. 208. 

178. — « Resp. In jure humano dispensatio legislatoris, 
» vel parem potcstatcni babentis , iacta ex justa causa 
« excusat a transgressione praecepti. Estconimunis. Sancli. 
» Azor. 1. p. 1. 5. c. i5. Salas d. 20. 

» Ratio est, quia , cum sit auctor suaelegis, potest quem- 
» vis cxcipere. Dixi 1. ex justacausa , quia, si temcre , et 
>» sine causa dispenset, tenet quidem dispensalio , peccat 
» tamen tam dans , quam petens dispensationem , conira 
» jusnaturale,dictanspartem debere conformari suo toti , 
» nisi justa causa excuset. Sancb. 1. 8. d. 18. Suar. Fill. 



DE LEGIBUS. aaS 

» n. 438. etquidem (ut vult Suar. ) mortaliter ; venialiter, 
9 ut Pontius apud Dian. n. 8. t. 3. r. 8.9. et io.*(Idem 
» tenent Salm. de Leg. c. 5. n. 66. cum Sanch. Laym. 
» Pal. etc. praeciso tanien scandalo, etc. Utcntcm auicm tuli 
» dispcnsatione commune est non pcccave gvavitev, ct pvobubilc 
» nec ctiam /cvitcv, ut Salm. n. 76. cum Suarez , Palaus, 
» Pon. etc.)*, quem , si dubitet , an causa sit justa, posse 
» dispensarc , vult Sanch. *( Cum Salm. n. 75. Tapia , 
» Gran. Dian. Quia possidet potestas dispensativa. Secus 
» esset , si dubitavet an adsit causa. )* contra Bon. qui dicit 
» peccare. Etsi autem causa sit justa, non tamen tenetur 
» dispensare, nisi cum vel juspraeeipitex ea causa dispen- 
» sari , vel necessarium est ad commune bonum , vel spi- 
» rituale pcenitentis : vel ad advertendum grave damnum 
» aut publicum scandalum, et sine dispendio fieri potest. 
» Dian. p. 8. t. 3. r. 27. et 28. contra Suar. Sanch. etc. » 
179. — Quseritur, an existente causa, teneatur superior 
dispensare? Distidgue : si causa sit tantum sufficiens , ut 
dispensatio sit permissa, non autem debita , potest licite 
supcrior eam concedere , et negare : vel uni concedere , 
et alteri negare ; quia licet expediat bono subditi dispen- 
satio , expedit vero bono communi legis observantia. Ita 
Salm. d. c. 5. n. 80. cum Conin. Pal. Bonac. Sanch. 
Suar. etc. Si vero causasit talis,qua3emciatdispensationem 
esse debitam , nempe ad evitandum damnum commune , 
vel privatum magni momenti , vel ad utile commune , vel 
magnum pai ticulare ( expedit enim aliquando dispensare , 
etiamprobono particulari , quod indirecte redundat adbo- 
num commune. Et ideodocetS. Th. 1. 2. q. 97. art. 4- quod 
convenitdispensare,quandoalias majus bonum privati im- 
pediretur. Ita Salm. deMatr. c. i^- n. 20. cumCon. Sanch. 
et Aversa) tunc tenetursuperior dispensare, alioquin pec— 
caret graviter, vel leviter juxta materiam. Denegata tamen 
(etiam injuste)dispensatione, nequit subditusagere contra 
legem ; nisi talis causa urgeat , ut eum extrahat a lege : 
quare, si episcopus injuste neget dispensationem publica- 
tionum ante matrimonium , potest , urgente gravi causa . 
illud contrahi sine eis. Ita Salm. deMatrim. cap. 8. n. 92. 
cum. Con. Sanch. Pal. Sot. et aliis. 

180. — « Dixi 1. legislatovis : quia dispensatioinferioris m 



326 LIB. I. TRACT. II. 

» lege superioris sine justa causa invalida est , ac proinde 
» non excusat a transgressione praecepti. Ratio est , quia 
»> quinominealterius sine causa dispensat , dissipat. Suar. 
» 1. 6. c. 19. Sanch. 1. 8. de Matr. d. 17. Yalide autem , 
» et licite inferior potestate ordinaria dispensat ex justa 
» causain lege superioris. 1. Circalevia, hoc est , qussub 
» mortali non obligant , etsi facilis sit ad superiorem re- 
» cursus. 2. Circa ea, quae frequenterocurrunt, v. gr. in je- 
» juniis, celebrandis festis, etc* (Yide n. 190. circa fin.)* 
» 3. Circa ea, quae ita sunt propria uni communitati , ut 
» non conveniant alii. 4- Quando recursus ad superiorem 
» difficilis est , sive quando est necessitas, et periculum in 
» mora. Dian. p. 8. tr. 3. r. 2. ex Gran. Sal. Gord. et Pal. 
» quiaddit5. Si consuetudo praescripserit, ut inferior dis- 
» penset, ut Dian. 1. c. r. g5. 6. Quando est dubium ne- 
» gativum , an casus egeat dispensatione. Quocasu , secun- 
» dum Palaum,nonopusestdispensatione , cum praesum- 
» ptiositpro libertate,Barb.Dian. p. 3. t. 6. r. 28. p. 4- *• 3-; 
» r.46. p.8. t.3. r. 72. etgS. Underesolvitur.*(Viden.ig2.;* 
« 1. Pontifex sine justa causa non potest dispensare in 
» lege Dei , nec episcopus in lege Ecclesia?. Sanch. d. 17. 

» Ii. yj. *j vt<x6t Vcisq. 

» 2. Dispensatio in voto , vel juramento , sine justacau- 
» sa,etiam a Papa facta, estinvalida, utSanch. Suar. 11. cc. 

» 3. Yalida est , si supcrior per errorem justam causam 
» arbitretur *(Inbona fide, ut Sotus, Laym. Sancb. Azor. 
» cum Salm. c. 5. n. 71. Sed oppositum est tenendum. 
» Vid. de Voto , 1. 3. 11. 25i.)* : aut (etsi non arbitretur, 
» et temere dispenset) reipsa tamen sit. Sancb. loc. cit. 
» Azor. Sa , Salas , n. 81. » 

18 1. — Qusstio est, si superior malafide dispenset , ju- 
dicans non subesse causam , et causa revera existat , an 
valeat dispensatio , et dispensatus illa uti possit? Ptima 
sentcntia dicit valere , si fiat a legislatore , non autem si 
ab inferiore; quiaisti data est facultas dispensandi tantum 
cum causa. Ita Pal. Azor. Covar. apud Salm. c. 5. n. 78. 
Sccunda sententia probabilior, et communior dicit, quod, 
existente causa, veleat dispensatio, et licite dispensatus 
utitur iila , a quocumque superiore illa sit impensa. Ratio, 
quia valor dispensationis non pendet a cognitione causse , 



DE LEGIBUS. 2^7 

sed ab existentia illius, sicut valet electio capacis ad hc- 
neficium , licet capacitas ignoretur ab elcctoie , ex c. Nibil 
de electione. lta Salm. d.c.5. n. 79. cuni Sancli.Suar.Tapia, 
Basil. Diana, Vill. Secus tamen dicendum , si inferiordis- 
penset bona fide , sed sine causa, contra Busemb. et alios 
ut supra; vide lib. 3. num. 25i. 

182. — « 4- In dubio de valore dispensationis , validam 
» censeri , eo quod praesumatur in favorem actus , ne pe- 
» reat , probabile putat Sanch. etc. cum Dian. p. 3. t. 6. 
» r. 9. p. 4- t. 3. r. 45. 64- p. 8. t. 3. r. 62.* (Sum. Salm. 
» n. 88. Videl. 3.n. 252.)* 

i83. — .> 5. Ilabens potestatem generalcm dispensandi, 
» potest etiam secum dispensare directe, et immediate. 
» Sancb. Dian. p. 8. t. 3. r. 10. contr. Suar. *(Ita Salm. 
» c. 5. n. 60. et 61. cum S. Tbom. Cajet. Laym. Pal. 
» Bonac.etc. Quia esl jurisdictio pure voluntaria, quw etiam 
» crgaseipsum excrceripotest. Hinc bene sibi dispensare potcst 
» in votis, juramcntis y jejunio etc. ) * 

184. — » 6. Valet dispensatio obtenta per vim , autme- 
» tum (modo causa sit justa). Item data sine ullis verbis , 
» sola mente. Turrian. Dian. p. 8. tract. 3. 17. 76. p. 4- 
» t. 4- r. 118. » 

Quaeritur , an valeat dispensatio extorta per metum ? 
Resp. quod, quando causa dispensationis existit, dispen- 
satio semper sit valida : dummodo non 'constet superio- 
rem dispensasse sine aniino dispensandi : metus enim 
voluntarium non tollit, sicut tollit vis. Obtentio autem 
talis dispensationis est etiam licita , si juste praelato metus 
incutitur; nempe si subditus minatur se conquesturum 
apud supremum superiorem : vel justam accusationem la- 
turum dealiquosuo crimine. Illicita autem esset, simetus 
sit injustus; ideoque dispensatiotuncpro libitoa superiore 
posset postea revocari. Ita Salm. d. c. 5. n. 82. 83. et 84- 
cum Sancb. Pal. Suar. Bonac. Quando vero superior metu 
coactus verbis tantum concedit dispensationem , non au- 
tem animo , tunc certe ipsa est nulla. Caiterum , nisi con- 
stet defuisse animum, boc non est praesumendum. Salm. 
d. n. 82. ex c. 22. quaest. 5. 

i85. — « 7. Qui impetravitdispensationem, v. gr. in im- 
» pedimento dirimente matrinionium, et per ignorantiam, 



2^8 LIB. I. TRACT. II. 

» vel simplicitatein expressit causam falsam , eum valide 
» contrahere matrimonium dicit Pon. de Matrim. lib. 8. 
» c. 16. ex c. Cum inter. Sed contrarium tenet Pal. t. i. 
» t. 3. d. 6. p. 16. §. 5. ex cap. Sup. litteris. v. Dian. p. 8. 
» t.3.r. 69. *(Vid. deMatr. 1.6. n. n3i.not. 2. ) » 

Quaeritur, an petitio subreptitia, vcl obreptitia vitiet 
dispensationem ? Subreptitia dicitur, quando veritas reti- 
cetur : obreptitia, quando mendacium apponitur. Resp. 
regula sit,quod tunc dispensatio erit nulla, quando tace- 
tur veritas , quaede stylocurisedebeat necessario exprimi : 
vel allegatur falsum , quod de jure taceri debebat. Ita 
Salm. deMatr. c. l^- n. 33. cum Sanc. Pal. Con. Suar. etc. 
Alia regula est, si tacetur, vel exponitur falso causa tan- 
tum impulsiva , valet dispensatio : secus vero , si causa es- 
set motiva, ita ut sine ipsa superior minime dispensasset. 
Salm. 16. 11. 35. 

Quid si plures causae allegentur, quarum aliae sintfalsac, 
aliae verae? Resp. quod semperacvera sit una ex illis,qiue 

sufficiens sit ad dispensandum , valida est dispensatio. 

Salm. de Matr. d. c. if±. n. 36. cum Basil. Sanch. Pal. 

Suar. Quid autem in dubio, an causa falso allegala fuerit 

motiva , an impulsiva? Tunc valida censenda est dispensa- 
tio facta, cum in dubio jura faveant valori actus ex 1. Quo- 
ties. fF. de Rebus dubiis. ItaSalmant. ib. n. 3^. cum Di- 

cast. Basil. Sancliez , Pal. etc. 

186. — « 8. Subditus bona fide dispensationem pelens, 

» rationibus superiori allatis, potest, dispensatione impe- 

» trata , esse securus. Y. Laym. 1. 1. t. 4- c - 22.* (ldem 

dicunt Salm. n. 71. et 76. cum. S. Th. Sanch. etBon.).* 
» 9. Peccat , qui aliquem inducit ad dispensandum sine 

» causa , vel allegata falsa causa. JN T av. Sancli. 1.8. deMai. 

» d. 18. n. 8. Fill. t. 10. n. 3 i/f • Salas disp. 20. s. 6. 

» n. 58. quiaddit, idverum esse , etsi dispensans excuse- 

» tur ob bonam fidem. 

» 10. Dispensatio potest impetrari non tantum pro igno- 

» rante, sed etiam invito, quando necessitas ezigit. Sanch. 

» Beja contra Suar. vid. Dian. p. 8. t. 3. r. 86. 87. Id. 

» tamcn locum nonhabet in ea , quae impetratur ex pceni- 

» tentiaria Roniana ; nisi iinpetrelur a personis conjunctis , 

» vel consanguineis intra quartum gradum , vel salteui a 



DE LEGIBUS. ^g 

n confessario. Marcus Leo in praxi p. i. 3i.* (Ita Salm. 
» de Matr. c. i/\. n. 38. ex c. Si motu proprio. DePraebem 
» in 6. A principali tamen, opus est, utdispensatio acccpte- 
» tur, ut Sancliez etc). * » 

« Quaeres, an, cessante causa dispensationis, cessetipsa ? 

» Resp. pro lioc servient sequentes regulae. 

» i. Si tantum impulsiva , seu minus principalis causa 
« cesset, manet dispensatio. 

» 2. Elsi cessetpars causa? motiva?, seu principalis, ma- 
» net dispensatio , v. Dian. pag. 8. tom. 3. r. 62. 

» 3. Si commissa facultatedispensandi , priusquam dis- 
» pensetur, cesset omnino causa principalis , nulla est dis- 
>» pensatio. 

» 4- Si dispensatione redacta ad actum irrevocabilem, 
» cesset tota causa , non ideo cessat, vel vim amittit; v. 
» gr. dispensatum fuit in impedimento consanguinitatis , 
» propter paupertatemfeminae, licet , contracto matrimo- 
» nio, divitias obtineat, non est irritum. Idem est, si be- 
» neficium per dispensationenrobtinueris , et postea cesset 
» causa , ob quam dispensatum fuit. 

» 5. Si , facta dispensatione , cesset omninocausafinalis, 
» et actus possit facile revocari , v. gr. dispensatum est 
» in voto castitatis propter vebementes tentationes , quae 
» postea cessant , an reviviscat votum? Yel in prseceptore- 
» citandi horas , jejunandi , etc. propter infirmilatem et 
» postea convalescit , an teneatur recitare , jejunare? etc. 
» Aifirmant Sancb. Amicus , Portel. Bonac. etc.,quia alias 
» non esset justa. iVegativam tamen sententiam probabilem, 
» etin praxi tutam esse censet Dian. p.8. t. 3. r.24-ex Sal. 
» Gran. etc. si quidem dispensatio fuerit absoluta : quia obli- 
» gatio legis semel extincta non reviviscit : et quod de- 
» structum est , non reproducitur , nisi ab eo , qui produ- 
» cere potest. Yide Suar. deLeg. c.22.Laym. Praepos. etc. 
» qui recte id concedunt , quando non est de re dividua , et 
» successiva ; alias negant. Unde , supposita probabilitata 
» sententiae negativse Gran. Dian. etc. sequentes casus (in 
» quibus tamen alii melius contrarium sentiunt) resolyunt: 
» (Yide. n. 196). » 

« 1. Cum quo dispensatum est propter morbum in esu, 
» carnium , potest vesci, licetomnino convalescat. 



a3o LIB. I. TRACT. II. 

» 2. Cum quo propter infirmitatem dispensatum est in 
» voto religionis, postquam convaluit, non tenetur. Dian. 
» p. 6. t. 7. r. 45. 

» 3. Cum quo propter oculorum infirmitatem dispensa- 
» tum fuit in onere recitandi horas, etsi convaluerit, non 
» tenetur legere. » 

187. — Deinde notandum , quod dispensatio , cum sit 
odiosa, stricte sit accipienda c. 1. §. 1. de Filiis presb. 
in 6. Potestas contra dispensandi , cum favorabilis sit , 
late accipitur , ut Sanch. Gran. Martin. ap. Salm. de Leg. 
c. 6. n. 20. 

Bene autem dari potest dispensatio tacita quae colligatur 
ex conjecturis, ut si sciens praelatus , te esse excommuni— 
catum , conferat tibi beneficium , tunc tacite dispensat. Re- 
quiritur tamen ad hoc praesumptio voluntatis praesentis su- 
perioris , vel antecedentis ad actum. Non enim sufficit prae- 
sumptio de futuro, v. gr. si sciret, dispensaret. Tantum 
licentia praesumpta de futuro admittitur, non verodispen- 
satio, quae est vulneratio legis. Yide Salm. de Leg. c. 1. 
ex n. ii. cum Suar. Laym. Pal. Sanch. 

Quaeritur , an superior videns subditum agere contra le- 
gem , et tacens , cum facile posset corrigere , censeatur dis- 
pensare? Amrmant Salm. de Leg. c. 5. n. i5. cum Tap. 
Sancli. Pal. Suar. Quia non est tunc praesumendum deli- 
ctum superioris , qui aliter ex officio , et ad evitandum 
damnum , teneretur loqui. Secus tamen dicendum , si su- 
perior non posset corrigere sine incommodo. Salm. ibid. 
n. 17. 

De iis, quipossunt dispcnsare. 

t 83. — Potestas dispensandi alia est ordinaria, alia est 
delegata. Summus Pontifex potestate ordinaria potest dis- 
pensare in quibuscumque legibuscanonicis, etiam sancitis 
ab apostolis , tanquam particularibus praelatis Ecclesiarum, 
ut sunt jejunium quadragesimale , observatio festorum in 
dominicis. Ita Salm. c. 5. n. 3o. cum S. Tb. et communi. 
Non vero in legibus traditis ab apostolis , quas ipsi accepe- 
runt a Christo Domino , tanquam auctore principali , ut 
sunt leges circa formas , et materias sacramentorum , circa 
oblationem sacrificii , etc. 



DE LEGIBUS. a3i 

189. — Num autem Papa possit dispensare in aliquibus 
preeceptis divinis ? Prima sentcnliaaffinndLt ex potestate de- 
legata a Deo , quando expedit dispensatio. Ita Sanch. Ca- 
nus, et Bonac. apud Salm. de Leg. c. 5. n. 26. qui vocant 
hanc satis probabilem. Sccunda, quam probabiliorcm me- 
rito putant Salm. n. 26. cum S. Th. Pal. Suar. etc. negat, 
quia nullibi hacc concessio reperitur Papsc facta a Deo. Ob- 
jiciunt , cur dispensarepotest, ut minister ordinis^ et con- 
firmationis sit simplex sacerdos? Resp. quod ex juredivino 
episcopus in his est minister ordinarius , non autem neces- 
sarius. Ita Salm. ib. 11.27. Vide dicendade Matr. 1. 6. n. 
1 1 19. infra. 

Certum autem est , posse Pontificem , et praelatos dis- 
pensare in votis , cum in his gerant vicem Dei. Ita S. Th. 
2. 2. q. 88. art 12. Vide Salm de Voto , tr. 17. c. 1. ex 
n. 84. 

190. — Episcopus potestate ordinaria potest dispensare 
in omnibus statutis sive episcopalibus , sive latis a s) r nodo 
dicecesana, independenteracapifulo, etclero, ut supra dixi- 
mus. Et idem potest capitulum , sede vacante. Hoc tamen 
non potest vicarius generalis , nisi expresse ab episcopo ei 
concedatur. Vid. Sal. c. 5. n. 3i et 32. Episcopi possunt 
etiam dispensare in legibus concilii provincialis in suis dice- 
cesibus ; modo non sint concilio specialiter reservatae. Hoc 
enim expedit ad bonum regimen. Salm. c. 5. n. 33. cum 
Sanch. Suar. Bonac. Pal. etc. 

Notandum, quod legislator non possit dispensare in sua 
lege , si lex transeat in contractum , ut si dicat : Gaudeant 
immunitate habitanles in tali loco elc. Vide Salm. ib. n. 35. 
Potest autem inferior dispensare in lege superioris , si in 
lege generaliter permittatur dispensatio , v. gr. si dicatur : 
Donec dispcnsetur. Salm. c. 5. n. 37. cumCajet. Bon. Suar, 
Pal. etc. 

Possunt etiam episcopi dispensare in rebus quae commu- 
niter eveniunt in jejuniis, esu ciborum, observatione fe- 
storum, recitatione officii, votis non reservatis. Salmant. 
cap. 5. num.38. cum Pal. Basil. Bon. Sot. Suar. etc. cum 
Bus. Iiic. 

Itemin legibus latis a Papa pro illa particulari dicecesi , 
in quibus videturrelicta facultas dispensandi illius prselato» 



3 3a LIB. I. TRACT. II. 

Salm. c. 5. n. 39. cum Sot. Yalent. Cajet. Azor. etc. cum 

Bus. 

Item potest episcopus dispensare in legibus communi- 
bus Pontificis , v. gr. in impedimentis matrimonii , in irre- 
gularitatibus, in votis reservatis , et similibus , quando non 
est facilis aditus ad Papam , et periculum est in mora , quia 
hoc expedit ad commune bonum. Salm. d. c. 5. n. 3g. 
cum Sanfh- Bus. Pal. Tap. Gran. Salas, etc. Et lioc etiamsi 
sitfacilis recursus ad habentem facultatem dispensandi ex 
privilegio Pontificis. Salm. ibid. cum Tap. et Martin. de 
Cens. c. 2. num. 65. Parochi possunt etiam dispensare 
cum suis ovibus in jejunio , et observatione festorum, ubi 
non est facilis recursus ad episcopum , Suar. et Tap. Imo 
ex consuetudine , etiamsi sit facilis recursus ad episcopum, 
posse semper parochos dispensare inhis duobus prasceptis 
testatur Sanchez , Gran. Sylv. apud Salm. d. c. 5. n. /\o. 
Yide lib. 3. n. 288. 

Et in his omnibus dicuntur episcopi dispensare jure or- 
dinario, cum talis facultas eis competat vi proprii ofiicii , 
cui est perpetuo annexa, Salm. d. c. 5. n. /±o. cum Suar. 
Pal. Basih etc. Etideo benepossunt eam alicui delegare , 
ut certum est. Yid. num. 193. cuin Salm. de Yoto cap. 3. 
num. 83. 

iqi. — Quaeritur 1. an praeter dictos casuspossit episco- 
pus dispensare in legibus superioris , in quibus non sit re- 
servata dispensatio? Prima ^«/cn/m affirmat; quia hoc 
ipso , quod superior eam non reservat , videtur cam conce- 
dere : aliter ad quid deserviret reservatio ? Ita Sotus in 
4. d. 27. q. 1. art. 4- §• Atquo, Covarr. in c. Alma mater, 
1. §. 7. n. 8. Etprobabilem dicunt Pal. de Leg. tr. 3. d. 
6. p. 4- n - 7- a c Bonac. eod. tit. d. 1. q. 2. p. 1. n. 27. 
dum oppositam tantum probabiliorem vocant ; sed expresse 
docet, vocatque communem D. Antonin. p. 1. tit. 17. 
c. 11. §• 20. dicens : Episcopi aulcm dispcnsarc possunt , 
secundum communem opinioncm doctorum , in iis qua? nnn 
sunt eis a jure prohibita. Eamdemque tenet etiam Glossa 
in c. TNuper. de Sent excomm. ex quo canone praefati AA. 
hanc sententiam probant ; cum enim ibi qussitum fuerit 
a quodam episcopo, an ipse potuisset absolvereab excoin~ 
municatione lata a jure? afiirmative respondit Pontifex , 



DE LEGIBUS. »33 

sic inqniens : Quia tamen conditor canonis ejus absohitio- 
ncm sibi spccialitcr non relinuit , eo ipso concessisse videtur 
facultatem aliis rclaxandi. Et ibi Glossa vcrb. Retinuit , sic; 
addit : Et est hic argumentum , cpiscopos posse dispensare , 
ubi spccialitcr dispcnsatio non est inhibita, et concessiuu 
videtur, quod non cst prohibilum ex 1. Necnon , ff. Ex quib. 
caus. maj. etc. 

Hanc primam sentcntiam olini probabilem censui ; scd 
re melius perpensa omnino tenendam puto secundam 
oppositam , quam tenent Suar. t. 5. in 3. p. d. 7. sect. l\. 
Bonac. deLeg d 1. q. 1. p. 1. n. 17. Castrop.l.c.n. 8. Salm. 
de Censur. c. 5. n. /\5. cum Pontio , et Salas ; item Be- 
ned. XIY. de Synod. 1. 7. c. 3o. Favetque S. Tb. 1. 2. 
q. 97, art. /j- ad 3. ubi ait: In lege humana publica non 
potcst dispensarc , nisi ille a quo lex auctoritatem habet , vel is 
cui ipse commiscrit. Ratio est , quia inferior nibil polest 
in lege superioris, ut expressum est in Clem. 2. deElect. 
ubi dicitur : Lex superioris pcr inferiorem tolli non potest. 
Nec prorsus concludit textus citatus in cap. Nuper pro 
prima sententia ; valde enim diftert facultas absolvendi a 
censuris a facultate dispensandi in legibus canonicis ; 
prout sapienter scribit P. Suarez. Verum est , leges , in 
quibus imponuntur censurae , etiam leges esse , sed com- 
mune est apud omnes , et constat ex consuetudine rece- 
pta , quod censurse non reservatae, praesertim excommuni- 
cationes , bene possint absolvi ab episcopis , et a parocbis , 
et adbuc ab approbatis confessariis ; ut probat Suar. 1. c. 
n. 9. cum Soto. Navarro, et aliis. Unde in boc bene urget 
ratioapud textumallata,nempequod,cum legislator nonsibi 
reservaverit absolutionem a censura , videtur prsebuisse 
facultatem. aliis eam absolvendi. Sed quoad dispensationes 
in legibus pontificiis nequaquam adest baec communiter 
recepta consuetudo , ut ipsae concedantur ab episcopis , 
semper ac non sint expresse Pontifici reservatae ; sed circa 
ipsas procedit generale et certum axioma , quod ex ipsa 
natura rei oritur, quod inferior nequeat dispensare in lc- 
gibus superioris , prout habetur exemplo expressum in 
alio canone, nempe in cap. Dilectus, de Teinp. ord. ubi 
dicitur, quod circa leges ordinationum episcopus dispen- 
sare non possit , ideo nimirum , quia id episcopis minime 

10. 



»H LIB. I. TRACT. II. 

est concessum : Cum illi hujusmodi dispcnsatio a canonc 
minitne sit permissa , sunt verba textus. Ya nota, quod ibi 
non dicatur , cum non sit prohibita , scd cum minime sit 
permissa. Nec jamantcriusaderataliqua prohibitio episcopis 
dispensandiin talimateria, scd tantum idaderat, quodtalis 
dispensatio ipsis nunquam permissa fuerat; ex quo Glossa 
recte infert : Argumcntum , quod episcopus dispcnsarc non 
potest , nisi in casibus sibi concessis a jure. Ncc valet di- 
cere , quod episcopi immediate a Deo jurisdictionem ha- 
bent , juxta cententiam Natal. Alex. Cont. Tournely , 
Soto, Vasq. Yictoriae, et aliorum ; et ideo possunt dispen- 
sationem impertiri , ubi illa non est eis specialitcr vetita. 
Nam respondetur, quod licet piaefata sententia sit satis 
probabilis , attamen nemo negat talem jurisdictionem 
semper esse Ponlifici subordinatam. Praeterea arguimus 
adversus primam opinionem , quod si ratio illius fauto- 
rum valeret , non solum episcopi , sed etiam parochi 
dispensare possent eodem modo in legibus Pontificis ; 
dum etiam paroehis permissum est absolvere a censuris 
non reservati^, ut loquitur textus in cap. Nuper allatus , 
dicens : A suo episcopo , vel a proprio sacerdote poterit abso- 
lutionis beneficium obtinere. Sed hoc quis audebit dicere ? 
Quoad autem axioma a pluribus DD. admissum , ut refe- 
returl. 6. n. 980. vers. Sed dubitatur, nempequod, quid- 
quid potest Papa in tota Ecclesia , possit episcopus m sua 
dicecesi, nisi specialiter id ei prohibeatur, ait P. Suarez 
1. c. num. 5. aut non admittendum , aut admittendum 
dumtaxat in iis rebus , quoe spectantad communem direc- 
tronem animarum , et quae sunt moraliter necessariae; sed 
ad hunc ordinem nequaquam pertinere dispensationes le— 
gttiri canonicarum. Hoc tamen non excludit , ut scribit 
Bonacina loco supra citato , quod episcopi dispensare pos- 
sint in iis casibus, qui frequenter occurunt, et sa?pe dis- 
pensatione e^ent ; aut vero (inquit) cum aliqua gravis 
urget necessitas , aut gravis utililitas , et tunc non possit 
commode apostoiica sedes adiri, juxta quae dicentur m 
Append. dePrivil. num. 4°- 

192. — Qii3eritur 2. quid in dubio , ancasus indigeatdis- 
peasatione? Resp. quod sive dubium sit positivum , sive 
negativum, potest swbditus uti sua Ubertate. Consultius 



DE LEGIMJS. »3$ 

tamen cst tunc adire praclatum , qui declaret, vel dispen- 
set ; cuin in tali dubio bene possit cliam praelatus inierior 
dispensare siue concessione legislatoris. Ita Pal. num. 3. 
(1. 6. p. 5. num. 10. Laym. c. 2. n. 4- et Salm. d. cap. 5. 
n. 45. cum Sa, et Diana. Idem dicunt ib. Suar, etSancli. 
de dubio circa vota reservata. ldem in dubio , an adsit 
causa sufficiens ad dispensandum, Salm. ib. n. 46- cum 
Cajet. Gran. et Sylvest. idque asserit Croix lib. 1. n. 804. 
tenere Sanch. Gob. et Tap., quia potestas dispensandi late 
interpretanda est, intellige, si data sit, non per modum 
commissionis , sed gratiae (ut infra dicetur n. 194) ; et tunc 
dispensans non obligaturad examen super plena sumcientia 
causae. Notat autein Pal. tr. 3. d. 6. p. 7. num. 12. Cov. 
Sanch. Suar. Bas. etc. quod potestas, quam habent pne- 
lati inferiores dispensandi ratione ofticii in legibus supe- 
rioris , utpote in casibus qui frequenter occurrunt , debet 
dici poiius ordinaria, quam delegata. 

193. — Circa potestatem autem delegatam dispensandi , 
notandum , quod quisque habens potestatem ordinariam 
possit eam delegare : ct tunc» si delegatio est per modum 
commissionis pro certo casu , exspirat morte concedenlis , 
si res sit adhuc integra; si vero per modum gratiae, tunc 
non exspirat, ex reg. 16. juris in 6. Pariter quisque infe- 
rior, qui jure ordinario potest dispensare in legibus supe- 
rioris (utpossunt episcopi injejuniis, votis , etc. uti supra 
diximus n. 190.) potest etiam delegare potestatem dispen- 
sandi; modo hoc ei non sit limitatum. YideSalm. cap. 5. 
num. 5i. Delegatus autem. nequit subdelegare, nisi sit 
delegatus a prir.cipe , sive a Papa, ut ex eap. fm. §. 1. de 
Offic. et Pot. deleg. Vel nisi sitab inferiore ordinario de- 
legatus ad universitatem causarum, ex Leg. 1. §. An ab 
eo ff. Quis. , et a quo. Aut nisi concessa sit facultas sub— 
delegandi. Sed de his sedulo observa , qua? dicentur de 
Sacram. pcenit. lib. 6. n. 566. vers. Generaliter. 

H)4- — Nota , quod, praelati regulares non possint dis- 
pensare in regula , nisi iis conccdatur a privilegio, vel ajure. 
Ratione privilcgii , quod ex se muneri prxlati adnectitur, 
possunt praelati etiam inferiores dispensare : 1. In rebus 
levibus , qux scilicetsubleviprx^cipiuntur. 2. In rebus fre— 
quentibus. 3. Instatutis propriis , scilicetquac suntpropria 



236 LTB. I. TRACT. II. 

illius conventus. Peyrin. torn. 2. q. i. p. 5. etPal. d. p. 7. 

cum aiiis. 

Ratione autem facultatisiisconcessaea jure,pra;latus dis- 
pensare nequit in votis essentialibus, ex c. Cum ad monast. 
de Stat. monac. In aliis vero regulis bene potest in casu 
particulari , nisi expresse sit ei interdicta dispensatio. Ita 
Peyrin. cum Rod. Ang. Sylvest. Turrecr. Miranda. Talem 
enim facultatem praelati habent a jure , ut Gloss. c. Mona- 
clium. 20. q. 4- Et ratio est, quia cum lex lmmana non 
possit providere omnibus casibus , expedit , ut in particu- 
laribus rectores provideant ; alioquin non suflicienter pro- 
videretur bono cominuni. Et ideo ex S. Th. 1. 2. qu. 97. 
art. 4- i n corp. quisque rector habet potestatem dispen- 
sandi in lege humana ex justa causa. Sed adverte dicta 
nurn. 191. An autem subditus teneatur obedire praelato 
praecipienti aliquid contra regulam? Resp. negative , si 
certum sit rem pra^ceptam esse contra regulam , atnue con- 
stet praelatum in illa non posse dispensare , vel non duci 
ex causa justa, ut Peyrin. d. 1. Sanch. in Dec. 1. 6. c. 3. 
]ib. 8. Sahn. de Stat. rel. cap. 6. num. 72. At ib. num. G6. 
et 67. dicunt praelatum jubentem aliquid probabiliter lici- 
tum , vel quod non sit certe injustum , juste jubere; alias 
magna confusio adesset , si jubere nequirent praelali , nisi 
evidenter jusla. Yide dicta num. 24. 

An autem facultas delegata dispensandi sit late , vel 
stricte interpretanda? Resp. late, si concessa sit per mo- 
dum gratia&, ut supra ; stricte , si per modum commis- 
sionis pro certo casu. Laym. tract. 4- cap. 22. n. 6. Sanch. 
de Matrim. lib. 8. d. 2. num. 1. et 6. ac Salm. de Leg. 
c. 5. n. 53. cum Tapia , Basil. etc. Ipsa vero dispensatio, 
cum sit odiosa , semper stricte sumenda est; nisi dispen- 
satio sit debita ; vel sit ex motu proprio principis : vel sit 
inserta in corpore juris , vel tandem nisi concedatur com- 
munitati , vel ad bonum commune. In his enim casibus 
late accipienda est. Ita Salm. d. cap. 5. num. 54- cum 
Tapia. 

195. — Quaeritur autem , quotupliciter dispensatio ces- 
sarepossit? Ad hoc pramotandum est, quod , si dispen- 
satio jam sortita sit suum effectum , vel si dispensationi 
luerit adjuucta aliqua commutatio oneris ; tunc etiam . 



DE LEGIDUS. x3 7 

cessante causa , dispensatio non cessat. Yitle Sahnant. de 
Leg. c. 5. n. 86. et 87. 

Notandum etiam est circa causasdispensationum , quod 
alia? causoe per se excusent a praccepto, puta jejunii, oflicii 
divini etc. Et istae non egent dispensatione , si sint cerlse, 
vel salteni probabiliter justae. Aliae vero sulliciunt ad dis- 
pensationem , sed ea indigcnt : sulliciens nempe causa est 
dignitas petentis , aut superioris , ut benignum se osten- 
dat : necnon ulilitas communis vel privata , et similes. 
Yide Salm. cap. 5. num. 73. et 74. Ih dispensationibus 
autem impedimentorum in matriinoniis sutficit pro causa 
solutio pecuniae in subsidium Ecclesise , ut est praxis. Salm. 
cap. 5. n. 72. cum communi. 

196. — Tribus autem modis dispensatio cessare potest : 
I. Per cessationem causae ; II. Per revocationem dispen- 
santis ; III. Per renuntiationem dispensati. 

Et I. pcr ccssationem causce , si cesset causa motiva , et 
totalis. Secus autem, si cessat causa impulsiva ; aut ccssat 
motiva, sed non totaliter; nam si aliquid istius perduret , 
adhuc perdurat dispensatio , tit Busemb. n. 2. cum Salm. 
At si dubium sit , an totaliter cessaverit. Standum est pro 
dispensatione , quae possidet. Salm. cap. 5. num. 88, Yide 
lib. 6. n. n33. 

Quaestio vero est , an , certo cessante totaliter causa , 
pereat dispensatio? Prima sententia aflirmat , quia valor 
dispensationis pendet a voluntale superioris , qui praesu- 
mitur nolle dispensare, nisi pro tempore , quo causa du- 
ret. ItaSanch. de Matr. 1. 8. d. 3o. n. i5. Bonac. de Leg. 
d. 1. q. 2. p. 10. §. 1. n. 5. et Dicast. ConvHurt. etTrulh 
apud Salm. cap. 5. num. 89. Sccunda scntcntia negat. 
Ratio, quiaobligatiolegis jam ablataper dispensationem , 
non redit, nisi rursus imponatur a legislatore : ita Pal. 
deMatr. I. 8. c. 20. n. 3 Suar. de Leg. 1. 6. c. 20. n. i5. et 
1. 8. c. 3o. Pal. de Priv. d. 4- P» 5. n. 7. Laym. tr. 5. n. 22. 
c. i5. et Salm. c. 5. n. 90. cumPerez, Sal. Sa, Ang. Sylv. 
Tap. etc. Etprobabihus vocant Sanch. Dicast. etTrull. Et 
probatur ex rcg.73. deReg. jur.in 6. Factumlegitimeretra- 
ctarinondebet, licetcasus posteaeveniat, a quo non potuit 
inchoari. Secus vero dicendum, si dispensatio non fuerit 
concessa absolute , sed sub conditione expressa , vel tacita , 



238 LIB. I. TRACT. II. 

si causa perduret. Utraque sententia satis probabilis vide- 

tur. 

Sed difficultas magis urget, quandonam dispensatio 
eensenda sit concessa absolute, et quando sub tacita illa 
conditione , si causa duret? Resp. quod, si causa judica- 
tur perpetua, tunc dispensatio censeatur data absolute , 
etsi postea per accidens causa cesset. Hinc dicunt Salm. 
cap. 5. n. 91. quod si quis obtineat dispensationem ab 
officio, vel abstinentia a carnibus pro infirmitate , quse 
existimatur perpetua , tunc , etiamsi valetudo superveniat , 
potest uti dispensatione. Sed liuic minime acquiesco , 
quia in iis casibus , puto dispensationem omnino censen- 
dam esse factain sub conditione. Consentio autem cuin 
Salmant. n. 92. quod irregularis , qui obtinuit dispensa- 
tionem ob paupertatem parentum , ob inopiam ministro- 
rum , vel ob honestatem morum , bene possit illa uti , 
etsi casu postea cessent illae causae. Secus autem, si causa 
judicatur tantum pro tempore duratura : Hinc si quis 
obtinet dispensationema jejunio ob infirmitatem, qua: non 
judicatur perpetuo duratura, cessante causa, cessat dis- 
pensatio. 

Quando vero dispensatio est absolute concessa , non 
cessat per unum actum; v. gr. obtinuisti dispensationem 
in voto castitatisad contrahcndum matrimonium, mortua 
conju^e, perdurat dispensatio ; nisi fuerit concessa pro 
speciali casu , scilicet ad ducendam virginem a te deflo- 
ratam ; et sic de similibus. Ila Salm. cap. 5. ex num. qi, 
usque 94. cum Bonac. Laym. Sanch. Bas. et aliis supra 
citatis. 

197. — II. Cessare potest dispensatio per revwiationem 
(Uspcnsaniis. Et quidcm, cessante causa, vel alia nova con- 
traria supervenienle , snperior dispensationem revocaro 
potest; imo tenetur, cessante totaliter causa moliva. Pec- 
cabit tamen (sed lantum leviter) revocans sine causa, licet 
revocatio valeat. Bonac. d. 1. q. 2. p. 7. §. 2. num. 2. et 
Salm. c. 5. n. 97. cum Tapia. 

Etium praelatus inferior, qui potest concedere dispen- 
sationem sive jure ordinario , sive ex commissione legisla- 
toris , potest ex justa causa dispensationem revocare ; sine 
tamen causa ? nulla erit rcvocatio. Bon. loc. cit. Sanclu 



DE LEGIBUS. a3g 

tib. 8. dc Matr. d. 33. n. i^. et Salm. d. c. 5. n. 99. cum 
Salas, Tapia, etc. 

Notandum liic, quod dispensatio, qua? absolute sit con- 
cessa, non cesset morte dispensantis, quicumque ille sit , 
sive supremus, sive inferior ; cum dispensatio sit gralia,et 
gratia non cxspiret morte concedentis. Excipe, si supe- 
rior dispensaverit, donec ei placuerit , vel ad suum arbi- 
trium ; tunc enim morte ejus ccssat, si res adhuc sit 
integra : puta si confessarius nondum incccperit audirc 
ronfessionem. Si vero dispensatio concessa sit , donec re- 
vocetur, tunc non exspiratmorte concedentis : idem si con- 
cessa sit , ad arbitriuin sedis apostolica? , vel episcopi ; 
tunc ncque exspirat morte Pontificis , aut episcopi. Yid. 
Salm. dict. c. 5. n. gr3. etgG. 

198. — III. Cessat dispensatio/>er renuntlationem dispen- 
sati ; quod ipse bene facere potest, quando effectus dispen- 
sationis nondum sit secutns , nisi renuntiatio redundet in 
damnum alterius , vel communitatis , in cujus favorem 
sit impensa dispensatio ; vel nisi pra^latus pra?cipiat subdito 
uti dispensatione coneessa , ex justa causa. Salm. d. c. 5. 
num. 100. cum. Caj. et Tapia. 

Potest igitur dispensatus renuntiare dispensationi ex- 
presse , et etiam tacite ; et consonimata renuntiatione . 
nequit illa amplius uti. Consummataautem intelligitur re- 
nuntiatio , quandoa superiore renuntiatio acceptatur, alias 
dispensatio durat. Salm. cap. 5. num. 101. cum Suar. Tap. 
Uonac. etc. 

Quando autcm intetligatur facta tacita renuntiatio dis- 
pensationis? Alii dieunt , quando dispensatus per decen- 
nium illa non utitur, cum uti possit, ut ait Martin. Alii 
( ut Saneh. et Bordon. ) quando dispensatus aetum con- 
trarium ponit, puta, si obtenta dispensatione ad contra- 
bcndum cum una, quasrat inde contrabere cum alia; sed 
pcr ista signa nullo modo censeri factam renuntiationem , 
tenendum esse dicunt Salm. d. cap. 5. num. 102. eum 
Suar. ct Tap. Huic inquiunt , quod dispensatus ad con- 
traliendum cum una . bene possit illa dispensatione uti 
etiam postquam cum alia contraxerit, quae mortua sit ; 
vtlpostquam emiserit votum castitatt9, voti dispensationc 
postea tantum obtenta. Denique ; qui habuit dispensatio- 



2 r f o LIB. I. TRACT. II. 

nem jejunii, oflicii divini , potest illa uti , etsi ofticium, 
et jeiunium postea servaverit. Ita Salm. 16. n. io3. Hic 
libet addere aliqua I. de cessatioue legis; II. de interpre- 
tatione; III. de epikeia. 

I. De cessatione legis. 

199. — Nota , quod per legem generalem nunquam 
abrogaturlex particularis alicujus loci, etsi expresse dica- 
lur : non ohstante quacumque lcge particulari. Salm. c. 3. 
n. i4- cum Sanch. Pal. Bonac. etc. 

Sed hic notanda est quaeslio illa magna inter DD. an 
cesset lex , cessante fine adaequato legis ? Finis adaequatus 
est ille , qui est totalis finis legis : nam si lex plures fines 
habeat , finis adsequatus ex omnibus illis constituitur. Iloc 
posito, certum est, quod cessante fine adaequato, seu totali 
legis in communi , cesset lex ; ut si vovisti non ingredi 
talem domum ob periculum fornicationis , cessante pei i- 
culo, cessat votum.Ratio , quia lex cum sit inutilis, vim 
amittit obligandi. Ita D. Tliom. 1. 2. qu. io3. a. 4- ad 3. 
in fine etSalm. de Leg. c. 4- n - 3. cum communi. An vero 
tunc sit expectanda declaratio legislatoris, vel contraria 
consuetudo? Affirmant aliqui ; sed alii omnes negant cuni 
Salm. ibid. n. [\. Suflicit enim , ut mihi in particulari 
constet , vel saltem probabile sit ( ut Salm. ib. cum Palao , 
etGran.) cessasse in communi finem legis ada^quatum. 

Quaeslio urget , an cesset lex , cessante fine adaequato in 
casu particulari? Prima probabilior scnlcnlia negat , si tan- 
tum cessat privative ; scilicet si lex tunc redderetur inutilis : 
nam , si cessat contrarie , quando scilicet materia legis 
redderetur in illo casu nociva , vel valde diflicilis ; tunc 
omnes asserunt legein non obligare Ratio dictae prima? 
sententise est , quia, licet cesset finis damni in casu parti- 
culari ,'non tamen cessat iinis periculi in communi ; ideo 
tunc non cessat finis adsequatus. Ita Salm. d. c. 4- &• 6. et 
y.cumD. Th. 2. 2.qu. i54- a. 2. ac Sot. Suar. Pal. etcom- 
muniori. ^//craverosententia(quamtenentCaj.Sot. opusc. 
t. i.n. 12. q. 2. Sylv. verb. L. q. 8. etg. Aug. lb. n. l\. Cas. 
7. item Yalent. Tiraq. Hurt. et Card. apud Croix lib. 1. 
n.867. Gran. Henr. Castr. ac Dian. apud Sahn. 1. c. qui 
n. 5. dicunt hanc sententiam non posse negari esse satis 



DE LEGiBUS. a^i 

prohabilcm, sicut probabilem etiam vocatA ivade Leg.q. 6. 
a. 5. n.5,cum Panorm. Led.Sa), tenet, quodcessantefme 
adaequato, etiam privative in casu pav ticulari cesset obligatio 
Legis. Quia , ut dicunt , in quocuinquc casu cessante fme 
iegis , lex etiam cessat; et sicut cessante fine Icj»is in com- 
muni pro uno tempore cessat lex, licetnoncessctpro alio ; 
sic cessanteprounocasu particulari, cessatlcxpro illo, licet 
non cesset in communi. Sic aiunt evenire etiam in legibus 
naturalibus , correctio enim fraterna non obligat , ubi non 
speratur fructus. Idcm etiam tenet Tamb. in D. lib. 2. c. 
1. §. 7. n. 38. cum Abbat. Nav. Com. etc. Quia (ait 
Tamb. ) sicut cessante fine in uoiverso , cessat lex univer- 
saliter, sic ccssante fme in particulari, cessat lex in parti- 
culari , cum in utroque casu a^que lex reddatur inutilis , 
cessante fmelegis. Fornicatio autem semper est mala jure 
na f urae, licetin aliquo casu cessaret periculum malae edu- 
cationisprolis. l\atio,quia in lbrnicatione sempev adestpe- 
riculum magnae ballucinationis, imo in ilia , ultra periculum 
malac; educalionis , sunt alia damna , scilicet bebetatio men- 
tis, subjectio rationis sensui,etc. ideoque ibi nunquam 
cessare potest , nec in particulari quidem , finis adaequatus. 
Vide Yiva super prop. /\S. Innoc. XI. Ac ideo non obstat 
auctoritas D. Tb. in contrarium adducta a Salm. Nam S. 
doctor tantum loquituv ibi de fornicatione , quod cevtum 
est apud omnes. His tamen non obstantibus, magis mihi 
avridetprior sententia, eoquod communitcr loquendo fere 
nunquam in particulari cessat omnino periculum halluci- 
nationis. Si vero abquando casus acciderit, quod aiiquis 
oninino certus etsecurus essetabesse oinne hallucinationis 
periculum, tunc non auderem secundam sententiam im- 
probare; sed hujusmodi casus rarissime poterit evenire. 

Utrum autem probabile sit legi posse libros prohibitos, 
cessante periculo , ct scandalo? Aflirmant ob eamdem ratio- 
nem Felin. Ab. Masc. Decian. et inclinat Lavm. lib. 2. 
cap. 14. n. 5. Sed negandum cum Pal. de Fide d. 2. qui 
citat Tol. Suar. Sanch. etc. ac Tamb. qui dicit , quod in 
lioc non cessat omnino periculum, vel non cessat omnino 
fmis probibitionis , nec etiam in particulari, cum finis pro- 
hibitionis sit , non solum ut vitetur damnum conscientia- 
rum ex lectione pravorum libi orum , sed etiam , ut serve- 
«• 11. 



4* LIB. I. TRACT. II. 

tur obedienlia Fcclesiae in materia tani perieulosa ; et ne 
detur ansa bsereticis , vel malis scriptoribus perniciosa t\ pis 
demandare; ideo beneinquit Tamb. nullo modo aperien- 
dam esse januam impunelegendi bujusmodi libros , etiamsi 
quis putet proseabesse periculum. 

II. De interprelatione legis. 

200. — Interpretatio alia est Autbentica, alia Usualis , 
aliaDoctrinalis. Authentica fieri potest vel abipsolegislatore, 
vel ab ejus successore, aut a superiore. Usualis est illa , 
quae ita ab usu est recepta. Doclrinalis autem est dcclaratio 
quaedam mentis legislatortfc, qua? a quocumque doctore 
iieri potest. 

Hic dubitatur an declarationes , quse fiunt a Pontifice , 
vel a principe alicujus legis , indigeant promulgatione, ut 
obligent ? In boc distinguere oportet declarationes pure 
tales ab aliis, qnae sunt non pure lales , sed potius sunt 
merae interpretationes. Declarationes pure tales sunt, cum 
ab illis explicatur aliquis sensus , qui usque ab initio jam 
erat clare imbibitus in lege : ex. gr. si dubium sit,an sub 
verbo fdii intelligatur solus legitimus aut etiam spurius, 
et legislato: declarat intelligi etiam spurium , tunc verum 
fit quod sensus in lege erat clare imbibitus. Interpretatio 
autem , sive declaratio non pure talis est illa , cujus sen- 
sus non est clare imbibitus in lege, sed circa ipsum varia? 
sunt opiniones , et tantum deducitur ex argumentis , v. gr. 
quodsub nomine patris intelligatur etiam avus, aut quod 
sub nomine mortis intelligatur etiam mors civilis, prout 
est carcer perpetuus , aut simile , recurrendo ad quamdam 
impropriam significationem. 

Ilis positis , dicimus cum Suarez , Castropal. Yasquez , 
Salas, Salm. Holzman, La-Croix , Supplet. Sporer etc. 
quod declaratio sensus clare imbibiti in lege non requirit 
promulgationem, sed statim obliget eos omnes qui illum 
noverint , cum talis declaratio non sit nova lex. Interpreta- 
tio ve;o alicujus sensus non clare , sed tantum obscure , 
sive improprie imbibiti in lege , quae est declaratio non 
pure talis (ut diximus ) baec , quia babetur tanquam nova 
lex , ut obliget , necessario promulgationem rcquirit, sicut 
omncs alia: leges juxta dicta n. 9$. et 96. Hinc infertur 



DE LEGIBUS. i\3 

cum Suar. de Leg. 1. 6. c. i. n. 3. et Castrop. tr. 3. eod. 
tit. d. 5. p. 3. §. i. n. 5. (qui citat pro se Bon. Salas, et 
Lorca) quod declaratio , qua? fit a legislatore alicujus sen- 
sus clare in lege imbibiti ( juxta exemplum adductum (ilii 
legitimi, et spurii) non requirit proniulgationem , ut ob- 
liget. Contra vero declaratio sensus obscure imbibiti (juxta 
exemplum avi sub nomine patris , vel mortis civilis sub 
nomine morlis) indiget quidem promulgatione; tunc enim. 
ipsa novam constituit obligationem , quai per se non erat 
prius clare in lege imbibita. Et ideni dicunt Suar. loc. cit. 
et Castrop. n. 2. de illis declaralionibus , qua3 fiunt non ab 
eodem legislatore , sed ab ejus successore, aut superiore ; 
quia legislatoris mens nequit his esse ita cognita, ut erat 
ipsi legislatori; unde tunc, ut declaretur sensus (quamvis 
imbibitus in lege) alicujus obligationis , sernper opus est 
reeurrere ad arguinenta, et interpretationes, quae novani 
legem constituunt , redclendo certum quod erat dubium; 
et ideo promulgatio requiritur, alias declaratio nunquam 
antbentica , sed tantum doctrinalis reputabitur. 

Interpretatio autem doctrinalis , quas est declaratio sim- 
plex mentis legislatoris , a qnocmnque doctore fieri po- 
test, modo fiat juxtaregulas , et sensum a sapientibus ma- 
gis receptum ; cum enim ssepe dubia occurrant, nec de 
facili semper obtineri possint resolutiones a legislatore, 
nccesse fuit , ut viris peritis bsec facultas interpretandi 
pra?beretur, uteruitur ex c. i. de Privil. in 6. An vero pos- 
sit fieri interpretatio legis, si in ea omnis interpretatio pro- 
lnbetur? Negant Salm. cap. 4- n - ?3. cum Regin. Henri- 
quez , etc. Sed afhrmant Pal. tr. 3. d. 5. p. 2. §. 2. n. 6. 
Salas d. 21. sess. 2. in fin. Sa, vers. Interpretatio n. 5. Tunc 
enim dicunt excludi tantum interpretationesfrivolas , non 
autem prudentes. Idque colligunt ex Trident. sess. 4- de- 
cret. de Usu sacr. libror. ubi probibetur fieri interpretatio 
S. Scriptura? contra sensum quem tenet Ecclesia : Quare 
aiunt ,j quod si quis praeter consensum patrum , non ta- 
men illi contrarium , Scripturam interpretetur , huic tali 
prohibitioninon adversatur, ut dicunt Azor. p. 1. 1. 8. c. 2. 
q. 3. Bannez p. 1. q. 11. Barbosa in Rom. concil. 1. c. 
Trid. et Pal. dicton. 6. Qui tamen advertitn. 7. aliquando 
probiberi etiam interpretationem doctrinalem , non vero 



2 |4 LIB. I. TRACT. II. 

quamcumque,sed quartypis mandatur, et cx professofit ; 
nam Loec tantum videtur vetita a Pio IV. in bulla confir- 
matoria Tridentini , ubi prohibetur, ut quis coinmenta- 
rios in prscfatum concilium edere audeat : quod verbum 
cdere ex consuetudine sumitur pro interpretatione typis 
mandata , ut dicunt Barb. in remiss. concil. sess. 25. c. 2. 
et idcmPal. cum Sa, Rodriq. Salas , Regin.... Imo aiunt 
Bonac. de Leg. d. 1. p. 7. n. 3. in fin. etPal. eod. n.7. cum 
Suar. etSalas, nec prohiberi quamlibet inlerpretationem 
typis excusam , sed eam tantum qua? ex professo desumi- 
tur, non vero si unum vel alterum Tridentini decretum 
incidentcr interpreteris. 

Rcgulac in interpretandis legibus,*sunt videl. i.Ltatten- 
datur mens, sive finis intrinsecus legislatoris : binc , si 
constat de mente legislatoris , buic magis standum est, 
quam verbis legis. 2. Attendenda est ratio legis. 3. Indubio 
mentis lcgislatoris verba legis accipicnda sunt seeunduin 
proprium sensum , semper ac non sequatur aliquod absur- 
dum. Sensus autem proprius potest esse naturalis, et bic 
accipiendus est in pcenalibus; potest esse etiam civilis, et 
hic etiam accipi potest in favorabilibus. 4- Utin dubio fiat 
intcrpretatiopro valore actus. 5. Quod lex in favorabilibus 
amplietur , restringatur in odiosis. Quando vero leges sint 
favorabiles, quando odiosa:, primariuin motivum legisat- 
tendendum est. Yide Salm. c. 4- §• 2 - 

Quacritur hic, an lex extendi debeat de casu ad casum 
ob identitatem rationis? Si non currit eadem, scd tantum 
similis ratio , coinmuniter docent doctores , non esse fa«- 
ciendam extensionem , nisi casu exprimatur in lege tan- 
tum causa exempli , puta si lex imponat pccnam contra fu- 
rantes centum aureos , certe comprehendit ctiam furantes 
rcm cjusdem valoris. Dubium fit , an fieri debeat extcnsio 
quando occurritproaliocasunontantum similis, sedeadcm 
ada:quataratio?Prmm sententiaaftirmat ex illo trito dicto: 
Ubi eadem csl ratio , ibi eadcm currit legis dispnsitio , ut ha- 
bet summarium in 1. IUud , ff. Ad. Aquil. et c. Inter de 
Translat. episc. EthanctenentLaym. 1. 1. tr. /\. c. 18. n. 9. 
llonc. de Leg. c. 2. q. 4- r. 2. p.5o. etSalmcod. tit. tr. 1 1. 
c. 3. n. 34. cum Suar. Gran. Tapia, et communi ut asse- 
1 unt. Ratio , quia mens legislatoris colligitur ex legis ratio- 



DE LEG-IBUS. 2^5 

ne, quac ideo dieitur anima legis; unde consetur legislator 
bene comprebendere voluisse omnes casus , ubi eadcm 
adaequata ratio legis reperitur. Secunda vero sententia , 
quani tcnent Palaus de Legib. lib. i. tract. 3. dist. 5. 
pag. 3.§. 4- nuin. 2. Bonac. eod. tit. dist. i. quaest. I. 
pag. 8. num. 28. et Mazzotta tract. 1. clist. 2. quacst. 1 
cap. 3. quaest. 5. negant fieri extensioneni de casu ad casum 
ob eaindem rationem etiam in casibusfavorabilibus, et tanto 
minus in odiosis , et correctoriis : ralio , quia ratio legis 
non est lex, et ideo quamvis militet pro alio casu , illuin 
non comprebendit : potuit enim legislator unum casum 
velle comprebendere , et non alium , vel quia non expedit 
omnia praccipere aut vetare, vel quia potest adesse abqua 
superior ratio nobis ignota movens principem > ut in uno 
casu , non in alio disponat. 

Ilae tamen sententiae facile conciliantur : nam Iicet fau- 
tores primae sententios (a qua non recedendum cnm sit 
conimunis , ut idem Falaus fatetur) doceant exlendi le- 
gem de casu ad casum, quando eadem currit adaequata 
ratio : tatnen addunt,tunc currere eamdem adaccpaatam ra- 
tionem , quando, nisi lex extenderetur, legislator argui 
posset de injustitia vel imprudentia ; tunc enim casus non 
expressus potius dici debct comprebensus in lege , quam 
lex extendi ad illuin: ita Suar. de Leg. 1. 6. c. 3. ex n. 4- 
Ronc. d. r. 2. et Laym. d. 11. 9. v. Caeterum. Et in boc 
conveniunt etiain auctores secundae sententiae , ut Bonac. 
dict. n. 2.5. v. Ad secundam , Palausloc. cit. n. 8. et Maz- 
zotla v. Excipe. 

Id autem evenire dicunt I. in correlativis, prout in viro 
et uxore; tunc enim quod est sancituin de uno , censetur 
etiam de alio, si pro utroque eadem ratio procedat. Sicut 
enim sponsa potest resilire a sponsalibus , si sponsus sine 
ejus licentia absit , ex c. De illis , de sponsal. sic etiam spon- 
sus. Item si uxor potest communicare cuin viro excom- 
municato, ex cap. Quoniam 2. q. 3. ita etiam vir. II. In 
lequiparatis, ut sunt electio, pracsentalio, provisio ad be- 
neticium. III. In connexis , ut sunt diaconus, et subdia- 
conus. IV. In contentis , ut sunt vicarius episcopi , et vi- 
carius capitularis sede vacante , filia et neptis. In bis con- 
vcniunt omnes , etiamsi lex sit pcenalis , aut correctoria. 



246 LIB. I. TRACT. II. 

Regulam autem juris 49. in 6. Odia rcslringi , favorcs 
coneenit ampliari , recte dicunt Suar. 1. 6. c. 4- et Bonac. 
loc. cit. n. 27. cum Menoch. procedere , quando dispositio 
legis extenditur ex interpretatione congruitatis. , ut aiunt , 
nonautem quando extendi debet ex interpretatione neces- 
sitatis , quae dicitur potius adaequata interpretatio legis , 
quam extensio. 

Advertunt tamen 1. Sanch.l. 3. deMatrim. d. 20.11. 3. 
et Mazzotta loc. cit. p. 98. quod si lex decernat aliquid 
causa frequentioris usus , ipsa etiam compreliendit casum 
minus frequentem. Et ideo lex S. Pii. V. permittens mo- 
nialibus egressum propter incendium , et lepram , aut 
epidemiam , extenditur etiam ad ruinam donius , inun- 
dationem , et invasionem hostium, ut communiter. DD. 
docere ait Mazzotta loc. cit. Advertunt 2. Laym. 11. 11. 
Pal. n. i4- quotl judicesex similitudine rationis tenentur 
legemad alios casus extendere, quia ipsi quantum fieripo- 
testlegibusdebent conformari , juxtal. 12. ff. de Leg. Cum 
in aliqua causa sententia earum ( nempe legum , ut supra 
exprimitur) manifcsta est, is qui jurisdictioni praeest ad 
similia procedere debet. 

III. De epikeia lcgis. 

201. — Epikeia , seu epikia, est exceptio casus ob cir- 
cumstantias , ex quibus certo, vel saltem probabiliter ju- 
dicatur legislatorem noluisse illum casum sub lege com- 
prehcndi. Salm. c. /\. n. 4 T « cum Pal. et Martin. 

Hoec epikeia 11011 solum locum liabet in legibusliumanis, 
sed etiam in naturalibus/ubi actio possit ex circunistantiis 
a malitia denudari. Salm. ib. 11. l\i. et 43- 

Ut tamen detur locus epikeia? , non soltim debet lex 
cessare in causa particulari negative, quia nimirum deii- 
ciet tunc finislegis; sed debet eessare contrarie, nempe 
quod lex reddatur danmosa , vel nimis onei osa : quare po- 
test negari ensis depositus domino, si ille eosit abusurus. 
Ita Salm. ib. n. 44- cum S. Th. Suflicit autem, si aliter 
lex reddcretur niniis dura. Salm. ib. 11. ^5. cum Arav. 
(iord. etc. Hinc excusatur ab auditione sacri, qui timet 
notabilem jacturam lionorum. Et etiam excusatur ab oli- 
scrvatione festi , qui aliter amittere cogitur magnuni lu- 



APPENDIX I. DE DISPEJNSATIOJNIBUS. i^ 

crum , ut Suar. et Pal. apudSalm. ib. in fin. Et supcr hoc 
vide dicenda. 1. 3. n. 3oi. 

APPENDIX I. BUSEMBAI. 

DE DISPENSATIONIBUS S. POEN ITE N T I A R I JE. 

101. — « Quia ex oflicio S. Pcenitentiarise multa) dispen- 
» sationes (et ftratis quidem) impetrari possunt, saltem 
n pro foro conscientiae opera? pretiumcensui quaedam cir- 
» ca hujus rei praxim pcenitentibus , et coufessariis utilia 
» bic subnectere. 

» Et quidem tria potissimum circa lianc rem requiri 
>• possunt. i. Circa materiam , et causas, in quibus nimr- 
» rum casibus dispcnsationes islse concedi solcant. i. Cir- 
» ca formam litterarumPcenitentiariac, quibus dispensatio 
» confessario committitur, qjiiarum verba nonnulla , quse 
» dimcultatem pariunt, explicanda sunt. 3. Circa ipsam 
» executionem dispensationis , quse nimirum in ea obser- 
» vanda sint. De quibus ex Bonac. Dian» p. 4- *• 4- l • 7 l • et 
» p. 8. t. i. r. io3. etc. usque ad r. m. et Marci Pauli 
» Leonis volumine integro ea de re cdito. » 

2o3. — « Resp, i . In triplici materia (pro cujus diversi- 
» tate diversa quoque estforma) dispensationes , sive gra- 
» tiae istae concedi solent. 

» Prima est in votis , v. gr. ut votum religionis , ob ino- 
» piam parentum , vel fratrum , similive ex causa liceat 
» differre : ut quis a voto simplici castitatis , vel etiam re- 
» ligionis,postquam matrimonium contraxit,absolvatur ad 
» manendum in matrimonio, debitumque licite peten- 
» dum : ut a voto religionis (ob debilitatem virium , per 
» quas ejus onera ferre non possit, aut ob metum inconti- 
» nentiae , aut dotis defectum ) absolvalur in ordine adcon- 
» traliendum matriinonium. 

» Sccunda in impedimentis occultis matrimonii, sive ea 
» impedienlia tantum , sive etiam dirimenlia , sive matri- 
» monium cum iispublice contractumsit, sive contraben- 
» dum , dumniodo de eoprivatim fuerit actum , et conclu- 



2{8 APPENDIX I. 

» suin, praesertim bona fiJe, sive etiam quando contracto 
» superveniunt. Circa quae notanclum: i. ImpeJimenta oc- 
» culta Jici , quse vel nulli nota sunt , vel licet uni , alteri- 
» ve innotuerint, ad forum tamen contentiosum non sunt 
» JeJucta. *(Videl. 6. n. m5). *2. Etsi aliqua impeJi- 
» menta , v. gr. cognationisspiritualis . naturasua sintpu- 
» blica , cum contrahantur in facie Ecclesiae ; fieri tamen 
» potest per acciJens , ut sint occulta , v. gr. i.Ob 
» Jiuturnitatem temporis, ex quo sunt contracta. 2. Ob Ji- 
» stantiain loci a loco contractae cognationis. 3. Per mortem 
» eorum , qui fuerunt conscii. 4* Per ignorantiam hujus 
» contractionis. 

» Tertia in variis censuris, et exeommunicationibus , 
» suspensionibus (item irregularitatibus) , praesertim oc- 
» culus , aJ absnlvenduui ab iis , JispensanJum , reba- 
» bilitanJum,etc. Item ad con Jonandam obligationem re- 
» stitutionis ob boras neglectas, aJ commutaiiJum onus 
» recitationis horarum , eligenJum confessarium , etiam 
» pro reservatis; transeunJum aJ aliam religionem , sive 
» ordinem (pro utroque foro) etiam post apostasiam a 
» suo. 

2oj. — » I»esp. 2. In formulis frequentioribus ipsius bre- 
» vis apostolici verba , qurc substantiaba continent, et 
> dimcultatem babent , sunt hoec : 

» Si cst ita : vel quatenus si ita est : quorum sensus e<t r 
» ut si preces veritate nitantur, praesertim tempore Jata- 
» rum litterarum apostolicarum. Requiriiur autem veritas 
» rerum narratarum , principaliter quoaJ essentialia facti . 
» verb. gr. amnitatem esse contractam, incestum connnis- 
» sum, et actum , sive tractatum esse Je inatrimonio (in- 
» tellige perfecte ; ita ut in iJ utrimque consenscrint ), et 
» periculuin revelationis , ac scandalum immincre. Secun- 
» Jario autem requiritur quoad accidentalia , v. gr, bona 
» (iJe actum csse , ct shnilia , quae tantum sunt inipulsiva , 
» et sine quibus nihilominus conceJuntur tales Jispensa- 
» tiones : unJc, ctsi in iis , vel in aliis parvi moinenti sit 
» erratum in petitione , gratia* nihilominus est valiJ 1 
» v.M. Leon. p. 2. f. 22G. et p. 3. f. 3qi. *(ViJe liic bullani 
» Bened.XIV. lib.6. n. 1 i3i). ^ 

» 2, Si pcriculum immincat rcvchitionis. AJ lioc eniin . 



DE DISPENSATIOMBUS. *& 

» ut subsistat dispcnsatio, requiritur, ut sit pcriculum , 
» nc revclctur impedimentuni (intellige, quando id in 
» formula exprimitur) si non subsequatur lnatrimonium , 
» docetMarc. Leo p. 2. f. 23o. Periculam autem lioc non 
» irnportare necessariam dctcctionein , sed tantum proba- 
'> bilcm, et inoralcm credulitatem , futurum , ut si resi- 
j> liatur a matritnonio contrahendo, et bujus causae assi- 
» gnari non possint , cx vebcmenti suspicione, et curiosa 
» inqutsitione detegatur* Yide I. c. f. 233. 

» 3. Et scandalam. Quo nomine intelligitur gravis in- 
» famia, ex qua dcinde sequantur contentiones , minae , 
» pugnae, etc. Leo f. 2. 3o et3i7. 

» .{. Ut clicta muliere de nullitate prioris conscnsus ccrtio- 
» rata , clc. Clausula bsec est substantialis , ut nimirum , 
» si dispensandum sit in impedimento dirimente , cuni 
» quo matrimonium ccntractum fuit in facie Ecclesiae,. 
» conjux iguorans illud impcdiinentum fiat certa de nul— 
» litate prioris sui consensus , et novum , validumque li— 
» bere pracstet (ita tamen , ut *n cognitionem occulii im- 
» pedimenti non veniat). Leo p. 25i. Diana p. 8. tom. 3. 
» r. 1 10. Sutficit autem , ut istum consensum praestent in- 
» ter se secreto , nemine pra^sente , per verba vei si.-ma 
» suflicientia, v. gr. copulam maritali affcctu. Ncque de- 
» bet executor dispensationis eos coram se , et testibus ite- 
» rum copulare. Leo p. 552. * (Yide dicenda lib. 6. de 
» Matrim. n. 1 1 19). * 

» 5. Postquam dicto sacerdoti , si nondum satisfcccrit. 
» Yeiba boec solentesse in facultate absolvendi ab excoin- 
» municatione , v. gr. ob pcrcussionem clerici : et iinpor- 
» tant conditionem prius satisfaciendi parti loesae , quam 
» possitabsolvi , boc esl, compensandi injuriam , expcnsa> 
» et omnia damna, quae ob percussioncm illam incurrit , 
» quonun ;cstimatio committitur exccutori dispensationis : 
» nequc ab ejws obligatione libcratur percussor pcr lioc , 
» quod percussus injuriam remiscrit. Aide Leon. p. 382, 
» 384- Si autem non possit in prsssenti satisfacere, suflicit , 
» si juratus promittat , se salisfacturum , cum primum 
» potcrit. » 

20J. — «Rcsp. 3. Circa praxim , sivc cxecutioncni bu- 
» jus dispensationis , baex facicnda. 



T*5o APPENDIX I. 

» i. Litterae sacracPcenitentiarise diriguntui' ad oratorem, 
» hoc estad ipsum , qui dispensationem per se , vel alium 
» petiit , qui non debet eas resignare , sed eligere confes- 
» sarium talem , quali inscribuntur, qui eas sibi ab oratore 
» tradita resignet , legat, et deinde cum eo secundum 
» commissionem dispenset. Licet vero quocumque casu ab 
» alio aperiantur, non ideo carent effeclu. Salas*. Dian. p. 
» 8. t. 3. r. io3. 

» 2. In confessario boc requiritur: i. Ut sit approbatus 
» ab ordinario territorii, in quo dispensaturus est. 2. Ut 
» sit magister, sive doctor in theologia vel jure canonico ; 
» promotus in academia , vel religiosus babens privilegium, 
» quale concessit Gregorius XIII. anno i582. confessariis 
» societ. Jesu, quos generalis , vel alius superior de ejus 
» licentia ad id designarit. 3. Ut specialiter ad hoc sit ele- 
» ctus ab oratore, boc est, ab eo , cum quodispensandum 
» est : quitamensemelelectum, nisi deprehendat ignoran- 
» tem, mutarenonpotest.Leo f. 22. Dian. p. 8. t. 3. i\ l©4- 
» Contrarium tamen docent Sanch. et Perez. de Matr. d. 
» 4- 8. sect. 5. n. 7. 

206. — » 3. Confessarius ad id electus : 1. Debet dispen- 
» sare in i t )sa confessione , vel saltem immediate post. 
» Dian.p.4« t. 4- r. 7. Leo. p. 1. f. 54. et 28. 2. Debet causae 
» cognitionem , quando ea in brevi exigitur , essentialiter 
» praemittere per diligens examen pcenitentis , nisi habeat 
» ante perspectam : quia non est merus executor, sed ju- 
» dex, ctti delegatur potestas dispensandi. 3. In ea debet 
» crcdereilli, etiam sine testibus, etjuramento, nisialiunde 
» sciat esse falsam ; tunc enim dispensare non debet. Leo, 
» Diana p. 8. t. 3. r. 108. 4- Opera in ipso brevi prxscri- 
• pta, etsi possit moderari,non tamen condonare potest. 5. 
» Etsi non praescribantur certa verba ad dispensandum , 
» debet tamen servare formam a Rituali Romano proba- 
» tam, et post verba ista, Absolvo te a peccatis tuis, addere : 
» Et eadcm auctoritatc dcclaro te in dicto matrimonio manerc, ct 
» debitam conjugalc reddere possc , et dcbcrc : nccnon dispcnso 
» tccum , ut idcm dcbitum ctiam exigcrc licitc valcas. In no- 
» mine Patris , etc. Si vero sit absolvendus ab excommuni- 
» catione , vide formulam I. 7. n. 116. Absoluta dispensa- 
» tione, debet lacerarc litteras, praecipue sigillum , ita ut 



DE DISPENSATIONIBUS. ?5i 

» ad probandum servire non possint, alias incurrit excom- 
» municationem majorem , Leo f. 23cj. Laccratio tameu 
» ista non est de substantia : quia tantum intcnditur , ut 
» non suffragentur in foro externo. 6. INiillo modo debet 
» attestationem dispcnsationis facta?, ncque ipsum breve , 
» seu diploma reddere , cum pro solo foro conscientiae 
» debeat servire. 8. Nibil debet accipere , ne via quidem 
» compensationis pro dispensatione etiam p;o foro extcrno 
» facta : ideo enim inscribitur, gratis ubique. Alias incur- 
» rit ipso facto excommunicationem majorem. Gavant. 
» Dian. 1. c. ex declarat. cardin. » 

Ex dictis resohmntur sequentes casus : 

207. — « 1. Confessarius pro bac dispensatione eligi non 
» potest qui tantum est doctor ordinis , vel professor, vel 
» licentiatus tbeologia? ; quod enim bic in favorabilibus 
» veniat nomine doctoris , tantuin intelligitur de iis, quae 
» ratione exercitii , non quoe ratione dignitatis commit- 
» tuntur. Leo. p. 1. f. 21. Dian. p. 4- t. 4. r. 4'- 

» 1. Ex privilegio soc. Jcsu concesso , alii etiam Men- 
» dicantes eligi possunt, ob communicationem. Debent 
» tamen tam bi , quam isti specialem ad boc babere facul- 
» tatem a suis superioribus : alias dispensatio erit nulla ; 
» ita auct. cit. Et patet ex dictis. 

» 3. Confessor debct ita examinare pcenitentem , ut cog- 
» noscat, et quidem distincte, merita causae , possitque 
» inter ea discernere : ideo enim inscribitur viro discrelo. 
» Praecipue autem dcbet inquirere , an preces nitantur 
» veritate, quia gratianon conceditur simpliciter, sed sub 
» conditione , ideoque solet addi clausula : Quatcnus si ita 
» cst : vel, si ita essc rcpcreris. Y. Auctor. cit. * ( Yidc dc 
» Matrim. 1. 6. n. 1 i3i ). * 

» 4. Is , qui dispensationem petit, debet executori ad 
» id elccto confiteri : ncc suificit antc ci confcssum fuisse. 
» Patet ex dictis. Leo f. 28. Dian. p. [\. tom. 4- r. 71. 
» Reg. Pont. contra Sancb. Salin. Pcrez, Palaum , quo- 
» rum scntentiam non ampliuscsse probabilem docet Fill. 
» Escob. Lczan. Dian. 1. c. ct p. 8. t. 5. r. io5. 

208. — » 5. Commissio bujus dispcnsalionis non expi- 
» rat morte pcenitentiarii concedentis , reintegra : quiaest 



a5a APPENDIX II. 

» gratia non facienda, sed facta in favorcm oratoris , cui 
» jus quaesitum est; et executor est dispensator necessa- 
» rius, si quidem preces nitantur veritate. Neque etiam 
» morte Pontificis , tum ob rationem allatam , tum quia 
» ofiicium majoris pcenitentiarii non expirat morte Ponli- 
» ficis. Dian. p. 8. t. 3. r. 89. ex Suar. Sanch. Garc. etc. 
» contra Navar. Bon. etc. » 

* j e*«*»#fl*«4'e«.e>SS«>»*o<&e.8'e«e*e*©«e.8-o*e*efte: :^^«<^e^e»»s*e*«*c*e*e*©*e-'Ve*«*e*«*3*« 

APPENDIX II. 

DE FRIVILECIIS. 

CAPUT I. 

De prhulegiis in communi. 

I . DifTerentiainterprivilcjdum , dispcnsationcm, et licentiam. 2. Quando 
privilegium dcroget juri communi. 3. Quando privilegiatus tencatur 
uti privilegio. 4- Utrum extra sacramentum censurae, ctc. 5. De 
clausulis, ad instar etc. Quaitnus sacris canon. non adverse- 
lur tlc. S upplentes defeclus etc. 6. 7. el 8. De inteipretalionc prm- 
legicrum. 9 10. et 1 1. Dc communicatione. 12. De privilegiis regula- 
rium revocatis, cum declarationibus S. Pii. i3. De rescriptis gra- 
tiaa , et jubtitiie, utrum cxpirent morte Pontificis. i4- Quot modis 
cesset privilegium. i5. Quomodo cesset per revocationem. 16. De 
rcvocatione exprcssa. 17. De tacita, ct utrum sit intimanda , vel 
saltem publicanda revocatio. 

1. Privilegium defmitur : Lcx prwata , aliquod speciate 
concedens bcncftcium. Privilegium differt a dispensallone , 
quae eximita lege, et ideo semper est odiosa; differt etiam 
a licentia qua? conceditur tantum ad paucos actus. De pri- 
vilegiis in particulari inferius proprio loco dicemus; hic 
tantummodo annotabimus quasdam regulas advertendas 
circa privilegia in communi. 

2. Et I. Ut privilegiatn derbget juri conimuni , non rc- 
quiritur clausula derogatoria , praesumitur enim pfinceps 
jam scire leges communes ; excipitur tamen 1. Quando 
privilegium non posset suum effectum sortiri sine hac ex- 
pressa derogatlone. ?..Si in lctfe, cui derogatur, essetappo- 
sitaclausula : non obstantc qttociimque privilegio : noc intei- 



DE rPJULEGIIS. 253 

ligitur, dummodo in privilegio nonextet clausula: cx ccrta 
scicntia; vel : cx plcnitudinc potcstatis. Salmant. tract. iS. 
cap. i. n. l\i. et 43. cum aliis. 3. Quando privilegium est 
contra aliquam consuetudinem, aut legem municipalem? 
Ilis enim non derogatur, nisi de illis specialis menlio iiat. 
Suar. de Leg. 1.8. c. \f\. num. 4- Castrop. t. i. tract. 3- 
d. 4- P- io. num. g. etSalm. 1. c. c. 1. num. 8. cum Pelliz. 
Tambur. etc. 

3. II. Privilegiatus non tenetur, regulariter loquendo, 

uti privilegio. Reg. 61. jur. in 6. Sed excipiendum est 1. 

Si non utendo grave damnum proximo inferret : hoc tamen 

intellige , si per se , non vero consequenter ; ex g. si con- 

fessarius habeat privilegium absolvendi a peccatis reser-' 

vatis , post auditam confessionem tenetur eo uti. Yide 

Salmant. tract. i&. cap. 1. n. 11. cum aliis. 2. Si privile- 

gium cedat in bonum comnmne , quemadmodum est pri- 

vilegium immunitatis , quo unusquisque tenetur uti ex 

cap. Si diligenti , de Foro compet. 3. Si privilegium tollat 

impedimentum ad observandjim praeceptum : ex g. Si 

infirmus habet domi oratorium privatum , et facile potest 

audire sacrum , tenetur privilegio uti. Suar. c. 35. n. 8. 

Pal. p. 7. n. 3. Sanch. deMatr, lib. 6. d. 6. n. i4- Salm. 

cap. 1. n. 12. cum Sylv, Avila etc. 4- Si privilegium non 

est personale , sed reale , addictum loco , vel dignitati , 

vel statui , quemadmodum sunt privilegia concessa episco- 

pis et regularibus. Vicle Salm. cap. 1. num. 17. et 18. 

4- III. Qui habet privilegium pro foro pcenitentiali, etc. 
absolvendi a censuris , et pcenis ecclesiasticis , valde prorr 
babiliter potest eo uti etiam extra sacramentum , etiamsi 
facultas concepta esset in terminis : Saccrdoti confessario. 
Suar. 1. 8. c. 6. n. i5. Castrop. d. 4- P- 2. §. 5. num. 6. 
et Salm. cap. 1, num. 33. cum Sylvest. Tamb. etc. contra 
alios qui probabiliter etiam negant. 

5. IV. Loquendo dc clausulis : clausula ad instar im- 
portat tunc valere privilcgium , quando aliud (ad cujus 
formam secundum concessum est) fuit validum saltem a 
principio , quamvis postea revocatum fuerit , vel non ac- 
ceptatum, ut advertit P. Mazotta. Alias enim , si primum 
privilegium fueritnullum , nullum quoque erit secundum , 
dummodo in secundo non exprimatur id quod conceditur. 



a54 APPENDIX II. 

Suar. cap. i5. num. 2. Castrop. cl. 3. pag. 2. §. 8. n. 1. 
Salmant. cap. 1. num. 3g. cum Bonac. etc. et P. Mazotta 
tom. 1. de Privil. p. aai. v. Sexto. IIoc tamen currit (ut 
aiunt praefati auctores ) quando dicitur : Ad instar; non 
vero si dicatur, sicut concessum cst , etc. ut limitant Bon. 
et Garcias apud Salmanticenses. Clausula: quatcnus sacris 
canonibus non advcrsetur, intelligitur de iis tantummodo 
cauonibus in quibus est expressum : non obstante quocum- 
que privilegio. Salm. cap. 1. num. 5o. cum Navar. Suar. 
Garc. etc. Clausula, supplentes singulos dcfcctus , intelli- 
gitur tantum de defectibus earumrerum , quae requiruntur 
solum de jurc positivo , et qui sunt tantummodo acciden- 
tales; non vero de defectibus naturalibus , aut substantia- 
libus , utpote esset, si supplicans foret excommunicatus , 
aut si supplicatio foret subreptitia, vel fraudulenta; aut 
si defectus esset circa causam , aut personam supplicantis. 
Salm. cap. 1. num. 5i. cum Barbosa , et Tambur. Alia? 
tlausulae videri possunt apud Salmant. cap. 1. ex n. 4°- 
6. Y. Loquendo de interpretatione privilegiorum , plura 
adnotanda sunt. JNotelur 1. omne privilegium interpre- 
tandum esse eo modo , quo privilegiato non sit neque in- 
utile , neque onerosum. Salm. cap. 1. num. 70. et 71. 1. 
Privilegia solum princeps , vel alii , quibus a principe 
foret commissum authentice, vel juridice possunt inter- 
pretari. Doctrinaliter vero potest ea interpretari quicum- 
que vir doctus, cujus resolutioni licite potest acquiesci ; ut 
omnes amnnant; et quando in privilegio probibetur quse- 
cumque interpretatio , de sola autbentica et juridica est 
intelligendum ; vide Salm. cap. 1. num. 72. et 73., aut ad 
summum intelligi debet de interpretatione quae fit ex pro- 
fesso , ut dictum est de legibus (tract. 2. n. ^5. ) 3. a Cle- 
mente IV. , et ab aliis Pontificibus prohibentur episcopi 
interpretari juridice privilegia regularium. Solum id ab 
Alexandro VI. et Paulo III. (quando apostolica sedes con- 
suli nequit) concessum cst jurisperitis , caeterisque judici- 
bus in favorem regularium. Idem concessum est genera- 
libus visitatoribus , et etiam provincialibus , et praelatis 
immediatis, quotiesipsiperitosconsulunt. Idem locum ha- 
bet in interpretatione regularum , constitutionum , et con- 
suetudinum. Eodem modo possunt iidem praelati auferre , 



DE PRIVJLEGIIS. 2 55 

vel limitare subditis usum privilegiorum. YideSalm. c. i. 
inm. 74. 75. et 76. 

7. Notandum 4. quod generaliter loquendo de pri- 
vilegiis, omne privilegium large est interpretandum ut 
babcmus ex cap. Olim 6. de Yerb. sig. ubi dicitur : Cum 
bencficia principum interprctanda largissimc etc. Et ex 1. 
ult. fF. de Const. Princ. Contra vero privilegia odiosa 
stricte sunt intcrprctanda, cujusmodi sunt illa quae sunt 
derogatoria juris communis, aut statutorum , et consuetu- 
dinuin particularium , dummodo liaec statuta non sint 
contra jus commune; aut dummodo privilegium non sit 
insertum in corpore juris ; ideoque aiuntSanch. et Mazotta , 
Sanch. de Matr. lib. 8. d. 1. 11. 8., et Mazotta 1. c. p. 223. 
cap. 2. v. Resp. omnia privilegia realia late esse interpre- 
tanda ; ob suam enim perpetuitatem babentur tanquam 
inscrta in jure communi. Insuper excipitnr si alias privile- 
gium redderetur inutile, aut si in eo extaret clausula , cx 
certa scicnlia , vel cx motu proprio. Ycl si privilegium esset 
absolvendi , dispensandi , aut communicandi illud aj. 
alios. Salm. tr. 18. c. 1. n. 78. ad 80. Privilegia vero in 
praejudicium aliorum, cujusmodi essent ad obtinenda 
plura beneficia , aut ad conferenda beneficia vacantia , aut 
contra observanliam regularem, stricte sunt interpretanda, 
eliamsi concessa fuerint cx motu proprio. Salmant. n. 83. 
et84. 

8. IIoc vero intelligendum est de privilegiis concessis per- 
sonis particularibus : sed ea, quae sunt concessa alicui ordini , 
conventui, communitati, aut ad aliam piam causam , om- 
nia sunt interpretanda non modo late, sedetiam latissime, 
etiamsi adversentur juricommuni, velalicui tertio, quem- 
admodum communissime affirmant DD. Suar. c. 27. n. 7. 
Castrop. d. 4- p. 10. num. 6. Mazotta 1. c. et Salm. cap. 1. 
num. 27. et2g., et iterum n. 85. et 86., cum Azor. Laym. 
Sylvest. Bonac. Henr. Coninch. Lezana , Bord. et aliis. 
Privilegia enim communitatibus concessa praesumuntur 
omnia esse remuneratoriaservitiorumpraestitorum, etideo 
omnia habentur tanquam favorabilia, ex 1. Sicut persona , 
ff. de Relig. vid. Sahn. cap. 1. n. 2.3. ad 27. 

g. VI. Loquendo de coininunicatione privilegiorum 
notetur 1. quod rebgiones medicantes communicant in 



a56 APPEINDIX II. 

totum inter se de privilegiis praetcritis , ct futuris, tum 
circa personas , tum circa loca, festivitales, et indulgen- 
tias, prout liabetur ex bullis Sixti IV. Cleinentis VIII . et 
Leonis X. Yide Salm. n. 88. et 89. Et hoc currit, quanivis 
religio, cui concessum est privilegium , vel non acceptave- 
rit , vel eo usa non fuerit. Insuper quando ampliatur pri- 
vilegium alicui religioni concessum , intelligitur amplia- 
tum etiam quoad alias. Salm. cap. 8. n. 98. et 99. Insu- 
per hoe religiones mendicantes communicant privilegiis 
caeterarum religionum , vel congregationuin , vel collegio- 
rummonasticorum , vel non monasticorum. Ita communis- 
sime Salmant. t. 18. cap. 1. num. 90. cum Rodr. Pelliz. 
Tambur. etc. Et boc valet , etiamsi in privilegio concesso 
alteri religioni , vel congregationi , adsit clausula quod non 
cominunicetur; nam in aliis bullis de communicatione di- 
citur, quod tollatur quodcumque impedimentum commu- 
nicationis. Salm.num. 107. cum Rodr. Basseo , Miranda , 
Bonac. Diana , Donato , etc. Hujusmodi privilegiis per- 
fruuntur tam conversi, ipsi enim vere religiosi sunt, vid. 
Salmant. tract. i5.de Statu relig. cap. 1. num. 33. quam 
novitii, quemadmodum declaravit Clemens YIIL, et est 
communis sententia (quidquid dicant quidam pauci;cum 
Suarez, Sancb.Castrop. etc. Suar. tom. l\. de Relig. tr. 10. 
lib.9. cap. 1, num. 18. et Salmant. ibid. cap. 3. num. 85, 
cum Sanch. Castrop. Lezana, et Pelliz. et aliis; fruuntur 
quoque religiosi ad episcopatum promoti , dummodo non 
agatur de rebus, quibus episcopi si uterentur, aliquod re- 
ligioni prcejudicium proveniret, ut esset habitatio in mo- 
nasterio, datio sufTragii, etc. Yid. Salm. dict. tract. i5. 
cap. 5. num. /p- > cum Suar. Lez. et Castrop. Tertiarii 
autem, et tertiariae (vel beatac) subditae mendicantibus , 
et quae babitum religionis deferunt , et votum babent ca- 
stitatis, (quibusdam tantum rebus exceptis) eorum quoque 
privilegiisgaudent, sed quatenus sunt capaces. Confratres 
scapularis, et cinguli ( vocati cordonis), fruuntur tantum, 
et participant in omnibus indulgentiis et remissionibus 
peccatorum, sed non in alio. Salm. ibid. nuin. 94. cum 
aliis. 

10. Notandum 1. Monialestamordinum mendicantium, 
quam non mendicantium , gaudere privilegiis monacho- 



DE FRIVILEGIIS. 2$j 

rum sui ordinis , et consequenter cujuscumque alterius 
orclinis in omnibus, quorum sunt capaces (intellige de 
favorabilibus). Iloc valet, etiamsi privilegium tantum de 
hominibus loqueretur, ut deducitur ex bulla Leonis X. 
Atque ita e contrario fratres gaudentprivilegiis monialium 
ordinum , ex eo quia ipsi communicant (ut superius di- 
ctumest)privilegiisconcessis cuicumque religioni, congre- 
gationi, autmonasterio. A ide Salmant. tract. i8.,dePriv. 
cap. i. num. 91. Sed redeundo ad moniales ; bujusmodi 
privilegiis gaudent etiam illa? , qua? Pontifici , aut episcopo 
subjiciuntur, atque ita , quando religiosis concediturprivi- 
legium, ut absolvantur, vel dispensentur a suo \i\x- 
lato, monialessubjectGeepiscopopossuntquidem ab eodenx 
absolvi, et dispensationem obtinere. Et lioc curritetiamsi 
inprivilegio nominarentur tantum moniales, quae regula- 
ribus subdita? sunt. Suar. de Leg. lib. 8. cap. 10. num. 7. 
Bonac. dist. 1. q. 3. p. 7. §. 2. n. 2. et Salmant. tract. 18. 
cap. 1. num. 92. cum Castrop. Lez. Pelliz. Bordonio, Boss. 
etaliis conlra paucos. 

11. Notandum 3. Privilegia non communicari quando 
sunt odiosa, vel contraria propriis statutis, adeo ut pra>- 
judicentbonosivecommuni observantia?religionis. Castrop. 
dist. 4' §• 9. num. 2., et Salmant. cap. i.,num., 100. cum 
Pelliz. Lez. Portell. Tambur. Bord. Notetur 4- Privilegia 
alicui concessa non tanquam personae particulaii , sed ra- 
tione sui offieii, seu dignitatis , vel tanquam membroillius 
communitatis, intelligi concessa omnibus aliis ejusdem, 
oflicii , autejusdcm communitatis. Et privilegia concessa 
subditis , seu prcelatis inferioribus, etiaiu praelatis supe- 
rioribus concessa intelliguntur. Salmant. cap. 1. n. 1 10. 
et iii. Similiter privilegia concessa alicui conventui, aut 
Ecelesiae, aut particularibus alicujus conventus, sed tan- 
quam niembris illius , intelliguntur quoque concessa ca> 
teris rcligiosis tam illius ordinis , quam aliorum , cui com- 
municationem babent, quando scilicet eadem , vel similis 
ratio militat. Salmat^. ibid. cum Pelliz. Garcias , Quint. 
Tamb.etc. Sed lioc non est intelligendum de privilegiis, qua> 
concedunturalieui congregationiad tempus determinatum, 
vel per brevia particularia sunt conccssa alicui monasterio 
ob specialem aliquam causam , vel quando agitur de rcbus 

1!.. 



258 Appendix rr. 

quas diflicile solent concedi. Salmant. cap. i. num. nS. r 
cum Jpeyrin. Tambur. Merula etc. 

12. VII. Certumest, ut habetur ex propos. 36. clamnata 
ab Alexandro \II. religiosos non posse amplius uti privi- 
legiis jam revocatis per concilium Tridentinum. Verum 
hoc non obstante , attendendse sunt quaedam declarationes 
concilii facta? per S. Piuin V. in sua bulla : Btsi mcndi- 
cariiiiun. H« sunt : i. Quod seculares possunt audire sa- 
cruni et conciones in ecclesiis regularium. i. Ouod epi- 
scopus nequeat impertiri licentiam ingrediendi monasteria 
monialium excmptarum. 3. Ouod quarta funerum non in- 
telligitur nisi de eo quod affertur. "Yide Salmant. tr. 18. 
c. i. n. 137. 4- Quod confessarii monialium exemptarum , 
et concionatores regulares in propriis ecclesiis non exanii- 
nentur ab ordinario; verum quod attinet ad eonfessarios , 
lioc privilegium abrogatum est per varias apostolicas con- 
stitutiones , et praesertim per bullam apostoli ministerii , 
emanatam ablnnocentio XIII. anno 1723 , et confirmatam 
per Benedictum XIII. die 23. scplembris anni 1724. Ibi 
§. 18. declaratur, quodconfessarii monialiumexemptarum 
debeant examinari , et approbari ab episcopo dicecesis, rc~ 
mota quacumque contraria consucludine eliam immcmorabili '. 

i3. VIII. Distingucndum est rcscriptum gratia 1 ,. utesset 
absolvendi , dispensandi etc, a rcscripto juslilia? , ut exer— 
cendi jurisdictionem , appellandi etc. ln rescripto gratix 
dicitur , gratiafacta ,. quando delegatus habetur tanquam 
merus necessarius executor: gralia facicnda , quando eon- 
ceditur facultas dispensandi, et relinquitur arbitrio dele- 
gati. llescriptum justuiaj expirat morte principis, dum- 
modo res adiiuc sit integra; ct idem de rescripto gratiae 
faciendae. Oppositum vero dicendiun de rescriplo gratiit 
factai, ut absolvendi, recipiendi ordines extra tcmjiora , de 
oratorio privato etc. Castrop. d. 3. p. 16. ^. .{• n - m» 
Sancb. dc Matr. 1.8. d» 38. n. (^- Salm. c. 1. a a. 1 ji. 
ad i4C, cum Suar. Privilegium concessum cum clausula, 
doncc •volucr» , probahiliter 11611 expirat post morlem con- 
cedentis. Salin. c. 16. n. i/\cy. Quod si in concessione ex- 
primatur otlicium delcgati , mortuo delegato, transit etiam 
ad successoreni . Salm. n. i5o. 

1,4. IX. IVivilcgium multis modis cessare potest, et 1. 



DE PRIVILEGIJS. ?5b 

per decursum termini constituti. 2. Per cessationcm cau- 
sa? finalis : intellige quando privilegium est concessum 
sub conditione dictae causa?; sed quando concessum csset 
absolute, adcst opinio valde probabilis , quod etiamsi ccs- 
saret causa finalis, non cesset tamen privilegium; ncque 
cessat, quamvis semel privilegio usi fuerimus. Sahn. c. 3. 
n. 3.et 4- juxta id , quoddiximusdedispensatione, cap. II. 
n. 66. y infiu. : 3. Ob renuntiationemprivilegiati ; inquo no- 
tandum est , quod particulares nequeunt renuntiare pri- 
vilegiis communitatis; et ut valida sit renuntiatio , fieri de- 
bet in manu iltius qui privilegium concessit , et ab eodem 
acceptanda. Vid. Salm. tr. 18. c. 2. 11. 5. ad 8. : /[.. Pcr 
usum contrarium , vel per non usum : in dnbio tamcn 
pracsumptio semper est pro usu. Sed in lioc advertendum 
est, quodprivilegia graliosa , quae non sunt aliis gravami- 
ni , ut absolvendi , dispensandi , vel jejuuandi , et bis simi- 
lia, nunquam amittuntur pcr non usum , et etiam per 
usum contrarium, quamvis temporis longissimi. Suar. de 
Leg. 1. 8. c. 34- n. 17., Bonac. v d. 1. q. 3. p. 8. §. 5. n. 4. 
Castrop. tr. 3. d. [\. p. 18. n. 3. et p. 19. n. 1. et Salm. c. 
2. n. i3, cum Laym. Pont- Lez. Garcia, etc. Privilegia 
contra, qua> tertio sunt onerosa, ut non solvendi decimas 
et similia, pnescribuntur per usum contrarium, et etiam per 
non usum privativum (non vero dumtaxat negativum) r 
quod accidit , quando privilegiatus conscius jam sui pri— 
yilegii , occasionibus oblatis , sponte uti recusayit. Hoc 
autem currit, dummodo in privilegio non sit clausula 
ittcndi ad sui arbitriian. Castiop. png. 18. nuin. 4- Bonac 
n. 3., et Salm> m »4- cum Laym. Garc. Lez. etc. Insuper 
hoc inteibgitur pro foro externo , nani in conscientia non 
amittit prWUegiuui qui animuin non habet renuntiandi. 
Yid. Salm. cap. 2. num. 18. Potest cessare etiam privilc- 
gium per abusum sive in totum , sive in paitem. Salmant. 
num . 1 7 . 

i5. Cessat 5. privilegium ob revocationem principis. In 
hoc autem distinguere oportet privilegia gratuita a remu- 
nerativis, et ab onerosis ;. si privilegium est »«ere gratui— 
tum , revocari potest valide etiain sine justa causa : quam- 
vis hoc non excusetur saltem a culpa veniali , si scandalums 
absit. Pont..hb. 8. cap. ig. num. i5. Cast.rop. p. 21. §. 3i> 



iGo APPENDIX II. 

num. 3., et Salmant. cap. 2. num. 37., cum Suar. Sancli. 
Bon. etc. Si vero cum privilegio translatum fuisset domi- 
mum alicujus rei in privilegiatum , illud revocari nequit 
nec licite nec valide, nisi ob causam urgentissimam 
boni communis , vel gravis delicti , vel ob illas causas , ob 
quas revocari quit qusclibet donatio. Castrop. p. 21. §. 2. 
num. 2. Bonac. p. 8. §. 2. num. 5. Suar. lib. 8' cap. 3^. 
num. 7., et Salmant. cap. 3. num. 29., cum Pont. Garc. 
Lez. etc. Sed si privilegium est remuneratorium , "vel ob 
justitiam, vel ob gratitudinem , semper requiritur justa 
causa, ut valide revocetur. Et si insuper est onerosum , 
ut exempli causa , concessum ob pretium acceptum , vel ob 
aliquod onus privilegi ,to impositum , tunc ut revocetur 
(ultra justam causam), requiritur coinpensatio. Et boc 
dicendum de privilegiis remuneratoriis ob justitiam , ut 
dicunt communiter DD. Suar. 1. c. num. 6. et 7. Pont. 
num. i3., et Salmant. tract. 18. cap. 2. liiim. 3o. et 85., 
cum aliis. 

iS. Revocatio vero privilegiorum alia est exprcssa , alia 
vero tacila; quoad exprcssam regulariter loquendo suflicit 
clausula generalis, non obstantibus privilegiis ctc. ut revo- 
xentur omnia privilegia in contrarium. Excipiuntur tamen 

1. Privilegia concessa per modum contractus, siveonerosa 
sint, sive remuneraliva , ob justitiam ( ut supradictum est ) 
m quibus mentio specialis fit meritorum in particulari. 

2. Privilegia qua? clausulam babent, quodnon intelliganUu 
derogata, nisi mentio particularis fiat. 3. Privilegia re- 
yularium , quac etiam specialem mentionem requirunt , 
quia sunt remunerativa , et videntur clausulam habere de- 
rogatoriam futurse revocationis, nisi eorum mentio specialis 
fiat, ut afrirmant Kodriq. Portel. et Miranda apud P. 
Mazz. 4- Privilegia inserta in corporc juris t quia tunc sunt 
vera? leges , et ut revocentur , requiritur clausula specialis 
non obstantibus legibus in contrarium, etc. Suar. lib. 8. c. 38. 
n. 2. Bonac. t. 2. d. 3. p. 8. §. /}. n. 11. Castrop. tr. 3. «L 
.{. p. 21. §. 3 a n. 2. Pont. 1. 8. c. 19. n. 16. Mazz. t. 1. 
de Priv. q. 2. c. 1. p. 23 1. et Salm. c. 2. 11. 39. et /\o. Idem 
asserunt Bonac. Sancb. Castrop. et Salm. eum Mol. Pell. 
aliisque quamplurinns, (contra Pontium) de privilegiis 
concessis ab aliquo conc. generali , qua? non ccnsentur re- 



DE PRIVILEGIIS. a$i 

vocata , nisi per clausulam expressam, non obstanlc qua- 
cumquc constitutione , ctiam a conc. generali edita; ut col- 
ligitur ex cap. Exparte , ctcap ult. de Capell. Mon. Banac. 
n. i3. Castrop. §. 4- n. 6. Sancli. de Matr. 1. 3. d. 26. n. 
7. et Salm. tr. 18. c. 2. n. 4'- cum Pelliz. Boss. etc. con- 
tra Pontium n. 19. Opponit Pontius Ecclesisc praxim, et 
quamdam declarationem S. Pii V. Sed Castrop. cum Gar- 
cia respondct, gratis id asseri ; tantum inquit Garcia referri 
quemdam motum proprium S. Pii, in quo dicitur, quod 
concessiones propria Pontificis manu signata? non egeant 
aliqua Trideutini revocatione , neque generali , neque spe- 
ciali. Omnes vero praefatae limitationes intelliguntur locum 
habere si non constet de contraria mente derogantis, quem- 
admodum omnes prcefati J)D. ccmmuniter aflirmant , 
unde si in lege revocatoria adsit clausula ex certa scicntia , 
aut cx motu pivprio , aut dc potestatis plenitudine , tunc re- 
vocatur omnc privilegium quantumcumque qualificatum , 
exceplisonerosis; autquaudo revocatio praejudicaret juri a 
terlio acquisito. Yid. Salm. c. 1. n. 4° et l\i. 

17. Quod attinet ad revocationem tacitam , privilegia 
ante concessa intelliguntur revocata per quamcumque le- 
gem universalemin contrarium, etiamsi in ea non adsitclau- 
sula revocatoria , quando ipsa lex, vel novum privilegium 
aliis concessum non posset effectum intentum sortiri, nisi 
revocatisprivilegiis antea concessis ; non prsesumitur enim 
Jegislator velle condere legem inutilem, aut concederepri- 
vilegium elusorium , sivc generale, sive parliculare illud 
sit. Hoc tamen intelligendum est, quando privilegia prius 
conccssanotasunt principi, quemadmodum pra:suiniturde 
omnibus privilcgiis insertis in corporc juris . Quod e contra 
nonpnesumitur de aliis quae e\\s{.antcxtrajus ; undehorum 
specialis mentio est facienda, Suar. 1. 8. c. 3o. n.2. P. 1.8. 
cap. 19. n. 19. Castr. d. 4- P- 21, §. 4- n - IG - Bon. d. 3. p. 
8. §. 4. n. 14. Salm. c. 2. n. 43. et44> cum an ' s commu- 
niter. Aflirmant aliqui , ut Sot. Henr. et Quint. quibus 
ndhaerent Salm. tr. 10. de Cens. c 2. 11. 80. quod privile- 
giuni remanet in suo vigore, quousque revocatio non in- 
timetur civitali, vel religioni. Yerum ipsimet Salm. postea 
tr. 18. de Privil. c. 2. n. 45.,se rctraclant, et inerito as- 
serentes cuiu Laym. Suar. Portell. et Lezana , quod suf- 



2fo appEndix ir. 

ficitad invalidandum privileyium, ut publieetur revocatio, 
et ut transeant duo menses a publicatione , ita ut pervenire 
possit notitia ad privile^iatos , quanivis de facto non per- 
veniat. 

Actuni est usque adliuc de privile^iis in conununi , in 
sequentibus tractatibus agetur de privilcgiis in particulari 
ecclesiasticorum , episcoporuin , ct reli^iosorum. 



CAPUT II. 

De privilegiis ecclesiasticorum. 

»8. Quibus In rebus ecclesiastici sint exempti a potestatelaicali. 19. Dc 
privilegiis canonis , et foii quoad personas. 20. Quoad bona. 21 . Quis 
gaudeat bujusniodi privilegiis. 22. De beneficiatis. 23. De tonsiua- 
tis. 24. De illiscp.ii deposuerunt habilunx. 20. ad 28. De immunitate 
pioruin locorurn. 

18. Ecclesiastici jure divino exempti sunt a potestate 
seculari quoad materias spirituales , vcl mere ecclesiasticas, 
utsuntordinationes, electioncs prajlatorum, etc, itf constat 
ex can. 3. concilii Romaui. Quoad pcrsonas vero, et loca 
ecclesiasticorum , qusestio est, utrum sint velne exempti 
jure divino? Mulli negant , ut Lessius, Cajet. Becan. et 
Salm. tr*8. deOrd. c. 7. n. 6. Multi alii aiurmant, ut Sua- 
rez, et Azor. Layin. etc.,et probant ex pluribus textibus r 
et praesertim ex c. Quanquam de Gentibus in 6., et ex Ti id. 
sess. i5. c. 20.de Ref. Ecclcsia?,.ct personarum ecclesiasti- 
ctirum immunitatem Dci ordinationc , ct canonicis sanctionibus 
essc constitutam. . Certum tamen est , ccclesiasticos tuinjure 
canonico , tum civili non esse subjectos foro laicali. Vide 
jura ap. Less. de Just. 1. 2. c. 33. dub. 3. CaHerum tenen- 
tur in conseientia illislegibus civilibus , qua? non repugoant 
eorum statui , non vi coercitiva , ut dicitur , sed dircctiva , 
ut uniformentur comuiunitati.. Est commuue cum Salm. 
■tr. 7. c. 7. n. 1. 6. 

19. Ecclesiastici ergo gaudent I. exemptione circa suas^ 
personas. Prauter privdegium canonis , cujus vip,ore incur- 
runt exeommunicationem , qui injuste illos percutiunt r 
^audent clerlci immunitate % ne puniantur a curia laicali ^ 



DE PRIVILEGIIS. ^ 

ut patet ex Iegibus a Becano relatis. Dc Sacr. c. 26. q. g. 
Et quamvisjuscivile eos eximat tantum in causis civilibus, 
et in criminalibus eas recognoscendi sibi jus reservaven*,. 
nullatenus clericoscondeinnando nisipost degradationem; 
nibiloininus jus canonicum totaliter eas exemit. Ykle Salm. 
tr. 8. c. 7. ex 11. 24. Verum bis non obstantibus , in aliqui- 
bus casibus potest potestas laicalis acl clericorum carcera- 
tionem proccdere , ut si , e. g. aliquem noctis tempore 
inveniret deferentem arma probibita, vel sine veste cle- 
ricali , vel inveniret in flagranti patrantem aliquod deli— 
ctum , tunc enim potestad ejus carcerationcm procedere r 
ut postea remittat curiue ecclesiastic?e; quocl si interdiu il- 
liun invenerit , potest armis probibilis spoliare. Potest 
etiam in quibusdam casibus illum castigare (sed non pcena= 
l-nortis). , si slle rcbcllionem adversus principcmmoliretur r 
aut populum ad seditioncm excitaret , eta proprio episcopo 
dc boc non esset punitus. Insuper probabiliter potest sup- 
plicioafliccre clericos noloriesodomitas; bi enimaLeone^v. 
et S. Pio V. omni clericali privilegio spoliati sunt. Vkie 
Salni. a n. 27. ad 29. et a n. 18.. ad 20. Caeterum pro quo- 
cumque alio crimine clerici nequeunt puniri a curia secu- 
lari, cap. fin. de Vita, et Hon. cleric. efc cap. In audientia 
2.5. De Sent. excomm. 

20. II. Gaudent ecclesiastiei exemptione a foro laicali 
quoad propria bona tam ecclcsiastiea, quam quocumque 
alio modo acquisita ;. unde respeetu illorum non tenentur 
solvere ullum vectigal r ut Iiabetur cx. c. Quia, et c. Cle- 
rici de Iinmunit. Eccl. in 6. et exl. Sancimus 22. c. de Sa- 
eros. Ecc. Vid. Salm. tr. 8. c. n.n. 35. et 55.Clerici vero ne- 
gotiatores circa bona mere ecclesiastica negotiationi jam 
destinata , spoiiantur omni exemptionc cap. Quanquam , 
4. de Censib. in6. Quoad veroreliqua bona propria, pri- 
vantur post tcrtiam monilionem, Salm. n. 54- cum Less. 
3Iol. etc. Insuper notandum bie est , quod in casu ur- 
gcntis necessitatis potest princeps extrabere e domibus, 
et vendere frumentum ecclesiasticorum. Salnu tr. 8. c. 7. 
u. 17., cum Diana,et Molf. 

21. Ii, qui gaudent praifatis exemptionibus tam quoacl 
personas, quam quoad bona, sunt primo omnes regulares 
cum suis novitiis, et tcrtiariis Y et cUam fraucLscansi terlit 



i% APPENDIX II. 

ordinis, carmelitanse , etc. quaedeferunt habitum una cum 
voto castitatis : quemadmodum declaravit S. C. Insuper 
equites S. Joannis, S. Jacobi , Alcantarae , et Calatravic, 
ut probant Bon. Fill. el Diana. Yid. Salm. c. 7. n. 77. ln- 
super omnes clerici in sacris constituti. l)e aliis vero ift 
minoribus , vel simpliciter tonsuratis , ita loquitur Trid. 
sess. 23. c. 6. de Pief. Fori privilegio non gaudeat , nisi bc- 
ncficium ecclesiasticum habcat, aut clcricalcm habitum, et 
tonsuram deferens alicui Ecclesiai dc mandato episcopi in— 
sejviat; vel in scminario clcricorum , aut in alirjua schola , 
vcl universitale , de. liccntia episcopi, quasi in via ad majores 
ordines suscipicndos versctiw. Atque boc privilegio gaudent 
etiam clcrici conjugati qui deferunt babitum et tonsu- 
ram, et Ecclesisc inserviunt : verum in cap. ultim. de 
Temp. Ordin. in 6. probibetur conjugatis tonsura , nisi 
velint religionem ingredi, vel in sacris ordinari prsevia 
uxoris licentia. Yid. lib. 6. n. 827. in fin. 

22. Igitur privilegio fori gaudent 1. beneficiati , etiamsi 
nulli Ecclesiae inserviant, neque deferant babitum et ton- 
suram , ut probabiliter infertur ex concilio , ut voluntSalm. 
cum Fill. Diana, et Rodriq. adversus Suar. Et etiamsi 
non persp>ciant fructusheneficii, nequepossideant; sumcit 
enim , quod solum titulum habeant, ut aiuntGarcias , et 
Fillicius, et Diana contra Salm. Suflicit etiam capellania, 
vel praestimonium , qua? censentur tanquam vera benefi- 
cia : sed non sumcit pensio. Yide Salm. tr. 8. c. 7. n.62. 
et 63. cum aliis. 

23. Gaudent 2. clerici in minoribus , et tonsurati , dum- 
modo habitum simul et tonsuram deferant , juxta id , 
quod affirmat concilium, clcricalem habitum , et tonsuram 
deferens, et ut probabilius existimant multi DD. cum Cas- 
trop. et Barbosa, contra Sahn., qui interpretantur parti- 
culam ct pro particula vel , ita ut sufficere dicant utrum- 
que, Yid. lib. 6. n. 827. dummodo Ecclesiae similiter in- 
serviant, sedquoad Ecclesiaeservitium (dummodospirituale 
sit, quia temporale non sufficit) satis est , quod alicuiEc- 
clesiarum serviant, etiamsi hsec destinata non sit ab epi- 
scopo , ut declaravit S. C. apud card. Lambertini. De Sy- 
nodo 1. 12. c. 6. n. 4- 

34. Ut vero clerici in minoribus constituti foro priven- 



DE PRIVILEGIIS. a65 

tur (nam aliud de canonis privilegio dicendum ) non re- 
quiritur Irina monitio , quia liaec requiritur tantum pro 
beneficiatis , et pro ordinatis in sacris , ut deducitur exc. 
Contingit de sententia excomm., vel pro minoristis, qui 
negotiissecularibus se addicunt , ut babetur , ex c. Ex lit- 
teris de vit. et bon. cleric. Vid. 1. 6. n. 827, Sed sufficit, 
quod habitum et tonsuram dimiserint , quemadmodum 
pluries declaravit S. C. et quemadmodum communiter af- 
firmant DD. apud card. Lambertini de Synodo 1. 5, c. 12. 
n 1. et apud. Salm. tr. 8. c. 7. n. 65. Dummodo per lon- 
gum tempus dimiserint , ut notant Salm. cum Bonac. 
Suar. Harb. etaliis. Quainvis vero praefati clerici nequeant 
allegare forum , potest nihilominus episcopus eos a foro 
seculari resumere juxta declarationem S. C. ab hodierno 
summo Pontifice approbatam. Vid. Lamb. loc. cit. n. 3. Illi 
veroclerici, qui habitum resumunt, jure gaudent privile- 
gio , dummodo id in fraudem non faciant : quae fraus tunc 
supponitur, cum aliquis in aliqua causa civili jam citatus 
fuisset ad forum laicale • aut pro causa criminali jam fuisset 
in carcerem conjectus; aut verocarceresubcautione egres- 
sus : ut aiunt Salm. cum Bon. (adversus Gutlierez , et Ce- 
ballos ) , et card. Lambt rtini cum pluribus decretis S. C. 
Salm. loc. cit. n. 67. et C. Lamb. de Synod. c. 162, n. 1. 
Magna vero qusestio est ulrum potestas laicalis possit co- 
gnoscere causas innocentium adversus ecclesiasticos. Qui- 
dam theologi absolute affinnani : sed quidam alii magis 
communiter tantummodoadmittunt , quando aut nullo mo- 
do, aut difficulter potest haberi recursus ad superiores ec \ 
clesiasticosmajores. Vid. Salmant. tract. 8. cap. 7. exn. 76. 
25. Immunitas autem ecclesiastica locorum quoad asy- 
lum delinquentium , competit jure ecclesiastico et civili 
omnibus ecclesiis quamvis interdicto subjectis, sive pollu- 
tis, et etiam dirutis (nisi omnino praesulis auctoritate fue- 
rint profanatae), earumque capellis, sacristiis, ccemeteriis, 
etiam ab ecclesia separatis, muris, campanilibus, tectis, 
atriis , atriorum gradibus , cum quadraginta passibus ultra 
pro ecclesiis cathedralibus , et triginta pro aliis ecclesiis ( sed 
hoc intelligendum de illis , quae sint positae extra mcenia 
urbis , vel loci), dummodo non intercedat via publica , aut 
aliqua secularium domus : aliud vero est si domus sit ah- 
1. 12. 



266 APPENDIX II. 

cujus clerici. Vid. Salm. tr. 8. c. 7. exn. 76. Gaudent ea- 
dem immunitatehospitalia, in quibus extat aliqua capella 
publica, oratoria ab episcopis erecta, palatium episcopale, 
et domus regularium cum suis dormitoriis , claustris , 
hortis , et porticibus ante ecclesias vel monasteria. Yide 
Salman. tract. 8. cap. 7. an. 84. 

26. Omnes vcro delinquentes duminodo sint christiani , 
licet haeretici , aut interdicti , aut in carcere inclusi , qui 
ruptis carceribus ad pi aedicta sacra loca confugerint , hac 
gaudent immunitate. Et in hoc reprobatur quaelibet con- 
suetudo m contrarium : cap. Noverint, de Sent. excomm. 
et authent. de Sacros. Eccles. ib. n. 88. Excipiuntur tamen 
in bulla Gregorii XIV. latrones publici , depopulatores 
agrorum , qui committunt homicidium per proditorium , 
vel per assassinium (sed regnans summus Pontifex excepit 
omnia homicidia pro tota Ecclesia), vel in ipsa ecclesia , 
velccemeterio, insuper haeretici et rebelles contra eamdem 
personam principis. Vid. Salm. tr. 18. c. 5. num. 91. cum 
Suar. Castrop. Pelliz. Guttier. etc. Et in casibus clare ex- 
ceptis potest judex secularis ex se extrahere ab Ecclesia 
delinquentes juxta communem praxim. In dubio autem ju- 
dicium exceptionis spectatad episcopum; ita Salm., et alii. 
Vid. Salm. ex n. 96. Praeter delinquentes exceptos, omnes 
alii gaudent immunitate , quemadmodum gaudent debi- 
tores ad Ecclesiam confugientes. Salm. n. 95. 

2.n. Quaestio est , utrum clerici et religiosi gaudeant ea- 

dem immunitate respectu suorum praesulum : affirinant 

multi , ut Barb. Bordon. Guttierez , quibus sufFragatur 

quaedam declaratio sacr. congreg. atque haec sententia est 

probabilissima, ut aiuntSalm. Nihilominus ipsi cum sen- 

tentia communissima Suarez, Castrop. Laym. Bon. Sylv., 

aliorumque, negant tam vigore bullae Gregorii XIV, qua? 

respectu praefatse immunitatis loquitur tantummodo de 

laicis , Ut laicis ad ecclesiam confugicntibus , etc. quam vi- 

gore communis , etjam receptae consuetudinis ; alias enim 

religiosi semper in monasterio commorantes difliculter 

possentpuniri. Sicuti vero possunt superiores ecclesiastici 

(episcopi et eorumdem vicarii ) extrahere proprios subditos 

ab ecclcsia , ita quoque , si opus sit, possunt eamdem ex- 

trahcndi licentiam curia? seculari concedere. Salm. tr. 10. 



DE PIUVILEGIIS. 2C7 

num. 2.0. Episcopus vero nequit extrahere suos clericos ab 
ecclesiis regularium , non ratione immunitatis , secl quia 
illa sunt loca a sua jurisdictione exempta. 

2J8. Extrahentes vero, aut illi qui tentaverint extractio- 
nem, incurrunt excommunicationem ipso facto , a qua 
nequeunt absolvi nisi a Pontificc. Quidam DD. opinati 
sunt, abhujusmodi excommunicatione posse absolvi etiam 
ab episcopo; ita Salmanticenses cap. 3. dePrivileg. tr. 18. 
n. 116. et 117, cuin Bon. Castrop. et aliis. Id tamen ne- 
gandum cum Fagnaito in cap. Cum pro causa, de Sentent. 
excommunic. Faiinac. et aliis; nam Gregorius XIV. de- 
claravit, quod violatores immunitatis incurrunt censuras 
omnes , et pcenas prius impositas a canonibus, conciliis, et 
aliis Pontificibus iis, qui violant libertatem , liis verbis : 
Ucclaramus, eum ipso facto ccnsuras ctpcenas ecclesiasticas in- 
eurrere , quce contra libcrtalis , juris , et immunitatis ecclesia- 
siica violatores pcr sacros canoncs, et conciliorum gcneralium^ 
nostrorumque praidccessorum constitutiones sunt promulgata? . 
Contra vero habetur ex Extr.av. 3. Inter communes, de 
Pcenitent. etRem. Pauli II. quod olim adversus violatores 
ecclesiasticaelibertatis excommunicatio papalis jam inflicta 
fuerat. Nec obstat dicere, prius pontifici reservatam esse 
tantum violationem libertalis, quae personas respicit, non 
autem violationem immunitatis , quae respicit loca; et 
quod tametsi a Gregorio lata fuerit excommunicatio con- 
tra violatores immunitatis, minime tamen fuit illa PapSe 
reservata; reservatio autem excommunicationis , nisi ex- 
priinatur, facta non censetur. Respondetur enim , quod 
cum Gregorius , violationi immunitatis eamdem imposue- 
rit censuram , quse prius imposita erat violationi libertatis, 
si reservata erat censura quoad laesionem libertatis , est 
etiam reservata quoad laesionem immunitatis. Tantomagis , 
quod Clemens YIII. duobus decretis ab ipso emissis super 
casus Papae, et episcopis reservatos, in priino decreto 
prohibuit omnibus confessariis absolvere a quocumque casu 
reservato Pontifici ; in altero autem inter casus papales , 
quos ibi enumerat , docet adesse violationem immunitatis 
juxta bullam Gregorii XIV.; caeterum satis erat, quod laesio 
immunitatis vocaretur casus papalis , ut ab episcopis ne- 
quiret absolvi. Hoc tandem Fagnanus numer. 36. , ro 



2<5S APPENDIX II. 

fert sic decisum fuisse a sacr. congreg. concilii. Deinceps 
advertendum hic est, quod religiosi qui expellerent a suis 
ecclesiis aut monasteriis aliquem delinquentem ad evitan- 
dum aliquod incommodum seu pericuium , hi non violant 
immunitatem, et rite id facere possunt. Salm. n. 118. 



CAPUT III. 

De piwilegiis episcoporum. 

J. — 29. De facultate cap. Liceat. Utrum valeat episcopus dispensare in 
irregularitate ex dilecto, et ex dejectu rlubia. 3o. Quihus in locis non 
est receptum Tridentinum, etc. 3i. Qui veniat nomine episcopi. 
32. De peregrinis. Et utrum episcopus absolvcrc possit a casibus 
papalibus extra confessioncm. 33. Quomodo dclictum intelligatur 
occultum. 34- Utrum episcopus valcat bauc facultatem delegare. 
35. Utrum a casibus ab aliis episcopis reservatis ctc. 36. Si a casibus 
post concilium etc. 37. Utrum episcopis possit absolverc confcssa- 
rium absolventem complicem in peccato turpi. 38. Utrum episcopi a 
casibus bullae Coenae etc 3g. Utrum valeant dispensare in irregula- 
ritate , quae per baercsim incurritur. ^o. Utrum valeant absolvcre 
impeditos. 4 1 * Et utrum per alios. (\i. Qui dicantur impedili. 
43. De pcrpetuo impeditis. 44« Utrum bi teneantur per epistolam ctc. 
45. Utrum f cneantur saltem rccursum liabere ad cpiscopum ? Quid , 
si recurrere ncqucant etc. Quid, si sint in mortis arliculo? II. — 46. 
47- et 4^- De sex casibus episcopalibus, et prsesertim de absolutionc 
censurre propter pcrcussionem clcrici. III. — 49- De dispcnsatione 
eum illegitimis. 5o. Cum bigamis. IV. — 5i. Circa irregularitates 
ob delictum occultum ; et quid si homicidium sit omnino occultum. 
Sn. De homicidio casuali. V. — 53. Circa inhabilitates. VI. — 5^ . De 
facultatibus episcoporum circa matrimonia. 55. De dispensatione 
circa publicationes , votum castitatis, et impedimentum ad peten- 
dum, remisswe. Circa impcdimenta dirimentia dubia. 56. Circa 
dirimentia ccrta , si matrimonium sit contractum. 57. Si non sit 
contractum. 58. Utrum episcopus possit hanc facultatem delegare. 
VII. — 5q. De dispensatione interstitiorum. VIII. — 60. Dc dispen- 
satione cappellani , ut celebrare valeat in alia ccclesia. IX. — 61.De 
celebrationc post meridiem. X. — 62. Dc oratoris. 63. Quibus in 
locis possit celebrare episcopus. 64. Utrum valeat dispensare ad ce- 
lcbrandum domi. XI. — 65. De facultate cpiscoporum, ct praelato- 
rum circa electioncm proprii confessarii. XII. — 66. Contra clausu- 
ram monialium. 67. De approbationc confessariorum monialium. 
XIII. — 68. Utrum valcant commutare ultimas voluntatcs. XIV. — 
69 De compositione in restitutionibus incertis. XV. — 70. Dc re- 



DE PRIVILEGIIS. 269 

ductionc missarum. 71. De unione bcneficiorum, novarum parochia- 
rum electionc etc. 

29. Episcopi vigore Tridentini sess. 24. cap. 6. Liceat , 
sequentes habent facultates : Liceat episcopis in irregulari— 
tatibus omnibus et suspcnsionibus ex delicto occulto excepta ea, 
qua? oritur cx homicidio voluniario , et aliis deductis ad forum 
contentiosum , dispensare : ct in quibuscumquc casibus occultis , 
ctiam scdi apostolicce reservatis, delinqucntcs... sibi subditos , in 
diceccsi sua pe.r se ipsos , aut vicarium ad id specialiter depu- 
tandum , in foro co/iscientice gratis absolvere , imposita poeni- 
tentia salutari. Idem et in h&resis crimine in eodem foro 
conscientia? cis tantum, non eorum vicariis sit per missum. 
Quave episcopi vigore dicti cap. Liceat , dispensare pos- 
sunt in omnibus irregularitatibus et suspensionibus papa- 
libus incursis ob delictum occultum , excepto homicidio 
voluntario , aliisque deductis ad forum contentiosum. Dixi- 
mus ob delictum occultum ; unde bene aiunt Bonacin. 
Castrop. Salmanticens. etc. quod non potest episcopus 
vigore praedictae facultalis dispensare in aliqua irregulari- 
tate occulta ex defectu ; vid.lib. 7. n. 469. nisi esset dubia, 
ut probabiliter tenent Fagnanus , et Tournely cum Gibert 
aliisque, deducentes ex c. Nuper de Sentent. ex c. Fagn. 
in c. Veniens de Fil. Presbyt. n. 7. et 8. Tournely cum 
aliis tom. 1. p. 116. Sed insuper absolvere possunt pro- 
prios subditos vel per se , vel per alium sacerdotem ad id 
specialiter deputatum , a casibus papalibus occultis ; quin- 
imo juxta concilium poterant antea etiam ab hacresi absol- 
vere (per se , non per alios) ; sed vide dicenda num. 38. 

30. Quoad hanc concilii facultatem plura notatu digna 
consideranda sunt. Notandum 1. quod iti iis locis , ih 
quibus Tridentinum non est receptum , nequeunt episcopi 
uti praefata facultate cap. Liceat . ut notant communiter 
DP. Suar. de Censur. d. 4 1 - n. 6. Sanch. Dec. 1. 1. c. 1 1. 
n. 1. Salm. de Pcenit. t. i3. n. 3. dum alter. Castr. t. 1 . 
tit. 4- d. 4- P- 3. §. 2. n. 2. cum Barb. etGarc. et merito : 
facultas enim concilii non recipitur ab episcopis , nisi per 
acceptationem illius : et. valde incongruum esset, ut is 
concilii gauderet privilegiis , qui onera subire recusaret. 

3i. INotandum 2. sub nomine episcoporum communi 
sententia venire etiam vicarios capitulares, sede vacante ; 



270 APPENDIX II. 

non vero vicarios episcoporum ex generali eorum commis- 
sione vicariatus ; nam vicarius bene petest , quod potest 
episcopus potestate ordinaria propria(ut dicctur n. 37 )\ 
non vero id, quod potest episcopus potestate delegata, 
quamvis ordinaria , utpote adnexa oflicio, ut dicetur 
n. 34 et 47- Praeterquam quod bac in facultate requirit 
concilium expresse delegationem specialem. \id. Sanch. 
de Matr. 1. 2. d. /jo- n. 16. Utrum veniant abbates , et alii 
qtii jurisdictionem episcopalem habent? negant Conin- 
cliius , Barb. , et alii cum P. Suar. qui affert etiain quam- 
dam declarajionem S. C. Affirmant vero communius 
Fagnanus , Sancbcz , Castrop. Sairus , Avila , Salm. La- 
Croix etc. dicentes , quod, quando concessio facta est in 
jure , babetrationem legis , quse extenditur ad omnes casus , 
in quibus currit eadem ratio : alias , aiunt, talium praela- 
t.orurn subditi ad quem recurrerent, non baberent. \ ide 
I. 6. n. 598. vers. Eaindem, et 1. 7.0. 79. 

32. Notandum 3. nomine subditomm venire eliam pe- 
regrinos y qui ab episcopo loci absolvi possunt ab omnibus 
casibus papalibus occultis , ut docent Suar. Sancbez , Bor 
nacina , INavarrus, Barbosa, Trullencbius, Bossius, aliique; 
quia, etsi Tridentinum concedat episcopis , ut absolvant 
tantummodo delinquentes sibi snbditos, nibilominus , 
aiunt prscfati AA. quod exteri subjiciendo se foro sacra- 
mentali jam fiunt illorum subditi •, et P. Suarez alfert etiam 
quamdani declarationem S. C. in qua dicitur, peregrinum 
posse quidcm absolvi a praefatis casibus occultis ab epi- 
scopo loci, non vero a suo proprio, quia absolutio sacra- 
mentalis, de qua loquilur concilium , requirit praesentiam. 
Yid. lib. 6. n. 5g3. et ideo in eadem declaratione dictum 
fuit,quod episcopi extra sacramentum nequeant a casibus 
jam dictis absolvere , contraid, quod asserunt Salmanti- 
< vnses cum Bonacina, aliisque, imo Fagnanus tradit , in 
tap. Dilectus deTemp. ordin. n. 36, bocidem declaratum 
etiam fuisse a Gregorio XIII. Iloc currit quoad absolu- 
tionem a casibus, sed quoad dispensationem ab irregula- 
ritatibus , et suspensionibus propter delictum occultum , 
idem GregoriusXIII. declaravit, non posse illam concedi 
ab episcopis loci, nec etiam iis , qui ibidem officium prae- 
toris, velmedici exercendo commorarentur , ut refert Fa- 



DE PRIVILEGIIS. v) « 

gnanus 1. c. Utrum veroproprius episcopus valeat dispen- 
sare in irregularitate cum subdito absenti in aliena dicecesi, 
negant Avilaaliique; secl coiumunius et probabilius aftir- 
mant. Bonac. Tournely, Suar, Barbosa,Sancb. Salm. etc, , 
quia dispensatio potestetiam absentibusdari , et jurisdictio 
voluntaria potest etiam extraproprium territorium excrceri. 
Neque obstant verba illa in dicecesi sua , pncfati cap. Li- 
ceat , quoniamaiunt Salm. etTourn. illa sufficienter verifi- 
cari , quando episcopus dispensat asua dicecesi. Imo valdc 
probabiliter dicunt Suar. Sancb. La-Croix, et Holzman cum 
Castrop. et Pignatello,pr?efata verbanon referri adprimam 
partem dispensationis irregularitatis , sed tantuinmodo ad 
secundam(inqua suntposita)deabsolutionecasuum : unde 
concluduntposseepiscopum dispensare, ctiamsi ipse ct sub- 
ditus maneant excra propriam dicecesim. Vid. 1. 7. n. 81. 
33. Notandum 4- Noniine delicti occulti non intelligen- 
dum illud , quod potest in judicio probari per duos testes, 
ut quidam volunt , rationc cujusdam declarationis S. C. 
apud Fagnanum , in qua dicitur quod tutus sit in conscien- 
tia , qui tali casu absolutus , vel dispensatus sit ; sed 
iit vuit commnr.ior sententia , nomine dclicii oceulti 
iutelligendum quodcumque delictum, quod aliquo modo 
possit celari ; etiamsi in judicio probari possit. Unde di- 
cunt Azorius , Sancb. Tournely , Bonac. Castropal. Sai- 
manticenses , aliique, tunc delictum non censeri occul- 
tum , quando innotuit majori parti oppidi,vel vicinia?, 
vel collegii, dummodo ibi decem saltem commorentur 
personae. Vid. lib. 6. n. 593. v. Hic autem. Et card. Lam- 
bertinus notif. 87. n. 4^. in Bn. cum Tiburtio , Navarro , 
Siro, etc. (loquendo de impeclimentis occultis matrimonii, 
ubi currit eadem regula) asserit , baberi pro occulto im- 
pedimentum illud , quod innotuit scptem vel octo in ali- 
qua civitate , et sex in aliquo oppido. Et idem Fagnanus 
in cap. Vestra. de Cobab. cler. etc. num. 118. testatur, S. 
pcenitentiariam babere pro impedimento occulto illud , 
quod quatuor , aut quinque tantum personis sit notum. 
Imo mibi constatS. poenitentiariam dispensasse in quodam 
impedimento quod decem circiter personis innotuerat, 
\ id. lib. 6. n. 1 1 1 1. Praeterquam quod idem Fagnanus af- 
firmat , tunc delictum vel impedimentum non censeri 



372 APPENDIX II. 

occultum, quamvis duobus testibus notum, quando in 
eoncessione absolvendi , aut dispensandi extat clausula , 
dummodo sit oninino occultum. 

34. Dubitatur hic 1. utrum episcopus possit genera- 
liter delegare aliis sacerdotibus hanc Tridentini facultatem ? 
Quoad dispensationem irregularilatum , suflicit (ut dicunt 
Suarez, Barbosa, Sanchez, aliique) quod episcopus sim- 
pliciter aliis suam facultatem committat , sine ulla spe- 
ciali deputatione, quoniam pvacfata dispensandi facultas 
vigove concilii competit liodie episcopis de potestate ovdi- 
navia , cum ea annexa sit officio episcopi, non vero in- 
dustviae personx. Quantum autem ad absolutionem a ca- 
sibus , quidam affirmant requiri specialem deputationem 
pro quocumque casu particulari attentis verbis Tridenti- 
ni, per se , aut vicarium ad id specialiler deputandum. A e— 
vum hoc non obstante , communissima sententia est et 
pvobabiliov cuni Suarez , Sanchez , Barbosa , Navarro , 
Layman, La-Croix, Salmanticensibus, etc. posse episco- 
pum etiam generaliter delegare alicui sacerdoti hanc fa- 
cullatem cap. Liceat, dummodo expresse illam specificet, 
Guoniain anecificando jam liabetur pro facla specialis dc- 
putatio , quse recte quidem poterit inde generalis esse pro 
cunctis casibus occurrentibus ; nam, utdiximus, ha?c fa- 
cultas hodie competit episcopis de jure ordinario , utpote 
annexa dignitati episcopali. Yide lib. 6. n. 594. dub. g. 

35. Dubitatur 2. utrum episcopus absolvere possit, 
aut delegare , vigore cap. Liceat , facultatem absolvendi 
etiam a casibus reservatis cum censuris ab aliis episcopis , 
quando sunt occulti ? Bonacina, et alii affirmant ob parti- 
culain etiam , quae in eodem capite legitur : In quibuscum- 
que casibus occullis etjam scdi aposlolictt rcsen>atis. Unde 
aiunt, ne particula etiam inutiliter videatur apposita, in- 
telligendam esse concessam episcopis facultatem absolven- 
di etiam a censuris occultis ab aliis episcopis sibi reserva- 
tis; ita Bonac. de Censur. disp. quacst. 3. punct. 3. Qure- 
res quinto etc. Ibique addit, hoc videri receptuin consue- 
tudine , quae conferre solet jurisdictionem. Item addit, 
hoc intelligendum , modo illa censura lata sit per statutum , 
i>el per sententiam generalem ; nain , si lata sit per senten- 
tiam particularem , existimut 7 absolutionein impenden- 






DE PRIVILEGIIS. ^3 

dam esse a proelato , qui eam tulit, vel ejus superiore, vel 
successore. Ratio , quia eo casu, cum censura lata sit per 
sententiam particularem, crimen non estamplius occultum, 
sed publicum ; citatque Suar. t. 5. disp. 7. sect. 2. n. 27. 
Avilam,Conincb. etalios. Idem tenent BarbosaCollect. DD. 
in concil. Trid. sess. 24. de Reform. c. 6. n. 43. verb. 
Quoscumque subditos ; inlra quos numerat etiam ad- 
venas , et peregrinos, et etiam vagabundos , quiaisti sub- 
duntur episcopo loci ratione fori sacramenti pcenitentiac , 
citatquo Suar. Sancliez , Navar. Bossium , Trunchell. etc. 
Idem tradit Barbosa cum aliis de potest. episc. alleg. 3q. 
n. 27. Idque ibi referunt dccisum Nicol. Garc. de Benef. 
p. 11. 2. c. 10. n. 139. in 3. Decl. Armentar. lib. 7. de 
Irregul. n. 18. et Stepb. Dalvin. de Potest. episc. cap. 
26. in fin. Id tamen videtur intelligendum juxta limitatio- 
nein Clementis X. qui in bulla Superna , edita 21. juin. 
1670. ait, posse rcgularcm confcssarium in dicecesi , in qua 
est approbatus , confluentcs ex alia dicecesi a pcccatis in ipsa 
tantum reservatis absolvere ; nisi^eosdem pamitcntes noverit in 
fraudem reservationis adalienam diascesimpro absolutione obti- 
ncr.da migrasse. Quomodo autem intelligi debeat illud, in 
fraudem , vide dicta lib. VI. de Pcenit. tract. 4- cap. 2. 
dub. 4- n- 589. vers. Quomodo etc. ubi probabilius cen- 
semus cum Roncaglia et aliis , illud in fraudcm intelligen- 
dum esse, cum quis alienam petit d.cecesim ob principa- 
lem finem obtinendi absolutionem, vitandique judicium 
proprii pastoris. E contra auctor Tbeologise moralis in usum 
seminarii Petrocorensis relatus a Bened. XIV. in opere 
de Synodo dioeces. lib. 5. c. 5. n. 8. scribit : Rcccptissima 
consuetudo est , ut viatores , mcrcatorcs , aliique, qui proptcr 
ncgotiorum necessitatem , vel ob pium alium Jincm , in alie- 
nas dia?ccses transeunt , ibi possint sacramcntalitcr absolvi. 

36. Dubitatur 3. utrum facultas Tridentini intelligatur 
concessa episcopis pro casibus , et irregularitatibus post 
concilium reservatis? Garcia , et Floronus apud Dianam 
negant, et inferunt ex quadam declaratione Gregorii 
XIII. in qua, cum dubitatum fuisset , utrum episcopus 
posset absolvere monialem frangentem clausuram , ab ex- 
communicatione (quando est occulta) a S. Pio V. re- 
servata , Pontifex declaravit non posse. Attamen sententia 



2:4 APPENDIX II. 

communissima cum Sancbcz, Bonacina, Suarcz, Bossio, 
Diana , Vega, aliisque jure affumat ; in cap. enim Liccat , 
conceditur facultas indefinite ; et secundum axioina gene- 
rale : Ubi lcx non dislinguit , nec nos distingucre dcbcmus. 
Neque obstat laudata declaratio , quia in bulla S. Pii ex- 
tabat clausula , a qua , pra^terquam a Romano Pontificc , ni- 
si in mortis articulo absolvi nequeat. Unde prorsus non du- 
bitamus cum Diana , quod per illas bullas, in quibus extat 
aliquaclausuladerogatoria, utest i\\a. nisiin morlis arliculo , 
intelligitur ablata episcopis facultas. Yide lib. 6. n. 594. 

3y. Dubitatur 4- utrum episcopus vigorc cap. Liceat, 
possit absolvere ab excominunicatione papali, quam pcr 
bullam N. SS. P. Benedicti XIY. Sacramentum, incur- 
runt confessarii absolventes suos complices in peccato tur- 
pi ? Ex parte una videtur , non posse , quia, cum casus 
iste per se sitoccultus, si episcopi possent ab illo alisolve- 
re , evaderet inutilis Pontificis reservatio; et jam diximus 
n. 16. quod intelligitur tacite revocatum omne privile- 
gium , quando aliter lex emanata post privilegii concessio- 
nem non posset suum eifectuin sostiri. Ex alia posset quis 
respondere > quod , salvci episcopis jam dicta facnltate, me- 
morata reservatio non remanerct prorsus inutilis, tmn 
quia evenire potest , quod casus aliquando publicus fiat ; 
tum quia reservatio ista saltem Ilomae suuin semper sor- 
tietur etYectum , et in omnibus aliis locis , in quibus Tri- 
dentinum non est receplum , et in quibus (ut diximus 
n. 3o ). nequeunt episcopi boc privilegio gaudere. 

38. Dubitatur 5. utrum episcopis vigore bulla? Cccnae 
ablata fuerit pra^fata Tridentini facultas respectu b;orc \sis 
occultae , et respectu aliorum casuum per ipsam reservato- 
rum ? Negant Navarrus, Conincli. aliique, a quibus non 
dissentiunt Milante , Concina , et Salmanticenses, dicentts, 
quod in bulla non fuerit expresse revocata concessio Tri- 
dentini , quemadmodum oportebat ex. c. Nonnulli de 
Rescrip. Sed nos cum sententia comrnuniori afnrmamus , 
et ob plures S. C. declarationes , tam vigore elausube de- 
rogatoriae Nisi in mortis articulo , quac in bulla jam legi- 
tur, ut diximus antecedenti n. 3G. quam vigore alterius 
clausula?, qua proliibetur ab illis absolvere, pratcxtu 
quorumris indultorum pcr nos , ac cujus^is concilii decrcta 



DE PRIVILEGIIS. a 7 5 

concessorum. Ilac de re plures , aFagnano, et cardinali 
Lambertino, de Synodo 1. 7. c. 32. afferuntur decla- 
rationes etiam S. Pii V. et Gregorii XIII. lnsuper ab 
Alexandro VII. damnala fuit propositio 3. qua? dicebat, 
quod prior sententia a S. C. fuerat visa ct tolerata. Qua? 
damnatio, utrcctedicunt Viva , Holzman , Elbel , praclau- 
datus cardinalis Lambertinus , dc Synodo 1. 7. c. 32. 
certe reddidit improbabilem contrariam sententiam ; nam 
cum Pontifex declaraverit, nunquam illam fuisse toleratam, 
implicite quoque declaravit, non esse tolerandam : unde 
Lambertinus conclud4t , quod non sine tcrneritatis nota 
quis ea bodie uti possit. 

3c). Advertendum tamen bic est, quod licet episcopus 
in foro interno nequeatab boeresi occulta absolvere, potest 
niliilominus tanquam delegatus apostolicus dispensare 
111 irregularitate incursa ob dictam baeresim occultam, ut 
dicunt Salmanticenses , et Felix Potestas. Vide lib. 7. n. 
76- Insuper potest episcopus ut delegatus apostolicus ab- 
solvere liaereticum , etiam notorium , quoad forum exter- 
mmi, facta prius abjuratione coram notario et testibus : et 
postquam absoiutus fuerit ab episcopo delinquens, tunc 
poterit ipse absolvi a peccato baeresis a quolibet confessa- 
rio ; ita aflirmant cominumter DD. Ronc. t. t\. q. 1. c. 6. 
q. 4« P- 81. cum Far. ac Caslr. de Fide tr. 4- d. 4- P- 3. §. 2. 
n. 1. ct 2. cumSancb. Nav. Bann. Gutt. Comit. Viv, etc. 
ex bulla , Cumsicut, Clem. VII. edit. ann. i53o. 

4o. Dubitatur 6. utrum episcopus absolvere possit ab 
becresi , et ab aliis casibus bulke Coenae , impeditos ire 
Ilomam ? Alii absolute negant. Alii negant tantum 
in baeresi. Sed nos aifiimanus communiter posse, cum 
communi sententia tbeologorum et canonistarum , quam 
tenent Lugo, Layman , Conc. Roncag. Castrop. Milante, 
Salm. Conincbius, Avila, Potestas, Viva, Pellizzarius,etc, 
quia stante impedimento , restituitur episcopis potestas 
ordinaria , quam prius babebant super dictis casibus 
vigore cc. i3. 29. et 58., de Sententia exconim. ubi quam- 
vis sermo babeatur tantum de censura ex percussione 
clerici , tamen communitcr DD. extendunt ad omnes alias 
censuras , et specialiter ex c. Eos, qui 22., eodem tit.,ubi 
generaliter sermo babetur de omni censura canonis , vel 



276 -APPENDIX II. 

hominis , et dicitur , cum ad illum , a quo fuerant absol- 
vendi, nequeunt, propter impedimentum , liaberc recur- 
sum, ab alio absolvantur. Vid. 1. 7. n. 84. 

4i. Et notandum hic 1. quod in tali casu impedimenti 
episcopus non solum absolvere potest ab baeresi per se- 
ipsum , sed etiam per alios generaliter delegatos. Nec ob- 
stat Tridentinum , in quo dicitur , eis tanlum, non vicariis 
sit permissum , quia tunc episcopus non absolvit virtute 
concilii , sed juris communis , juxta quod ex potestate 01- 
dinaria conceditur episcopis absolvere, et delegare, ut in 
aliis easibus. V. 1. 7. n. go. 

42. Notetur 2. quod respectu eorum , qui sunt impediti, 
veniuntsenes , mulieres, infirmi, impuberes , pauperes, et 
illi, quialiquamhabent inimicitiam , etomnesalii ,quiha- 
bcnt alias justas cxcusationcs , quibus ab itinere rationabihter 
excusentur, utbabetur exc. Decerto,de Sentent. excomm., 
etexc. Eanoscitur; et quamviseodem tit. In hocautemad- 
vertatur, quod , si impedimentum sit temporale, et nota- 
bile (durans exempli causa sex , vel septem mensibus) 
tuncimpeditipossunt beneabsolvi,sed ipsi, exceptis mulie- 
ribus ,etpueris , debentjuramentum praestare seprresentan- 
di, cessante impedimento , sedi apostolicae, saltem per 
procuratorem, utabilladirecteabsolvantur; et non sepra 1 - 
sentantes reincident in eamdem censuram , ut habetur ex 
cap. Eos qui de Sent. excomm. in 6. Et hoc currit, etiamsi 
emendati sint, et partibus ofTensis satisfecerint. Yid. 
lib. 7. num. 85. ad 87. 

43. Si vero impedimentum sit perpetuum (id est dura- 
turum sit per decem annos , vel saltem quinque , ut dicuot 
Iloncaglia , Viva et Tamb. ) absoluti remanent pcniius 
liberi ab obligatione se praesentandi. Sed generaliter lo- 
quendo impediti in perpetuum dicuntur X. Filiifamilias. 
3. Religiosi, etiamsiincurrerint censuram ante ingressum. 
3. Senes septuagenarii. 4- Servi. 5. Pauperes. 6. Damnati 
in vita ad triremes , vel carceres. 7. Infirmi morbo 
gravi , et diuturno, ut quartana , et simili. 8. Qui alere 
tenentur, vel ministrare bona farailise. 9. Omnes mulieres, 
eliamsi non moniales (excepta excommunicatione, qua> 
incuri itur a monialibus ob fractionem clausura? , quamvis 
occultain, quac semper reservatur Papae ex declaratione 



DE PRIVILEGIIS 277 

Gregorii XIII., ut diximus num. 36). 10. Impuberes , 
etiainsi peterent absolutionem post pubertatem. 11. Qui 
convivunt in loco aliquo unde egredi nequeunt,ut milites, 
seminaristae. Et tandem caeteri omnes , qui nequeunt llo- 
mam ire sine gra\ i damno , vel spirituali , vel temporali. 
Vid. lib. 7 .n.8 7 . et88. 

44- Notandum 3. quod talitcr impediti secundum pro- 
babiliorem , communemque sententiam Castropal. Avilae, 
Coninchii , Milantis , Roncagliae , Salmanticensium , Vivae, 
Sporer , Dicastilii , aliorumque ( contra Bonac. et Potesta- 
tem ) non tenentur recurrere Romam per procuratorein , 
aut per epistolam ; quia stante impedimento (ut diximus 
n. 4°) > restituiturepiscopis potestas ordinaria absolvendi, 
quae ipsis per pontificiam reservationem fuerat ablata. Eo 
magis , quia lex ad aliud non obligat , nisi ad recursum 
personalem ; unde qui personaliter Romam ire impeditur , 
solvilur omni alia obligatione. num. 80. 

45. Notandum 4- quod, quando pcenitens nequit se 
Pontifici praesentare, tenetur „necessario ad episcopum 
babere recursum , ut absolvatui a censura papali , ut babe- 
tur ex c. de Caetero 1. et cap. Ea noscitur de Sent. excom- 
munic. Quando vero nec etiam se potest episcopo prae- 
sentare (etiam extra mortis periculum ) , est valde probabile 
cum Soto , Navarro , Suarez , Castropalao , Layman , Ron- 
caglia-, Salmanticensibus, La - Croix , etc. quod absolvi 
possit a quocumque simplici confessario (cum obligatione 
tamen se praesentandi episcopo, cessante impedimento) ut 
deducitur ex textu :n cap. Nuper eod. tit. Vid. 1. 7. n. 92. 
Et tunc dicimus, quod pcenitens probabiliter, per se 
loquendo, ut dicunt Castropal. Gerson. Sotus, S. Antoni- 
nus , Lugo , Sjalas , etc. , non tenetur confiteri peccata 
reservata , nisi quando in illis est recidivus , aut ratione illo- 
rum extet in occasione proxima , adeo ut necesse sit illa 
manifestare , ut confessarius recte judicare valeat de ejus 
dispositione ; vid. lib. 5. n. 265. quaest. 2. Et quando pce- 
nitens est in mortis articulo , probabiliter etiam praesente 
episcopo absolvi potest a casibus papalibus a quocumque con- 
fessario ; in morte enim (ut diximus) cessat quaecumque reser- 
Tatio. Dicimus a casibus papalibus, sed non a casibus reser- 
vatis cum censura ab eodem episcopo ; quoniam confessarius 



2;8 APPENDIX II. 

etiam moribundo injungere debet quod se praesentet suo 
superiori , casu quo convalescat, utaccipiat ab eodem tahi 
convenientem admonitionem , quam poenitcntiam ob cen- 
suras reservatas, quamvis absolutas, juxtacommunem sen- 
tentiam : unde quomodo potest inde absolvere superiore 
praesente? Vid. lib. 7. n. 92. Sed transeamus ad reliqua 
privilegia, et facultates , quibus gaudent episcopi. 

46. II. Extant in jure quaedam excoinmunicationes . 
quarum absolutio tantummodo episcopis est reservata, et 
sunt. 1. Contra percutientes clericum , vel monacbum , vel 
aliam personam babentem privilegium canonis. 2. Contra 
procurantes abortum foetus animati. 3. Contra eos,qui ab- 
solvuntur in mortis articuloacensuraepiscopis reservata et 
postearecuperata sanitate , non curant se eidem praesentare. 
4- Contra fratres minores admittentes in suis ecclesiis ad di- 
vinaofficiafratrestertii ordinis. 5. Contracommunicantesin 
eodem delicto cum excommunicatis ab episcopo. 6. Reser- 
vantur tandem omnes excommunicationes , quas episcopus 
sibi reservat. Vid. lib. 7. n. 21 3. Adnotanda autem bic 
sunt quaedam specialia circa absolutionem excommunica- 
tionis ob percussionem clerici. Ante omnia distingucnda 
est percussio levis a gravi (seu mediocri ) et ab enormi. Ad 
incurrendam excommunicationem semper requiritur pec- 
catum mortale : percussio levis , uthabemus ex Extravag. 
Perlectis, quam per extensum refert Navarrus , Manua!. 
c. 27. n. 91 ., est, quando intercedit simplex percussio ,quae 
fit manu , pede , baculo et his similibus. Gravis , quando 
eruitur dens , quantitas notabilis capillorum , aut quando 
intervenit aliqua percussio relinquens maculam , aut con- 
tusionem in carne, aut quando adest erTusio sanguinis 
pugnis , vel ungulis causata. Enormis vero est , quando 
mutilatur aliquod membrum , aut fit aliquod magnum 
vulnus ; aut vulnus fitinstrumento aliquo, autadest magna 
eifusio sanguinis , aut quando irrogatur magna quaedam 
injuria , unde saepe \ulnus ex levi potcst evadere grave, 
aut enorme, ratione aut dignitatis personae ou°ensae,ant 
scandali , ut si religiosus clericum percuteret : aut ratione 
loci sacri , aut publici : aut ratione temporis , ut si , ex. c. 
dum fiunt sacrae aliquDe functiones ; aut tandem si injuria 
jpsa per se sit enoimis. Yid. lib. 7. n. 277. et 379. 



DE PRIVILEGIIS. ?;9 

47- His positis , liabetur exExtravag. Perlectis supra cit. 
quocl, si excommunicatio incurriturob percussionem levem, 
potestabsolvi ab episcopo : imo etiam a suo vicario , ha?c enim 
facultas competit episcopo cle jure ordinario , ut dicunt San- 
chez , Bonacina , IVlolina , aliique ; juxta regulam generalem 
(ut diximus n. 3i), quidquid potest episcopus ex jurisdi- 
ctione ordinaria,non verodelegata,idempotestvicarius,qui 
cum episcopo constituit unum idemque tribunal , ut pro- 
bantFagnanus , Sanchez, aliique. Vide 1. 7. n. 224. Eadem 
excommunicalio, probabiliter absolvi potest etiam ab iis, qui 
habent jurisdictionem quasi episcopalem, quique veniunt 
sub nomine episcopi , ut diximus n. 3i. Quod si per- 
cussio fuerit publica , excommunicatio tantum aPontifice, 
aut ab ejus legato potest absolvi (potest etiam haberi recur- 
sus ad S. pcenitentiariam , sed non ab episcopo) excipe si fue- 
rit occulta , aut si percutientes essent impuberes , aut mulie- 
res, utex c. Pueri, etcap.Mulieres de Sentent. excomm. , 
autsi|impedirentur,Romamire,juxtaea, qnaediximusn.4o. 
Collegialiterconviventespossuntabsolvi abepiscopo,siper- 
cussio fueritgravis , non vero si fuerit enormis , ut ex cap. 
Quoniam , de Vita, et Hon. cleric. Vide lib. 7. n. 279. 

48. Notandum hic 1. quod in dubio , utrum percussio 

fuerit levis, an gravis : judicatur gravis, ut habemus ex 

memorata Extravag. Perlectis , in qua dicitur : Potius in 

dubio esse percussionem gravem , el ab ea non posse absolvere. 

Notandum 2. quod juxta sententiam communiorem , et 

probabiliorem , si aliquis det venenum clerico , tunc in- 

currit censuram , quando venenum ccepit nocere , qui 

tuncadestjam violentia; e contra,priusquamnoceat, non 

adest violentia efFectiva , sed solum actio apta ad causan- 

dam violentiam : ita Bon. Viva, Diana , etc. num. 280. 

49. III. Quoad irregularitates non occultas , episcopus 

ex c. 1. et c. 2. de ftliis presbyteror. potest dispensare 

cum illegitimis tantum ad recipiendos ordiiies minores , 

et beneficia simplicia , et canonicatus in collegiatis , ut 

etiam portiones non integras in ecclesiis cathedralibus ; 

aut alia beneficia , quibus sacer ordo non est annexus ; 

sednon ad beneficia curata, utex cap. Is qui eod. tit. In 

hoc conveniuntomnes.Dubitatur autem 1. utrum episco- 

pus possit dispensare ad canonicatum in ecclesiis cathe- 



s8o APPENDIX II. 

dralibus? Et quidem cum probabiliori sententia , et com- 
munio.i Bossi , Castropal. Barbosae , Concinae , Salmanti- 
censium , etc. (contra Pontas , etTournely , cum Gibert) 
dicimus , non posse ; quamvis enim canonicatus in se sit 
simplex beneficium , tamen vigore Tridentini sess. 24. 
c. 12. estannexus ordini sacro ; unde hodie de sua natura 
ordinem sacrum requirit, Vid. lib. 7. n. 4?8- et 4 2 9- Du- 
bitatur 2. Utrum episcopus possit generaliter dispensare 
inhujusmodiirregularitatibus cum illegitimis occultis?ad- 
mittunt Diana , Avila , Barb. etc. dicentes , Tridentinum 
jam permittere episcopis , ut possint dispensare inirregu- 
laritatibus ex delicto occulto provenientibus. Sed nos 
negamus cum Suarez , Layman , Bonacina , Caslropal. 
Tournely , aliisque : quin et ipse Diana quoad hoc se re- 
tractavit, ex eoquia hujusmodi irregularitas non oritur ex 
delicto, sedex defectu ; etetiamsi oriretur ex delicto, caput 
Liceat intelligiturdedelicto proprio, nonalieno. Vid. lib«. 7- 
n, 43o. Dubitatur 3. utrumepiscopus valeat dispensarecum 
illegitimoocculto, saltemadministranduminordinibusma- 
joribus jam susceptis. Affirmant Layman,Castropal. et Dia- 
na, non solum si ille susceperit ordines bona fide, sed ctiam 
mala fide ; etinferuntex cap. Nisipersona? , deRenunc. ubi 
dicitur,posL,eepiscopumdispensare cum illegitimoocculto, 
qui culpabiliter est ordinatus. Verum omnino negandum 
est cum Suarez,Fill. Salm.etc. cxrationibus supra allatis , 
quod episcopus nequeat dispensare circa ordines majores. 
Neque obstat citatus textus , quia illud posse dispensare 
intelligitur omnino de Papa ; ibi enim sermo est de quo- 
dam episcopo hoc modo perperajn ordinato. Ibid. n. 43 1. 
5o. Assernnt Navarrus , Sanchez , Concina , aliique cum 
D. Thoma, posse episcopum dispensare etiam cum biga- 
mo ad suscipiendos ordines majores, etbeneficia simplicia. 
Sed nos negamus cum Suarez , Laym. Castropal. Tournely, 
Barbosa , Bonacina , etc. vigore cujusdam declarationis 
Sixti V. in qua Pontifex declaravit suspensum quemdam 
episcopum , ex eo , quia contulerat beneficium cuidam bi- 
gamo, addiditque, ordinatum incurrisse pcenas, utpote per- 
peram promotum , apud Fagnan. in c. Quoniam de Const. 
n. 32. Si vero bigamia sit similitudinaria , quamvis ea sit 
publica, communissima estsententiacum Toleto, Suarez, 



DE PRIVILEGIIS. *«i 

Castropal. Sanchcz, Sahnantic. Tournely, aliisque coin- 
pluribus, posse episcopum dispensare etiam quoad susce- 
ptionem majorum ordinum; etprobatur ex c. 4- de Cler. 
conjugat. et c. i. Qui cler. vel mon. Excipiendum vero 
communiter , si clericus habuerit in uxorem viduam ali- 
quam , aut aliam non virginem , aut si habuerit aliam uxo- 
rem ante ordinationem. Yid. lib. 7. n. 552. 

5i. IV. Ut diximus ab initio , potest episcopus dispen- 
sare in irregularitatibus incursis ob delictum occultum , 
exccpto hoinicidio voluntario. Circa hoc aiunt quidam 
doctores , quod , his non obstantibus , si homicidium 
esset taliter occultum , ut nullo modo in judicio probari 
posset, tunc posset episcopus dispensare. Verum haec sen- 
tentia jure fuil a Salmant. reprobata , aRoncaglia etc. , quia 
ex parte una episcopi nihil possuntsuper irregularitatibus, 
praeter id , quod ipsis a Tridentino concessum est in eodem 
cap. Liceat , in quo expresse excipitur homicidium volun- 
tarium occultum. Quod vero nomine occulti intelligatur , 
ut volunt contrarii , id , quod in judicio probari potest, li- 
cet non adhuc probatum sit, "id gratis omnino asseritur. 
Vid. lib. 7. n. 392. Atque ita declaravit S. C. concilii die 
21. maii 17 18. In ea enim , cum propositum esset, utrum 
episcopus posset dispensare in quodam homicidio perpe- 
tratoaquodam puero, qui ludens cum alio puero , istum 
parvo gladio vulneraverat , et qui post quadraginta dies ex 
eodem vulnere mortuus erat ; ea scilicet ratione , quia de- 
lictum istud per decem et octo annorum spatium fuerat oc- 
cultum ; et quia erat moraliter impossibile ut ad forum 
deduceretur, S. C. respondit negative. In Thesaur. de- 
clarat. S. C. p.85. Caeterumcommunis sententia est, posse 
episcopum dispensare , quando immineret periculum ani- 
mae , aut alia causa gravissima , et difticile esset ad Ponti- 
ficem habere recursum, num. 391. Insuper communitcr 
asserunt Suar. Castropal. Bonac. Salm. aliique, posse epi- 
scopum dispensare in irregularitate per mutilationem oc- 
cultam, num. 38i. Insupcr est sententia communissima 
cum Navarro , Laym. Sylvestro, Barbosa etc. posse epi- 
scopum dispensareinirregularitateobhomicidium casuale 
non modo occultum , sed etiam notorium , ad suscipiendos 
ordines minores , et beneficia simplicia : hoc enim antiqui- 

12.. 



282 APPEFDIX II. 

tus jam poterant episcopi , ut plures DD. testantur; et 
Tridentinum excepit tantummodo homicidium volunta- 
rium , non casuale , quamvispublicum. Vide lib. 7. n. 393. 

52. Homicidium vero casuale ex. c. est, si aliquis volens 
simpliciter percutere , ob negligentiam occidat : aut si cbi- 
rurgus ob negligentiam sit causa mortis, et liis similia. 
Dubitatur inde, utrumreputetur casualehomicidium com- 
lnissum in rixa? Multi affirmant, ut Diana et Salmanti- 
censes cum aliis : sednos negamus cum sententia commu- 
niori Suarez , ISavarri , Concinae , Tamburini , Sporer , 
aliorumque cum eodem Diana , qui se retractat ; nam qui 
in rixaperpetrathomicidium , jam voluntarie occidit. Yid. 
lib. 7. n. 3g4- Attamen est valde probabilis , et commu- 
nissima sententia cum Suarez, Laym. Nav. Tournely, Bon. 
et La-Croix (qui eam communem vocat)' posse episcopum 
dispensare cum eo , qui occidit obpropriam defensionem , 
sed in defensione aliquantum excedit; namhujusmodi ho- 
micidium nequit dici absolute voluntarium. 

53. Y. Quoad inhabilitates injunctns a Pontificibus in 
poenam, dubitatur, utrum episcopus possit dispensare : talis, 
v. g. est inhabilitas ad recipienda beneficia , imposita a 
Sixto V. in sua bulla Effraenatum , procurantibus abortum; 
et inhabilitas ad celebrandum a regnante S. P. Benedicto 
XIV. injuncta confessariis sollicitantibus, in suabulla: In 
generali congregatione. Alii affirmant , sed negandum juxta 
dicta lib. 1. n. 191. ubi diximus omnino tenendum , non 
posse episcopos dispensare in legibus pontificiis, nisi spe- 
cialiter eis facultas a Pontifice fuerit impertita. Ncgat 
Anacletus , et dubitat Roncaglia loquendo de abortu ; ve- 
rum Elbel , et Sporer admittunt absolute ob regulam com- 
muniter receptam (ut dicunt) a Scot.o , S. Bonaventura , 
aliisque ; quod dispensatio , ab omnibus poenis impositis a 
jure communi , et pontifici specialiter non reservatis , in- 
telligitur concessa episcopis, ut colligilur ex cap. Nuper 
29. de Sent. excomm. Vide lib. 1. n. 397. in fine , et 1. 6. 
num. 705. in fin. 

54- VI. Circa materiam matrimonii episcopus habet va- 
rias dispensandi facultates. Dispensare quoque potest in 
publicationjbus. Insuper dispensare potest in voto castitatis 
emisso a conjugibus. Videndum nunc superest , utrumepi- 



DE PRIVILEGIIS. a$3 

scopi habeant aliquam facultatem circa inpedimenta cli i i — 
mentia. 

55. In impedimentis dirimentibus solus Ponlifex potest 
dispensare. Quod si impedimentum esset dubium , com- 
munissimaest sententia,posseetiam episcopumdispensare: 
ita dicunt Sa , Merbesius , Tourn. Dian. Picbler etc. et 
quamvis Sancbez in tractatu de Matriinonio , lib. 8. d. 6. 
n. i8. id neget, tamen in Decalogo , bb. 4- c - 4°- n - 2 ^. 
videtur se retractasse; ibi enim ait tanquam ex regula ge- 
nerali : Cum dispensationis conseivatio sit odiosa , cst rc— 
stringcda ad casus certos y dubii enim non comprehenduntur 
sub rcscrvationc ; utasserit, se probasse antea lib. i. c. 10. 
n. 7. Yid. lib. 6. n. 902. v. Caeterum. 

56. E contrario quando impedimentum dirimens esset 

certum , et matrimonium jam fuisset contractum , est com- 

munis sententia posse episcopum in eo dispensare quoties 

non facile posset baberi recursus ad Pontificem , et quoties 

immineret periculum scandali , aut infamia?, si conjuges 

separarentur , aut incontinentiae, si non separarentur ; ita 

Sanch. Castrop. Conc. Marbes. Tourn. Cabassut. Nat. ab 

Alex. Bon. Barb. Salm. etc. contra quosdam paucos. Yid. 

n. ii23. Etidem sentitBened.XIY.de Synodol. 7. c. 3i. 

Prwsumcndum cst summum Pontificem dclegare episcopo 

potcstatem dispensandi , quam ccrte , rcquisitus , non essct 

ci denegaturus. Sed advertunt bic La-Croix , et Felix Po- 

testas , quod , si dispensatio potest commode obtineri a S. 

peenitentiaria, et conjuges essent in bona fide, tunc illa est 

expectanda, et interim sponsi sunt relinquendi in sua bona 

fide. Insuperadvertendumestcum Pontio, Castrop. Barb. 

Escob. Sancbez, Salm. aliisque communiter , non posse 

episcopum , si ambo conjuges mala (ide contraxerint; tunc 

enim si daretur locus bujusmodi dispensationibus, da- 

retur ansa celebrandi quotidie matrimonia nulla sub spe 

dispensationis. Prseterquam quod Tridentin. sess. 24. cap. 

5. vult omnino privari quacumque spe dispensationis 

quicumque scienter contrabit in gradu probibito. INotan^- 

dum tamen cum Sancb. Salmanticens. Bann. Concin. Aver- 

sa, etc. quod ad constituendam in boc casu nialam fidem , 

oportet , ut contrabens non modo scienter factum com- 

miserit, quod scilicet cum conjuncta contraxerit, sed in~ 



*H APPEXDIX II. 

super quod sciverit, extitisse impeclimentum, imo , quod 
Je co veram notitiam habuerit ; concilium enim inquit : 
scientcr prcesumpserit. Unde cum ignorantia crassa potest 
quidem dispensari. Deneganda est insuper dispensatio ei 
qui contraxit , sed ex malitia publicationes praetermisit , ut 
habetur ex eodem concilio loco citat. Yide lib. 6. n. 1 124. 
57. Si vero matrimonium non adhuc contractum sit , 
probabilissima quoque adest sententia , et est communis, 
quod possit tunc episcopus dispensare in impedimento 
duimenti , quando imminet periculum infamiae , ec facilis 
non est recursus ad Pontificem ; ita Suarez, Pignatellus , 
JPontius , Concina, Cabassutius, Castrop. Salmanticenses , 
JJonacina, Cardenas, Sylvius, La-Croix , Yiva , etc. cum 
Benedicto XIY. de Synodol. 9. c. 1. n. 2. contra rigidis- 
simum Fagnanum, qui id negat etiam in mortis periculo, 
et in necessitate legitimandi prolem ; sed alii communiter 
aiunt tunc praesumi , aut quod Pontifex deleget episcopo 
suam dispensandi facultatem, vel cmod in casu tantae ne- 
eessitatis cesset dispensationis reservatio, et quod tunc 
episcopus dispenset ex potestate sua ordinaria. Vide 1. 6. 
11. H22. et fusius eodem lib. n. 6i3. Imo asserit Pigna- 
tellus probatque , tom. 3. consult. 33. n. 6. in tali casu 
cessare non nodo reservationem , sed etiam legem impe- 
dimenti, ulpote eam quae jam perniciosa evaserit; cum 
certum omnino sit , legem nocivam non obligare , ut do- 
cent omnes cum D. Tbom. Et ex boc inferunt Roncaglia, 
et Instructor novor. confessarior. quod adveniente casu , 
quo sponsijam ad ecclesiam pervenerint, et unus ex ipsis 
manifestaret confessario impedimentum occultum jam 
contractum tanquam peccatum, et sine scandalo, aut in- 
famia matrimonium differri non posset, potest tunc con- 
fessarius declarare, eo casu non obligare legem impedi- 
menti , et posse licite contrahi. Yerum ad inajorem 
cautelam consulunt, ut obtineatur inde dispensatio a 
S. pcenitentiaria. Sed advertendum est boc currere , quando 
episcopus csset absens ; quando etenim fieri potest , ne- 
cessario ad ipsum est recurrendum , ut dispenset , juxta ea 
quac diximus num. 45- Dicunt autem Sambovius et Gi- 
bci t , quod si contrabentes sint diversarum dicecesium , 
quisque sronsus debet a proprio episcopo dispensan 



DE PRIVILEGIIS. 2 85 

Verum probabiliter id negat Honoratus Tournely cuni 
aliis , qtiia sublato per episcopum impedimento sui sub- 
diti, jam lioc ipso reddit habilem ad contrahendum cum 
alio impedito; quemadmodum qui habet facultatem dis- 
pensandi in aliquo gradu , eo ipso quod dispensat cuni 
uno ex sponsis, dispensat etiam cum alio. Num. ii4*« 

58. Quseritur, utrum episcopus possit aliis delegare hanc 
facultatem dispensandi in impedimentis diiimentibus.in 
supra narratis casibus? Quidam pauci negant; sed com- 
muniter affirmant Castrop. Bonac. Barb. Sylvest. Sanch. 
Pontius , Conninch. Salm. Escobar, etc. Et potest eani 
delegare non modo in particulari , sed etiam generaliter 
pro omnibus casibus occurentibus, ut aiuntSanch. Castrop. 
Salm. Bonac.Elb. Valent. Vasq. Salas , Henriq. Coninch. 
Guttier. etc. cum enim hujusmodi potestas non indu- 
striac personali , sed episcopali officio sit annexa, ipsa jam 
reputatur ordinaria; et ideo recte potest delegari , ut no- 
tavimus n. 34- Et tanto magis idem dicendum de omnibus 
aliis facultatibus , quas habent episcopi circa publicationes 
et impedimenta impedientia. v Advertendum tamen , quod 
hanc facultatem dispensandi non habent vicarii episco- 
porum sine eorumdem speciali commissione; diximus 
enim n. 3i. quod in generali coinmissione vicariatus non 
committitur facultas illa quam habent episcopi , dispen- 
sandi in hujusmodi casibus , ob prsesumptam Pontificis 
voluntatem. Videlib, 6. n. 6 1 3. et fusius. n. 1126. 

59. VII. Episcopus dispensare potest in interstitiis a 
Tridentino proescriptis quoad ordinationem clericorum. 
Et I quoad ordines minores, concilium remittit prudentia? 
episcopi hujusmodi dispensationem , dicens : Minores or- 
dines per temporum interslitia , nisi aliud episcopo expedire 
videretur, conferantur. Sess. 2^. c. 11. Quare etiam inter 
ordines minores(per seloquendo) debet aliquid temporis 
intercedere , scilicet vel ab una generali ordinatione ad 
aliam , ut quidam asserunt , vel ab uno die festivo ad 
alium , ut quidam alii affirmant. Caeterum ut dispensetur 
in hujusmodi interstitiis , quaevis sufiicit causa, ut plurimi 
DD. docent. Inter primam vero tonsurain, et ordines mi- 
nores probabilius nullum requiritur intervallum , quia 
probabilius prima tonsura non est ordo. II. Quoad sub- 



286 APPENDIX II. 

diaconatum concilium requirit annum intervalli a susceptis 
minoribus ordinibus, sed subdit inde : nisi necessilas , aut 
ulililas Fcclesice aliud requirat , cit. c. n. T6 ecclcsiai in- 
telligendum de ecclesia cui clericus est adscriptus , ut 
constat ex c. i3. III. A subdiaconatu ad diaconatum etiam 
annus requiritur; sed in boc potest episcopus ex quacum- 
que rationabili causa dispensare ; inquit enim concilium : 
Nisi aliud episcopo videretur. Sess. 2.3. c. i3. IY. Tandem 
a diaconatu ad sacerdotiuin annus item requiritur , sed 
magis rigorose. Exigitenim concilium non modo Ecclesia? 
utilitatem, sed etiam necessitatem , dicens : Ad minus 
annum integrum , nisi ob Ecclesia* utilitatcm , ac necessita- 
tcm aliud episcopo viderelur. Yid. lib. 6. n. "-Q5. 

60. YIIl. Episcopus potest etiam dispensare ad cele- 
brandum in alio altari, aut ecclesia non destinata a fun- 
dalore, quando adest aliqua justa causa : ex g. si hoc ad 
ejusdem ecclesiae utilitatem redundaret : aut si capellanus 
morbo detineretur, aut studiis operam daret, vel aliis ne- 
gotiis ; aut si sine magna molestiaadecclesiam destinatam 
se conferre nequiret, aut ex similibus aliis rationabilibus 
causis ; ita communiter asseruntCastrop.Concin. La-Croix, 
Salm. Barbosa , Roncagl. Passerinus, Henriq. Tamburin. 
Mazzota, iliique ; tunc enim episcopus ( ut recte potest , 
juxta ea quae dicemus n. 68. ) fundatoris voluntatem in- 
terpretatur. Merito tamen excipit La-Croix cum Pasqua- 
ligo , si fundator ecclesiam designasset , et horam, ob 
commodum speciale familise , vel populi , vel ad cultum 
alicujus sancti peculiarem. E contra de Lugo et Tourn. 
aiunt , quod si fundator nullum circa hoc finem habuerit , 
aut si finis jam cessaverit , sacerdos alibi celebrans nonnisi 
venialiter peccat; imo excusatur ab omni culpa si celebret 
in altari privilegiato, quia tunc redundat in majus bonum 
ejusdem fundatoris. Yid. lib. 6. n. 32.9. 

61. IX. Potest insuper episcopus dispensare justis de 
causis tam secum , quam cum aliis ad celebrandum post 
inei idiem , ut dicunt Lugo , Wigandt , Navarrus , Castrop. 
Laym. Salm. , etc. Yid. lib. 6. n. 354- in fin. 

62. X. Olim ex can. Missarum 11. de Consecr. dist. 1. 
poterant etiam episcopi celebrare vel per se , vel per alios 
sacerdotes in quocumque loco etiam in priyatis domibus. 



DE PRIVILEGIIS. 287 

Sed postea a Tridentino sess. 22. in decret. de Celebr. 
niissar. etc. vetitnm fuit episcopis celebrandi licentiain 
impertiri in aliis locis, praeterquam in oratoriis ab eisdem 
benedictis, et ad sacros usus destinatis , qua? censentur 
tanquam publica ; unde ibidem potest quotidie celebrari. 
Hujusmodi oratoria debent liabere januam ad viam publi- 
cam ; sed hoc non est intelligendum de illis , quae in re- 
gularium domibus sunt erecta , aut alicujus commumtatis ; 
ut esset in seminariis , conservatoriis , bospitalibus , vel in 
carceribus , quae non requirunt januam seeus viam , et rite 
potest in iis diebus soleinnibus celebrari , quemadmodum 
S. C. declaravit. Idem dicendum de oratoriis qua? habent 
episcopi in suis domibus etiam campestribus extra proprias 
diceceses. N. 35*]. 

63. Insuper episcopi olim ex c. ult. dePrivil. in 6. cum 
a suis dicecesibus essent absentes,poterant celebrareper se 
vcl per alios in quacumque domo cxtra propriam liabitatio- 
nem. Sed Clemens XI. abstulit ipsis hujusmodifacultatem : 
verumlnnocentiusXIII. iterum illam restituit in suabulla: 
Apostolici ministerii , sub die 4- maii 1723, in qua dixit r 
quod prohibitio non erat intelligenda de domibus , in qui- 
bus morarentur episcopi, occasione visitalionis,vel itineru, 
ut nec etiam quando cpiscopi in casibus a jure pcrmissis 
absentcs moram faciunl in aliena domo. Atque hoc confirma- 
tum fuit per aliam bullain Benedicti XIII. Sed cum hoc 
privilegium sit personale episcopi , ideo advertitTamburi- 
nus, alios sacerdotes absentibus episcopis non posse in dictis 
domibus celebrare. Vid. libl 6. n. 358. 

64- Dubitatur utrum episcopus possit atiquando dispen- 
sare , ut celebretur in oratoriis existentibus in domibus 
privatis? JNegat P. Mazzota ; sed communiter aflirmant 
Suarez, Lugo, Castrop. Navarrus , Vasq. Coninchius , 
Salm. Holzman , Elbel , La-Croix , aliique complures ; 
dummodo adsit aliqua rationabilis causa, et dummodo 
licentia non concedatur permanenter per modum habitus , 
sed solum per modum actus , id est ob illam accidentalem 
causam. Dicuntque minime obstare tam decretum Triden- 
tini , quia per illud ablata fuit episcopis potestas ipsis data 
(ut diximus num. 62. ) impertiendi licentiam celebrandi 
per modum privilegii, et ad suum arbitrium , sed non 



*88 APPENDIX II. 

dispensandi ex aliquajusta causa, quam decretum Cle- 
mentis XI. Illud enim est intelligendum juxta decreta 
Pauli V. et Urbani YIIJ. , quibus prohibetur episcopis 
dispensare per modum habitus , praeter casuin alicujus 
necessitatis transitoriae , ut infirmitatis etc. Istud tamen 
aliqui admittunt tantum pro quibusdam vicibus intra 
annum; sed Pasqualigus , et Gallemart in Trident. sess. 
?.?.. decret. de Celebrat. missar. n. 6. (neque dissentiunt 
Holzman, et Elbel) dicunt indefinite posse concedi quous- 
que illa accidentalis causa perduret ; et merito , nam 
prohibitio ( quae semper stricte est intelligenda) cum 
respiciat tantum dispensationes permanentes per modum 
habitus , non debet extendi ad illas , quae conceduntur 
ad tempus per modum actus ratione alicujus causae trans- 
euntis. Sed vide de hoc , quae fusius dicta sunt lib. 6. 
num. 359. 

65. XI. In cap. fin. de Pcen. et Rennss. legitur conces- 
sum episcopis extra propriam dicecesim commorantibus, 
praelatisque minoribus exemptis (quo nomine veniunt 
abbates, et superiores locales , et etiam praelati Romanae 
curiae, ut protonotarii , auditores Rotae etc, ut dicunt Sua- 
rez, Lugo , Diana etc. ) posse sibi eligere confessarium , sine 
aliqua ordinarii illius licentia. Sed S. C. declaravit (quod 
confirmatum est a Gregorio XIII. apud Fagnanum) hoc 
intelligendum esse , quod valeant sibi eligere aliquem sa- 
cerdotem sibi subditum , vel aliquem non subditum , sed a 
proprio ordinario approbatum , id est ab ordinario domici- 
lii ejusdem sacerdotis , ut explicat Lugo. Yide lib. 6. 11. 
535. v. Dubitatur hic. 1 . Eodem privilegio gaudent cardi- 
nales , sed non alibi nisi Romae , ut inquit Fagnanus : et 
valent eligere in confcssarium quemlibet sacerdotem tam 
pro se, quam pro sua familia , quam possunt etiam extra 
Romam perducere; quod etiain episcopis est concessum. 
Ib. vers. dub. 2. 

66. XII. Episcopi sunt delegati sedis apostolicae ad tuen- 
dam clausuram monasteriorum monialium etiam exem- 
ptarum , earumque qua? regularibus sunt subjectae. Ex hoc 
inferunt de Alexand.Bautrius , Clericatus, Pellizar. etc. 
(contra Dianam , et Pasqual. ) quod bene quidem possnnt 
episcopi reservare sibi casus circa clausuram, atque itadeda- 



DE PRIVILEGIIS. >S«) 

ravit S. C. concilii die 16. novemb. 1620. Quodest intelli- 
gendum etiain respectu jesuitarum etc. 

67. Omnesconfessarii monialium etiamexemptaruin de- 
bent ab episcopo approbari , ut praescripsit GregoriusX^ . 
inbulla Inscrutabili, quamconfirmavitinomnibusClem .X. 
cum alia bulla Inscrutabili 7. Benediclus XIII. et nuper 
Clem. XII. qui in omnibus Gregorii bullam innovavit(de 
quainfran. 80. )etiam quoad ea,quoe BenedictusXIII. con- 
traGregoriibulIam concesserat. L. 6. nuin. £77. Et ideoait 
Tamburinus, etiam moniales exemptas incurrere casus ab 
episcopo reservatos; quia sicut ille in approbatione limi- 
tare potest tempus, et personas, ita etiain casus. Sed alii 
communius, et probabilius (Pelliz. Quintanad. et de 
Alexand. ) id negant, quia moniales exemptae sunt extra 
jurisdictionem episcopi ; et approbatio confessarii respicit 
tantum ejusdem idoneitatem ; tanto magis, quia in bulla 
Clem. X. Superna, dicitur, episcopum posse limitare 
tempus , locum , et personas ; et nulla fit mentio casuum. 
Vide lib. 6. n. 602. quaest. VI. Verum boc non currit quoad 
clausuram, circaquam benepotest episcopus tam casum, 
quam censuram sibi rescrvare; juxta quae diceinus n. 80. 
Insuper advertendum est , quod per bullam Pastoralis, 
Bened. XIV. potest episcopus assignare confessarium ex- 
traordinarium monialibus exemptis , si illarum praelatus 
regularis illum concedere recusaret(qui essedebetalterius 
ordiuis, vel saecularis), et boc non solum in morte, sed 
etiam in vHasingulis annis. Vide lib. 6. n. 576. 

68. XIII. Plurts DD. asserunt , ut Angel. Sylv. Armilla, 
Tabiena , aliique cum Croix (qui illis adbaeret) posse epi- 
scopum ex justa causacommutare pias testatorumdisposi- 
tiones , ex eo , quia ipsi babent dispensandi potestatem 
in lege quae jubetimpleri ultimas voluntates , quotiesadsit 
justa causa; idque confirmant ex Trident. sess. 22. c. 6. 
Sed nos negamus cum sententia probabiliori Mol. Laym. 
Sancli. etc, quia in c. Tua, de Testam. et in c. 8. ejusdem 
sess. 22. aconciliojubentur episcopiadamussim exequi ul- 
tinias voluntates. Neque obstat quod opponunt, et quod 
legitur in eodem cap. 8. quia ibi tantummodo committi- 
tur episcopis , ut cxaminent causas , utrum verae sint , 
necne, quando ultimac voluntates a sede apostolica com- 

1. 13. 



■2 9 o APPE^DIX II. 

mutan* ui . Tantc magis , quia in Clement. Quia contingit 
de Relig. dom. dicitur, bona in aliquem usum applicanda, 
non posse in alios nisi a sede apostolica applicari. Caeterum 
est valde probabile quod dicunt Laym. Bonac. Salm. Co- 
ninch. et Trull. quod,sive superveniat aliqua causa, sive 
testator ignoravit aliquam causam , quam si cognovisset, 
aliter disposuisset tunc , episcopus potest opus commutare, 
sed una cum hserede ; quamvis si haeres contradicat , asse- 
?rant plures DD. posse id facere episcopum illo contradi- 
cente. Yid.plura de hocl. 3. n. 931. quaer. 2. 

69. XIV. Dicunt insuper DD. ut Viva, Diana, Trull. 
'Busemb. aliique , posse ab episcopo fieri compositionem 
incertarum restitutionum ( illarum scilicet, quarum domi- 
nus est incertus) quae pauperibus sunt erogandae; quo- 
rriam (ut ipsi dicunt) hujusmodi compositio nulla lege 
Pontifici reservatur ; econtra ipsa est juxta praesumptam 
creditorum voluntatem. Sed magis rationabiliter contradi- 
.Cunt Lugo, Molina, Turrianus, Corduba, aliique , quia 
talium bonorum administratio pertinet tantummodo ad 
Pontificem , vel ad principem. Yid. lib. 3. n. 591. v. INo- 
tat. Et re quidem vera hodiernus Pontif. Bened. XIV. in 
bulla Pastor bonus (23. april. 1 744* ) hujusmodi faculta- 
temS. poenitent. concessit. Vid. 1. 7. n. 47°- ac - X. 

70. XV. AffirmantquoqueLa-Croix, Tamb. etPasqual., 
posse ab episcopo minui numerum missarum a testatore 
relictarum , quoties ob eleemosynae parvitatem, qui,missas 
celebraret , non inveniretur. Sed hic se opponit P. Con- 
cina , et quidem rationabiliter ; nam decretum S. C. ema- 
natum jussu Urb. VIII. et confirmatum ab Innoc. XII. 
prohibet districte episcopis reductionem , moderationem 
aut commutationem onerum missarum impositorum in 
liminc fundationis , et post Trid.; volens quoad hoc omnino 
ad sedem apostolicam recursum haberi. Quare recte ibi- 
dem declaratum fuit , quod facultas concessa episcopis , 
aliisque a concilio sess. 2.5. cap. 4« intelligenda est pro re- 
ductione missarum relictarum ante concilium. Caeterum , 
aitFagn. cumFelino, quod, si abinitio reditus essent suffi- 
cientes, et deindetaliterfuerint immuniti , utnullomodo 
sufliciant, tunc non videtur ablata facultas , quam habent 
episcopi dejure communi moderandi missas juxta c Nos 



DE PRIVILEGIIS. 291 

quidem de Testam. Vide lib. 6. num. 33 1 . verb. Dub. 1 
71. Jam superius dictum est n. 53. posse probabiliter 
episcopum dispensare in omnibus , in quibus dispensatio 
non est specialiter Pontifici reservata. Notandum bic de- 
nique , posse ab episcopo, juxta Trident. sess. 21. c. 7. 
uniri, aut transferriadaliam ecclesiam beneficia simplicia 
jam ad tenuitatem rcdacta , aut fundata in aliqua ecclesia, 
quae lapsu teinporis jam corruit, adeo ut nequeat amplius 
reparari; vide Barb. de Pot. ep. all. 66. ex n. i5. Insuper 
episcopus potest unire seminariis beneficia simplicia eliam 
reservata , aut affecta, aut vacantia in curia Romana : 
Trident-. sess. 23. c. 18. Insuper tempore visitationis po- 
test episcopus cogere parocbianos ad necessaria parocho 
subministranda. Trid. sess. 21. c. t\. Potest etiam novas pa- 
rochias erigere , et de matricis fructibus dotare , si haec 
abundet, sed sinepraejudicio possessoris , Trident. eodem 
loco. Potestetiam duas parochias unire, si divisae nequeant 
singulae suum parochum sustentare ; dummodo populus 
non adeo distet, ut non sufficiat unius parochi assistentia ; 
ibid. c, 5. 

CAPUT IV. 

De privilegiis regularium. 

Dcprivilegiis spcctantibus ad omncs regulares in commum. 

73. 73. et ^4« !• ^ e E?emptionea jurisdictionecpiscoporum. 75. Casus 
excepti, praecipue circa celcbrationemmissarum. 76. Declaratio S.C. 
77. Quibus casibuspossit episcopus obligare regulares etc. 78. Utrum 
regulares teneautur praeceptisepiscoporum. 79. Utrum episcopus pos- 
sit eos visitare. 80. Utrum visitare clausuram monialium. 81. Utrum 
petere rationem missarum relictarnm etc. 82. ct 83. Quibus casibus 
possit criminaliter procederc etc. S^. ad 87. — II. De obligationc deci- 
naarum. 88. — III. Circa fundationes. 89. Dc monastcriis episcopo 
subjectis. — 90. IV. De judice conservatore. 91. et 92. De sepultura. 
93. et g4» De portionc canonica etc. 

72. 1. Regulareshabentprivilegium exemptionisa juris- 
dictione episcoporum , nam praelati regulares habent m 
suis ecclesiis et monasteriis jurisdictionem quasi episcopa^ 
km, tam quoad personas, quam loca, sicut probant Salm., 



?$* APPENDIX II. 

qui agunt fusius de omnibus privilegiis praedictis iu boc 
puncto, sed nos solum denotabimus hic res raagis princi- 
pales. Sahn. tr. 18. c. 3. n. 3. 

73. Itaquequoadpracdictain exemptionem adnotandum 
primo, quod in dubio alicujus privilegii , decisio spectat 
ad summum Pontificem , quemadmodum declaratuin fuit 
aClementelV. , etabaliis Pontificibus. Salin. ibid. n. 6. 
Adnotandum secundo , quod huic privilegio excmptionis 
regulares cedere non possunt, sicuti habetur ex cap. Cum 
tempore de Arbitris, quia id redundaret in damnum re- 
ligionis. Quare nulla consuetudo in contrarium potest in 
hoc pracvalere. Salin- ibid. n. 7. 

^4- JNotandum tertio , hoc privilegio gaudere non solum 
professos , et conversos , sed etiam novilios , qui in favora- 
bilibus veniunt sub nomine religiosorum , et etiain tertia- 
rios , et beatos, sicut dictum est n. 8. Servi etiani regula- 
rium, qui actu famulantur , et resident intra claustra 
monasteriorum , et vivunt sub obedientia, juxta Trident. 
sess. 24. c. 11. eximuntur a jurisdictione episcoporum , 
tam quoad censuras (juxta bullam Alexandri IV. apud 
Salm. ) quam etiam quoad communionem paschal^n Vid. 
Salm. cap. 3. n. 8. et vide 1. 6. n. 240. in fm. jNotanduin 
quarto , quod apostala?, et fugitivi possunt capi ab episco- 
pis; sed solummodo, ut, consignentur suis superioribus. 
Episcopus solum eos posset punire in casu , quo eoruin 
monasteria essent in longinquo posita, et ab ipsis moniti 
nollent regredi juxta Trident. sess. 7. c. 3. Salm. c. 3. 
11. 8. Vide alia, quse de hac re dicentur n. 82. et83. No- 
tandum quinto, quod seculares in monasteriis existentes . 
si ibi patrent aliquod delictum , non incurrunt pccnas ab 
episcopo impositas. Salm. ib. n. 9. et tract. 10. de Cens. 
c.5. n. 1 1 3. cuin Laym. Avila , Peyrin. Garcia , et aliis 
pluribus. Excipiatur,si contravenirent ordinationibus epi- 
scopi circa missarum celebrationcm , sicut dicetur in fiiie 
sequentis numeri. 

75. Sexto aduotantur c contrario multa hoc in loco, in 
quibus regulares non eximuntur ab episcoporum juris- 
dictione. Et primo sine episcoporum licentia nequeunt 
regulares aedificare monasteria , juxta bullam Urbani VIII. 
die 28. aug. 162/j. Et animadvertatur, quod in bulla Gre- 



DE PIUVILEGIIS. 2 9 3 

gorii XV. Alias proliibclur episcopis dare lianc licen- 
tiain , si in monasterio ncqueantali reditibus, autcleemo* 
synis saltein duodecim religiosi , sed hoc iutelligitur quoad 
hospitia , ut dicunt Barb. Peyrin. et caeteri. Secundo, re- 
gulares non possunt iu lucein libros edere sine cpiscori 
licentia , ut ex Ti idenlino sess. 4- decret. de edit. librc- 
rum. Salmanticens. cap 3 n. 10. et 11. -3. Episcopus po- 
test cogere religiosos ad restituendum novitiis, qui nolunt 
professionem emittere, totum id , quod attulerunt in in- 
gressu. Vide Salin. tr. i5. c. 3.p. 7.-4. Dispositio facienda 
a novitio, non ante duos menses , quam profiteatur, fieri 
non potest (juxta Tridentinum sess. 35. c. 16. ) absque 
licentia episcopi , aut vicarii. 5. Episcopus babet potesta- 
tem cognoscendi simul cum superiore de religiosi causa 
nullitatis professionis. Salm. ibid. c. 5. n. i5.-6. Episco- 
pus , aut alius ab eo deputatus debet scrutari voluntatem 
virginum , quando ingrediuntur , aut profitentur in mo- 
nasteriis ex Tridentino sess. iZ. c. 7. Sed id debetefficere 
infra quindecim dierum spatium , aliter non potest buic 
rei se amplius ingerere. 7. Episcopus potest prohibere, ne 
in monasteria monialium , etiam exemptarum , suscipian- 
tur ultra numerum earum, qua? possint inibi ali juxta re- 
dituum facultatem, sicuti statutum fuit in bulla S. PiiV. 
Salm. tv. 18. c. 3. n. i4— 8. Episcopus potest cogere mo- 
nacbos , qui permanenter degunt extra monasteriorum 
claustra , propter debita ab ipsis contracta cum pauperibus 
personis, ut sunt pupilli, viduac , etc. Salm. ibid. n. i5. 
-9. Episcopus potest adstringere religiosos , utprocessioni- 
bus intersint ; juxta Trident. sess. 35. c. i3. dummodo 
eos vocet non per publicuin edictum , sed medio aliquo 
nuntio personaliter. Salmant. dict. cap. 3. n. 16. et 17. 
-10. Episcopus babet jurisdictionem supra monasteria, in 
quibus non possunt ali. 12. Religiosi, ut dicetur n. 88. 
Deinde excipiuntur episcoporum ordines circa miss. 
celcbrationes : etenim quoad boc statuit Trident. sess. 12. 
de Observ. in celebr.,ut cpiscopi sc gerant velut delegatos 
apostolicos, dicens : Utnon soluin ca ipsa , scd qiuecumque 
alia huc pcriinerc visa fucrinl , ipsi ut delegati sedis aposiolica? 
prohibcant , mandcnt ctc. aiqucadca inviolatc scryanda cmsuris, 
uliisquc pcvjiis fidclem populum compellant : non ohslantibus 



*94 APPENDIX II. 

privilegiis, exemptionibus , ac consuetudinibus quibuscumque. 
Itern h : c notandum quod adest respons. S. C. ad episc. 
Nebiens. 7. februar. i632. (1. 14. Decret. p. 571. a tergo) 
libi generaliter loquendo dictum fuit : In his , in quibus a 
jure communi, a S. concilio Trideniino, a constitut. apostolicis, 
tributa est cpiscopo jurisdictio in regulares , potest illos etiam 
per censuras ecclesiasticas compellere. Et idem decisum fuit 
die 4- junii 1672., (lib. 27. Decret. p. /±o6). Quare, sicut 
bene advertit Benedictus XIV. Synod. lib. 9. c. 16. n. 5. 
Episcopi quoad celebrandas missas possunt adigcre omnes, 
quamvis regulares , ad observanda non solum ea , quae 
statuuntur a concilio , sed etiam quae statuuntur a seipsis. 
Quare recte eminentissimus cardinalis Spinelli , cum esset 
archiepiscopusNeapolis, die quintajanuar. 1 74^- pra^cepit 
sub poena suspensionis a divinis , etiam regularibus, ne 
admitterent ad celebrandum in suis ecclesiis aliquem sa- 
cerdotem advenam sine licentia ordinarii. 

76. Adnotantur alia, quae declarata fuere a S. C. in de- 
creto die secunda julii i52o. Et 1. regulares possunt reci- 
pere, qua? a devotis offeruntur, sed non mendicando per 
ecclesiam. 2. Non possunt uti pallio , aut pluviali per pa- 
rochiam extra earum ecclesias, aut earum recinctum; ne- 
que possunt facere processiones , dummodo non habeant 
pro se consuetudinem in contrarium , utdicunt Rodriguez, 
Bordon. et Villalob. Vid. Salm. tract. 18. cap. 8. n. 18. et 
19.-3. Vocati ad funeralia debent ire ad ecclesiam , ubi 
manet clerus jam coactus; sed in hoc dicunt Salm. cum 
Lezana, esse consuetudinem in contrarium. Cit. n. 19.- 
4. Nonpotest vetari regularibus, ne celebrent missam in suis 
ecclesiis ante missam parochialem , etnon pulsent campa- 
nas , uti declaravit S. Pius V. in constit. Etsi Mendican- 
tium. §. 2.-5. Regulares nequeunt publicare matrimonia. 
G. Possunt ipsi concionari in suis ecclesiis, tempore ad- 
ventus , et quadragesimse , quamvis in parochia sermocinen- 
tur. Vid. apud Salm. c. 3. n. 19. 

77. In tribus casibus potcst episcopus cogere regulares 
ad obediendum, etiam adhibitis censuris : primus est, ad 
restituendas res novitiis , ut dictum est , juxta Trident. sess. 
25. cap. 16.-2: ad observandam clausuram, loquendo de 
monialibus Trid. ibid. c. 5. 5. Ad obsei vandum totum iil . 



DE PRIVILEGIIS. ^9 5 

qaod ab episcopo statutum est quoad missarum celebra- 
tionem , ut dictum est n. 75. Etcircaid refert Bened. XIV. 
de Synodo 1. 9. c. i5. n. 5. duo decreta S. C. concilii , in 
quibus dictum fuit, quod episcopi ut delegati apostolici 
possint etiam censuris cogere religiosos , et procedere ad- 
versus eosdem , si admittant ad celebrandum in suis eccle- 
siis advenassine episcopi licentia, juxta Trident. sess. 22. 
decr. de Observ. in celeb. , ubi praeceptum fuit , praesertim 
episcopis : Intcrdicant ne cui vago , vel ignoto sacerdoti mis- 
sas celcbrari liceat. An deinde in aliis casibus supra citatis 
possit episcopus cogere censura regulares ; affirmant Bar- 
bosa, Garcia, et alii , sed communius negant Sancb. Le- 
zana et Salm. , cum aliis, propter multa privilegia papalia , 
quse hac de re afferunt, et addunt cum Barbosa, Diana , 
Lezana ( contra alios ) quod episcopus ne denuntiare qui- 
dem potest regulares excommunicatos , etiam ob publicum 
delictum. Salm. c. 3. 11. 4- per totum. 

78. Quaeritur primo, utrum regulares obligentur decre- 
tis synodorum provincialium, aut dicecesanarum , autaliis 
episcopi prseceptis? Certumest, regulares non teneri inter- 
esse dictis synodis , dummodo non sint parochi , sicut ha- 
betur ex Trid. sess. i[\. c. 2. ex pluribus decretis S. C. 
Deinde qu oad quaesitum , Vasquez , Sanchez , Becanus , alii- 
que dicunt, obligari ad eorum omnium observantiam , 
quae non prsejudicant observantiae regubri : sed non intel- 
ligitur quoad vim coactivam , ita ut contraveniendo non 
incurrant aliquam pcenam, sed solummodo quoad vimdi- 
rectivam, id.est ut se conforment reipublicae, cujus sunt 
partes. Alii tamen, ut Suaresius, Lezana, Salmanticenses 
etc. id negant (dummodo hoc necessarium nonsitad evi- 
tandum scandalum, aut casus non esset, in quo religiosus 
aliquis haberet aliquod munus dependens ab episcopo , utf 
munus parochi , confessoris , concionatoris , etc. ) Et id pro- ; 
bant ex c. 1. de Privil. in 6. ubi dicitur, regulares exirni 
a praeceptis episcoporum, exceptis casibus in jure expres- 
sis. Rationem deinde adversariorum dicunt valere, quando 
partes sunt homogeneae , non autem , si sunt heterogenea? , 
ut sunt religiosi , qui non perinde ac seculares multa alia 
onera particularia habent. Caeterumin duobus ulla sineha> 
sitatione ipsi obligantur ad obediendum , ut dicunt in Trid. 



29<"> APPENDIX II. 

sess. 25. cap. 12. I. quoad observantiam interdicti positi 
ab episropo semper ac observatur ab ecclesia matrice. II. 
Quoad observanda festa ab episcopo statuta. Yid. Salm.tr. 
18. c. 3. §. 4. per totum. Praeter ordinationes circa missa- 
rum celebrationem , ut dictum est superius n. 7$. circa fi- 
liem. Praeterea notetur, episcopum posse regularibus in- 
terdicere auditum confessionuin in propriis aedibus, sive 
cellss , juxta decretum S. C. emanatum ann. 1617. i5. sep- 
temb. etvideripotestapud P.Ferraris. Potest etiam vetare 
omnibus confessariis audientiam confessionum mulierum , 
aut puellarum extra confessionale sub poena suspensionis ab 
audiendis confessionibus ex decreto congreg. i8decemb. 
1694. apud eumdem Ferraris. 

79. Quaeritur secundo, utrum episcopi possint visitare 
personas, et monasteriaregularium? Cominuniter loquen- 
do, certum est ex c. Nulli, 16. quaest. 1. et exTridentino 
sess. 25. c. 8. exemptas esse a visitatione episcopi , tam 
personas , quammonasteria, et ecclesias regulariuin (dum- 
modo in illis degant duodecim religiosi. Yidenum. 88.) 
Et juxta plures declarationes sacnc eongregationis etiam 
ecclesias parocbiales saecularium , qiue subduntur regnlari- 
bus , et ubi parocbus est religiosus ; qui , si delinqueret 
etiam circa suum oflicium , non posset ab episcopo puniri. 
Sed boc non obstante nunc proeter bullain Gregor. XV. 
Inscrutabili , a Benedict. XIY. declaratum atque definitum 
est in bulla Cum nuper 5i. ann. 175 1. bujusmodi subjec- 
tos esse episcopo in his qucc vel ad ipsum spectant excrci- 
tium curai animarum , vcl etiam corum vitam ^ctmores pcrti- 
ncnt. Sed fusius idem Bened. XIV. de bac re agit iu qua- 
dam bulla peculiari Firmaudis, edita die 6. nov. 174 + - 
ubi plura statuit. 1. Quod parocbi regulares oinnimode 
subsunt jurisdictioni, et correctioni, et visitationi episcopi , 
in iis , quae concernunt curani animarum , et proprios 1110- 
res. 2. Quoad visitationem localem possunt visitare altare , 
in quo SS. eucbaristiae sacramentum asservatur, sacrum 
tabernaculum , fontem baptismalem , confessionale , in quo 
residet parocbus , pulpitum, e quo parocbus concionatur, 
sacrarium ad inspiciendam j>acram supellectilem , sepul- 
crum parocbianorum , eoruinque coemeterium , turriin 
campanariam , si adsint ibi canipanar parochiales , omnja 



DE PRIYILEGIIS. 29; 

sacra vasa. 3. Quoad personalem, debent scrutari vitam ac 
mores curati , quatenus eaquaeextraclaustrum prodierintj 
item examinare , an titulo legitimo eam curam exerceat , 
an resideat, an ad synodum vocatus iverit . an conferentias 
casuum conscientiae habeat frequenter , an onera curae adim- 
pleverit , an missam pro populo applicaverit , an festis die- 
bus concionatus fuerit etc. an vacet confessionibus au- 
diendis , an aegrotantibus assistentiam praestiterit , an pue- 
ros ante confirmationem et communionem instruxerit, an 
de matrimonii impedimentis inquisiverit , et an sponsi in 
rebus fidei sint edocti , et an recte ordinatos liabeat libros 
parocbiales. 4- Quod licet superiores regulares non pos- 
sint deputare aliquem ad curain sine episcopi approbatio- 
ne , possunt tamen eum removere , illo inscio , et itapariter 
episcopus potest cura illum privare sine consensu superio- 
ris , si idjusta causa expostulet, etc. Potest etiam visitare 
Ecclesias etiam annexns , etsubditas monasteriis , si earum 
administatio sit penes parocbos seculares , prout pluries 
declaravit S. C. apudBellarmhvum , et Barbosam. Excipe, 
si incorporalae essent monasteriis, aut nullius essent dice- 
cesis. Possunt praeterea episcopi visilare confraternitates 
saccularium fundatas in monasteriis , sed dumtaxat quoad 
administrationem bonorum, non quoad altaria , ut ex 
Trid. sess. 25. c. 20. etex pluribus decretis sacrae con^re- 
gationis. Excipiuntur insuper illae , quorum praefectus est 
religiosus ex privilegio Gregor. XIII , cui nulla contraria 
consuctudo potest obstare. Salm. tr. 18. c. 3. n. 3i. ad 36. 
80. Quaeritur tertio , utrum episcopi possint visitare 
claustra monialium exemplarum? Negant Salm. cum Nav. 
Sanch. Bonac. Pelliz. etc. ex cap. Periculoso, de Statu 
monac. in6. ubi curaChristimonialium exemptarum ma- 
nifeste conceditur superioribus regularibus. Neque obstat 
(utaiunt) Trident. sess. 25. c. 5. , ex quo contenduntpa- 
troni adversae sententia; , episcopos esse delegatos aposto- 
licos quoad claustruni monialium exemptarum , cum ibi 
statuatur , ut ipsi curent , ut restituatur aut conservetur 
claustrumom/i/^i^ monasteriis sibisubjectis ordinaria, in aliis 
vero sedis apostclica; auctoritate. Etenim respondent , quod 
sub in aliis etc. non intelligantur monasteria regularibus 
subjecta, sedsubjecta iinmediate Pontifici , quod asscrunt 



2y8 APPENDIX II. 

declaratum fuisse per Pium V. sua bulla Circa pastoi alis ; 
eo megis , quia conciliurn in loco praedicto renovat, non 
revocat citatum textum Periculoso. His non obstantibus 
contraria sententia amplectenda est cum Barbosa , Ga- 
vanto , Lezana etc. ; quia licet non obstaret Tridentinum , 
nihilominusobstat equidem bulla Gregorii XV. Inscruta- 
bilis anni 1622 , in qua dictum fuit. 1. Ut regulares 
nequeant destinare alium ad audiendas monialium con- 
fessiones , praeter eum , qui fuerit approbatus ab ordina- 
rio (et in hoc animadvertendum est, quod praeterea sta- 
tuit Bened. XIV. in bulla Pastoralis die 5. augusti 1748-» 
confirmans bullam , Apostoliciministerii, Benedicti XIII. ; 
quod scilicet , si regularis superior negligeret assignare 
saltem semel in anno confessarium extraordinarium , aut 
secularem , aut alterius ordinis , quemadmodum Pontifex 
praecipit , possit illum assignare dicecesis episcopus. ) 
2. Statuit Gregor. XV., ut administratores monasteriorum 
dictarum monialium debeant rationem reddere episcopo 
administrationis bonorum. 3. Ut episcopus valeat re- 
movere confessarium , aut alium administratorem mona- 
sterii , si superior monitus illum non removet. 4- ^* 
episcopus praesidere possit electioni abbatissae. Ac quinto 
specialiter fuit statutum , ut episcopus possit corrigere , 
et punire , veluti delegatus apostolicac sedis, eos omnes , 
qui aliquid admittunt adversum claustrum monialium , 
etiam exemptarum. Placethic annotare verba bullae : Taiu 
scecularcs , quam regularcs nullis privilegiis tueri se possint , 
quominus , si deliqucrint circa personas intra scpta degcntcs , 
aut circa clausuram monialium , etiam rcgularibus subjccta- 
rum , ab episcopo , tanquam ad hoc sedis apostolica> delegato , 
puniri , et corrigi valcant. Vid. Barbosam de Pot. episc. 
all. 102. n. 7 et Salm. c. 3. n. 37. ad3o. Et ibidem refert 
Baibosa decretum quoddam sacrae congregationis , ubi 
statuitur , quod nullimodcpossint impediri episcopi , quin 
visitent monasteria exempta , et regularibus subjecta 
quoad observantiam clausurae, et qui praesumit impedire, 
post tertiam monitionem incurrat excommunicationem 
ipso facto ex elem. Attendentes, de Statu mon. Vid. de 
Alexandr. de Monial. cap. 6. §. 4- q- 3 - Praeterea hoc 
in loco annotandum est , quod Clemens X., et Clem. XII. 



DE PRIVILEGIIS. 299 

praeceperunt , ut observaretur bulla Gregorii XV. non 
obstantc quacumque contraria consuetudine. 

81. Quaeritur quarto utrum episcopi exigere queant a 
regularibus rationem haereditatis relictae cum onere mis- 
sarum , aut legatorum , satisfaciendorum saecularibus r 
Videntur posse , ex eo , quod eruitur ex Trident. sess. 22. 
c. 8. ubi praebetur episcopis potestas visitandi omnia le- 
gata pia, non obstante quocumquc privilegio in contranum. 
Et dicunt Salm., quodex hoc recte sententia ista reddere- 
tur probabilis. Sed ipsi deinde id negant ob multa privi- 
legia regularibus concessa, praesertim per Pium V., in 
quibus declarantur exempta religiosorum bona a quacum- 
que episcopi jurisdictione, non obstantibus quibuscumque 
constitutionibus apostolicis, et conciliis. Salm. tr. 18. c. 3. 
n. 4°- ad 42. 

82. Quaeritur quinto utrum episcopus in aliqua causa 

possit procedere criminaliter contra regulares ? Dictum est 

regulares exemptos esse ab episcoporum jurisdictione , 

praeterquam in casibus in jure expressis. Praeter id , quod 

spectat ad missarum celebrationem , et clausuram monia- 

lium ; in duobus aliis casibus possunt ex Tridentino epi- 

scopi contra eos procedere. 1. Si regularis aliquis patraret 

delictum , degendo extra monasterium, Trid. sess. 6. c. 3. 

Sed hoc intelligitur eorum respectu, qui permanenter 

extra monasterium habitant , non vero quoad illum reli- 

giosum , qui extra maneret causa confessionum excipien- 

darum,aut concionandi , aut alterius negotii ad tempus ; 

aut incoleret pagam, aut locum alium dependentem a 

monasterio ob negotia religionis. Sed hic oritur dubitatio, 

utrum possit episcopus punire illum delinquentem , qui 

inhabitaret alium locum ad longum tempus ex licentia sui 

superioris? Alii affirmant, velutiTamburin. Barb. Lez. etc. 

pluribus innixi declarationibus sacrae congregationis. Alii , 

quemadmodum Salmantic. cum Sanch. Silvestr. Peyrin. 

Bordono, etc. negant ex c. Ex rescripto, de Jurejur. ubi 

dicitur, quod qui manet extra monasterium ex licentia 

superioris, judicetur in monasterio manere. Quare aiunt, 

quod tam concilium , quam praedictae declaraliones vigere 

intelligantur in eos qui extra monasterium morantur sine 

licentia,aut inlocoadeoremotoabeorum superiore,utpu- 



3oo APPENDIX II. 

nirinon possint^ nisi post longissimum tempus. Salm. c 3. 

n. 46. ad 48. 

83. Secundus casus est, cum religiosus , etiam degens 
in monasterio, extra illucl delinqueret cumpublico populi 
scandalo , et superior eum non puniret. Trident. sess. 2.5. 
c. i4 Etquiasuperiores quidam transmittebant bujusmodi 
delinquentes extra dioecesim , ut immunes essent a pcena , 
statuit Glem. VIII. an. i5i)6., in bulla Suscepti oneris, 
ut in tali casu, instante episcopo, superior infra tempus 
ab episcopo pra?scriplum revocare dcbeat delinquentem , 
et punire; alias possit eum castigare episcopus loci , quo 
ipse transniissus estrSalm. trac. 18. c. 3. n. 46. ad 48. 
Annotant deinde Salmantic. cum aliis 1 . ut bujusmodi con- 
cilii decretum vigere debeat cum debctum est notorium 
etiam factipublicitate. 2. Utnon valeat adversussuperiores 
delinquentes , qui in odiosis non includuntur sub nomine 
regularium , quemadmodum ait concilium. 3. Ut epi- 
scopus procedere non possit , nisi postquam pluries monue- 
rit superiorem, utdelinquentem puniret, et ille neglexerit. 
Si tamen episcopus delinquentem in actuali delicto in- 
terciperet , potest illum capere (sicut dictum fuit), sed 
Ut statiin eum transmittat ad superiorem ; et quando cri- 
men fuissei gravis scandali , potestetiam eumdem retineve 
in carcere , ut transmittat infra 25. saltem borarum spa- 
tiurn. Superior deinde pracbere episcopo debet sufticientia 
argumenta secutae punitionis. Episcopus , licet capere possit 
summariam informationein , ut eam ad superiorem trans- 
ferat , non potest tamen juridicum eflbrmare p occssum 
adversus reum ; sed si forte efformasset , probabile e*t 
eo superiorem uti posse ad procedendum in suum religio- 
sum, ut aiunt Sabn. cum aliis. Num. 5o et 5i. 

84. Secundo, regulares privilegium babent exemptionis 
a contributione decimarum. Arrepta occasionc, opportune 
boc in loco annotantur quaedam circa decimas. Decima) 
dicuntur illa fructuum portio, aut industriarum persona- 
lium , quae a fidelibus tribuenda est ecclesiae ministris pro 
eorum sustentalionc. Kevera decimae debentur ex jure di- 
vino naturali ; sed quoad quantitatem , id est decimam 
partem , sunt ex jure ccclesiastico , cum cessaverit jus 
antiquum divinum , ut judiciale. Hinc fit 1. Pontiticeni 



m PRIVILEGIIS. 3oi 

posse quemlibet eximere ab onere decimarum , Ponlift- 
cem, inquam , non episcopos : ipsi dumtaxat possunt ex 
Trid. sess. 21. c. 5. et 7., applicare dccimas unius loci ad 
alium, etunire, ac separare beneficia. Vide Salm. tr. 18. 
c. 3. n. 52. et 54. Infertofa. quod consuetudo rite potest 
aliquos eximerea solvendis decimis, dummodo remaneat 
id, quod sufllcit ad congruam ecclesiasticorum sustenta- 
tionem ; sed hujusmodi consuetudo pracscriptionem qua- 
dragintaannorum non interruptorum habere debet , licet 
ab initio nec titulus , nec bona fides interfuermt : ad prae- 
scriptionem deinde (accipiendo vocem prout sonat pra> 
scriptio, non ut consuetudo) necessaria sunt bona fides, 
et quadraginta anni cum titulo ; sine titulo autem requiri- 
tur tempus iinmcmorabile. Profuturis decimis fieri potest 
compositio ; sed etiam solummodo a Pontifice , non ab 
episcopo; nisi fieret inter unam , et aliam Ecclesiam. Di- 
cjtuin est pro futuris, quia praeteritas remittere potest etiam 
ille , cui debentur. Sahn. tr. 18. c. l\. n. 55. 

85. Olim decimae debebantur, ut clictum est , tam ex 
fructibus bonorum , quarn ex-personarum industria. Sed 
juxta praesentem consuetudinem pene universalem sol- 
vuntursolum ex fructibus bonorum tam stabilium, quam 
mobilium , juxta cap. Non est, de Decim. Et debentur ex 
fructibus integris non deductis expensis , et oneribus con- 
tributionum, utait S. Th. 2. 2. q. 87, art. 2. ad 4« et alii 
communiter ex c. Cum non sit , de Decim. Salmanticens. 
c. 3, n. 58. 

S6. Decima? prreterea solvi debent ab omnibus fidehbus, 
ctiam a principibus , sed non a pauperibus: omnes tamen, 
nisi sint in extrema necessitate, sed solum in gravi, si 
pervenirent ad meliorem fortunam , tenentur solvere pra?- 
teritas decimas , ut dicunt Suar. Laym. Castrop. et alii , 
cum Salm. Ibid. n. 5g. De jure autem communi tam cle- 
rici , quam religiosi , et etiam parochi tenentur solvere de- 
cimas suorum bonorum patrimonialium , licet assignata 
fuissent ad titulum ordinationis , non autem bonorum 
beneficiorum , ul docet D. Th. 1. c. a. 4- in corp. et ad 1. 
ex c. Si quis laicus 16. q. 1 . Quoad eos vero , qui deficiunt 
a solvendis decimis , haec statuit Trid. sess. 25. c. 12. Qui 
tlecimas subtrahunl , vel impediunt , excommunicentur, ncqm 



3oi APPE.\DIX II. 

ab illo criinuic , nisi plena rcstitutione secuta, absohantur. 

\ ide Salm. n. 60. ad 62. 

87.Sedquidquidsitdejure antiquo, bodie ex multis pri- 
vilegiis pontificiis omnes regulares , etiam moniales , cu- 
juscumque ordinis ( et etiam equites Hierosolymitani ) 
eximuntur a decimis non solum personalibus , sed etiam 
stabilium , tam propriorum (etsi colantur acolonis' quam 
conductorum, ut empbiteuticarum. Yide Salm. n. 82. ad 
89. Notandum tamen quod si transeant in dominium 
legularium bona jam decimis obnoxia , remanent ipsa ad 
idem onus subjecta , ex pluribus decretis S. C. et rotae 
apud Pignat. t. 1. cons. 355. et t. 8. cons. n. 9. 

88. Tertio. Olim regularibus vetitum erat, ne nova aedi- 
ficarent monasteria , aut derelinquerent aedificata sine ex- 
pressa licentia summi Pontificis, c. 1. de Excess. praelat. 
in 6. ex cap. un. de Relig. dom. in 6. Tractu deinde 
temporis obtinuerunt diversa privilegia ; sed baec omnia 
ann. 1624., limitata fuere ab Urbano VIII. in bulla Ro- 
manus Pontifex , ubi statutum fuit , non posse acceptari 
nova monasteria, nisi observata forma canonum Triden- 
tini, et bullae Clementis VIII. Quoniam ad institutum. 
Quare hodie ad fundandum novum monasterium tna re- 
quiruntur : 1 . licentia episcopi ; utrum vero requiratur 
etiam licentia Pontificis, alii affirmant, ut Barb. Tamb. 
Pelliz., ex declaratione S. C. negant vero Salm. cum Lez. 
Suar. Rodr. et alii. 2. Ut adsit consensus eorum, quorum 
interest , et praesertim omnium monasteriorum existentium 
intra quatuor milliariorum spatium ; aliter episcopus con- 
cedere non potest dictam licentiam , nisi quando illi in- 
juste contradicerent; Salm. tr. 18. c. 8. n. i^. ad i3i. 
Carmelitae tamen privilegium habent, ut alii ordines fun- 
dare non possint, ubi ipsi habent monasterium infra spa- 
tium 56o ulnarum Florentinarum ; et minores infra spa- 
tium 1200 ulnarum etc. Contra Minimi, et Jesuitae pri- 
vilegium habent fundandi in locis etiam non remotis intra 
spatium 56o. ulnarum praedictarum. Et in omnibus his 
privilegiis conceditur communicatio. At prsedicta privilegia 
circa ulnas juxta consuetudinem non intelliguntur quoad 
monasteria, quae fundantur in civitatibus. \ide Salmant. 
n. 137. ad 140. Requiritur, ut novum raouasterium possit 



DE PRIVILEGIIS. 3o3 

commode reditibus , aut eleemosynis sustenlare duodecim 
religiosos ; suftkit tamen , quod adsit intra breve tempus 
probabilis spes praedictae sufficientis sustentationis. Quod 
si monasterium (intelligitur de monasteriis fundatis post 
citatam bullam Urbani VIII. emanatam ann. 1624.), non 
valeret sustentare duodecim religiosos, qui revera in illo 
non habitarent , statutum fuit per sacram congr. pluribus 
decretis , confirmatis a Gregor. XV. et Urban. VIII. ut 
bujusmodi monasterium omnino subjectum esset episcopo 
per haec verba : Ordinarii loci visitationi , correctioni , atquc 
omnimoda? jurisdictioni talia monasteria erecta absque eo , 
quod 12. fratres in eis valeant habitare , et defacto habitent, 
subjecta essc intelligentur. Salm. tr. 18. c. 3. n. 129. et i3o. 
Eaedem conditiones requiruntur in fundandis monialium 
monasteriis. Et advertendum hic quod ex Tridentino , et 
sacr. congr. prohibetur, ne fundentur monialium mona- 
steriaextra habitatum. Ibid. n. i34- 

89. Praedictae conditiones non requiruntur in fundandis 
hospitiis religiosorum, ut notant Peyrinus , Tamb. etc. 
saltem ( ut limitat Lezana ) si ibi non recipiant missas , et 
non habeantecclesiam. Ib. n. i32. Neque requiruntur in 
translationibus monasteriorum , quae possunt fundari ( ut 
probant Salm. cum Navar. Barbos. Peyrino, Lezana, etc. ) 
sine consensu Pontificis , episcopi, vel aliorum monaste- 
riorum , dummodo translatio non afFerat iis praejudicium : 
etenim dicunt, quod jam antea habebant tale privilegium 
a pluribus Pontificibus concessum , et quod illud limita- 
tum est tantum quoad novas fundationes, quales non vo- 
cantur translationes monasteriorum ex uno situ ad alium 
commodiorem ejusdem terrae(ut intelligitur) , aut prope 
illam, derelinquendo antiquum monasterium. Et in tali 
casu religiosi retinent omnia bona, et jura monasterii de- 
relicti. Num. i33. ad i43. Possunt praeterea religiosi ex 
concessione Urb. VIII. et Innoc. VIII. quando deficerent 
reditus , et eleemosynse unius monasterii , illud unire , et 
incorporare alteri. Salm. c. 3. n. i5o. Insuper possunt ad 
libitum redire ad monasteria derelicta , dummodo reditus 
non afferret aliquod novum praejudicium aliis monasteriis. 
Num. 148. Possunt insuper generales rehgionum superio- 
res ex concessione Sixti IV. et ejusdem Urb. VIII. sup- 



3o| APPENDIX II. 

primere monasteria miserabilia , transferendo eorum bona 
ad majora monasteria. Adnotetur hic , quod monasteria 
concessa ab universitatibus , cum derelinquuntur , in ma— 
nus ordinarii derelinqui debent , at si propriis reditibus, 
et eleemosynis aedificata fuerint, remanent in dominio 
religiosorum ut de iis possinl libere disponere. Salmant. 
num. 1 47 - 

90. IV. Regulares babent privilegium eligendi judicem 
conservatorem , qui judicet de omnibus illis causis , in qui- 
bus religiosi sunt rei, et etiam in quibus sunt actores, sed 
quando sunt actores , solum propter injurias , et manifestas 
violentias ipsis irrogatas. Yide Salin. tract. 18. c. 3- a n. 
i52. ad 178. 

01. Y. Regulares habent privilegium admittendi eos 
omnes , qui volunt sepeliri in eorum ecclesiis. Adnotamus 
hic praecipua quaedam circa sepulturam , de quafusius tra- 
ctant Salm. tr. 18. c. 3. punct. 6. Quicumque ad puberta- 
tem pervenerit, sibi eligere valet sepulturam ubicumque , 
etiam episcopi ; nisi autem illam sibi eligant, sepeliri in 
cathedrali debent. Ib. n. 18G. Religiosi lamen debent se- 
peliri in monasterio, etsi morerentur extraillud, dummodo 
locus non esset nimis remotus. Novitii valent sibi eligere 
sepulturam extra monasterium : quod si non faciant , 
sepeliri debent in illo , licet obirent, dum in alia domo 
manerent ex licentia sui superioris. Nuin. 187. Idemintel- 
ligitur quoad commensales , et familiares , qui actu ser- 
viunt , et resident in monasterio sub obedientia superioris. 
Et hi valent recipere omnia sacramenta a religiosis. bap- 
tismo excepto , et matrimonio. N. 118. 214. et 2i5. Gra- 
vissimas incurrunt pcenas clerici , et religiosi inducentes 
alios ad promittendum juramento, voto, aut fide data, se 
electuros sepulturam in propria Ecclesia. Num, 191. Pri- 
vandi sunt sepultura , qui moriuntur impcenitentes , et de 
quibus publice constat , non fuisse confessos in anno, nec 
communicasse paschah tempore, et ita etiam hseretici, ex- 
communicati, qui sibiex ira mortem intulerunt, si deinde 
pcenitcntiae indicia non praebuerint, utihabetur in Rituali 
Romano : Peccatores publici cujuscumque pcccati , et qui 
moriuntur inflagranti crimine (ut ex c. Fures de furlo) nullo 
dato signo pcenitcnlia- ; etcnim tunc pracsumuntur et iu 



DE PRIVILEGIIS. 3*3 

peccato obiisse , ut dicunt communiter DD. cum Rituali , 
quidquid dicant Lezana , et Sancins, Salm. c. 3. n. 99. Qui 
hujusmodi defunctos sepelit, lethaliter peccat : etqui se- 
pelit haereticum , aut haereticorum fautorem , aut publice 
excommunicatum , aut usurarium , etiam excommunica- 
tionem incurrit ; et bujusmodi defuncti, si fieri possit, ex 
sepultura extrabendi sunt. Caeterum nemo sepultura pri- 
vandus in quocumque casu sine sententia episcopi , aut su- 
perioris, si cadaver est religiosi. Sabn. tr. 18. c. 3. n. 3o2. 
et 3o4- 

92. Sed ad rem nostram , ad regulares videlicet , redea- 
mus. Plura sunt notanda. 1. Quilibet clericus , aut ssscu- 
laris sibieligere potest sepulturam in ecclesia regularium. 
Et quando aliquis baberet sepulturam suorum majorum 
in illa , et non elegisset abamecclesiam , possunt regulares 
illic eum sepelire. Salmant. tr. 18. c. 5. n. 2o5.-2. Paro- 
cbi qui in associatione ad ecclesiam regularium plus exi- 
gunt , quam exigerent in sepeliendo defuncto in parocbia f 
ut retraberent fideles ab eligenda alibi sepultura, papalem 
excommunicationem incurrunt^ ex bul. Clem. VIII. apud 
Salm.; etlicetbul. editafuitprolndiarumparocbis; tamen 
Lez. Peyr. et Sabn. cum aliis intelligunt eam editam fuisse 
universaliter proomnibus , ibid n. 2o5.-3. Cum sepeliendus 
est defunctus in regularium ecclesia , debent ipsi vocare , 
et attendere parocbum ; sed si ille renuit venire , aut ni- 
mis moratur , possunt ipsi extollere cadaver , et illud in 
suam ecclesiam asportare. Ita communiter Barb. Lez. 
Peyrinus, et alii cum Salm. ex pluribus decretis S. C. 
num. 208. et »09. Officium supra cadaver tum celebran— . 
dum est, non aparocbo aut canonicis , sed ab iisdem regu- 
laribus. Nec parocbus exercere potest illum actum in eorunv^ 
ecclesia ; nec cogere haeredes ad celebrandas missas, aut eo-» 
rumpartem in parocbia ,expluribusdecretis etiam S. C. et> 
idem observandum est etiam pro monasteriis monialium 
exemptarum. Ibid. n. 212. et 2i3. Adnotandum tamen , 
in monialium ecclesiis sepeliri non posse laicos sine licen- 
tia sacr. congr. dummodo aliquis non baberet in eis jus 
sepulturae. Vid. lib. 4- n. 62. 

93. Quaer. utrum regulares teneantur ab solvendam ca- 
nonicam portionem ordinario, aut parocbo? Alia est por- 

13.. 



3o6 APPENDIX II. 

tio canonica episcopalis , et est illa , quae debetur episcopis 
pro omnibus donationibus causa mortis , et pro legatis ec- 
clesiis relictis , aut locis piis eorum dicecesium , ut ex 
Clem. Dudum. deSepult. Ilaccportioquandoquefuittertia, 
quandoque quarta pars ; et Innoc. III. cap. Requisitis, de 
Testam. statuit, ut quoad quantitatem attenderetur con- 
suetudo. Salm. tr. 18. c. 3. n. 1 16. Alia est parochialis , quae 
proprie vocatur quarta-funeralis , et est illaportio, quae 
parocbo debetur ex funeralibus, legatis piis, et omnibus , 
quae perveniuntad ecclesiam, in qua sepeliendus estdefun- 
ctus. Et ista etiam fuit diversa, sed quoad eamdem etiani 
consuetudo attendenda est. Ibid. n. 218. 

94. Sed quoad regulares , eximuntur a solvenda portione 
episcopali eorum monastcria tam bominum , quam femi- 
narum , ex Extravaganti Inter cunctas,§. Quibuscumque, 
de Privilegiis , etex aliis privilegiis apud Salmantic. num. 
21 7. Quoveroadquartam-funeralem, exjure communiolim 
vegulares tenebantur ad illam solvendam , sed bodie at- 
tentis eorum privilegiis , et Trident. sess. 25. c. i3. etbulla 
PiiV. Etsi mendicantium anni 1067. tenentur ad illam sol- 
vendam , ea monasteria dumtaxat, quec uitra l\o. annos , 
antequam concilium confirinaretur, solebant solvere : Ita 
probant Salm. cum sententiacommuni , etpluribus deciv- 
tis S.. C. ex multis privllegiis pontificiis , et praesertim 
Sixti IV., qui imposuit pcenam excommunicationis, etpri- 
vationis beneficiorum parocbis, qui vellent exigereprajdi- 
ctam quartam. Vid. Salm. tr. 18. cap. 5. a n. 218. ad 228. 
Excipiuntur tamen illa monasteria, quae solverent pracfa- 
tani quartam ex contractu inito, aut ex consuetudine iin- 
memorabili. lbid. n. 229. ad 233. 



CAPUT V. 

De privilcgiis regularium ia paHiculait. 

1. r>5. 96. ctg;. De facullatc absolvcndi subditos a easibus ct censuus. 
9S. Dfc rcscrvalione casuuni ctc 99. Dc facultalibuscpioad sccularcs. 
100. Utrum ix^ularcs possint absolverc a casibus cpiscopis reservati> 
jiue, vcl consncludine. 101 Utruni a casibus papalibus. ioa . Utrum 
iu itincrc, ;iu\ cx buiU Cnuiatx ctc io3 Utrum confessarii rcju- 



DE PRIYILEGIIS. >>T 

lares possint denuo examinari ab|episcopo. II. — io\ ct iol>. Circadi*- 
peusationem in irregularitatibus. III. -- ioG. De dispcnsalionc ifi 
praceptis ecclcsiasticis clc. IV. — 107. Circa olTicium divmure 
108 Circa dispensationem votorum , ct juramcntorum. 109. Circa 
votum castitatis eonjugum, ct sponsorum. VI— 1 10. De prttllogio 
religiosorum , novitiorum et famulorum conGtcndi cuicumque sa- 
ccrdoti etc. 111. I)c religiosis pcregrinantibus. 112. Utrum in juo»- 
l^o elc. VII. — 1 1 3 ad 116. Circa ordinum receptionem. 117 ad iao. 
Circa ordinum collationcm. 121 et 12-2. Circa celebrationem missa- 
rurn. 12Z Circa communionis ministrationcm. I2i{ ad 128. Circa 
concionanduua. 

95. I. Quoad facultatem , quani habent superiores regu- 
Jares circa absolutionem a casibus reservatis , et censuris, 
oportct hic distinguere potestateni erga subditos ab illa , 
quain habent erga scculares. Sub nomine auperiorum ic- 
gularium veniunt non solum generales, et provinciales , et 
eorum vicarii subrogati in eorum locum , sed etiam omnes 
lccalessuperiores , ut priores,guardiani, rectores , et etiam 
eorum vicarii , quando ipsi absunt , saltem per integrum 
diem. Ita communiter doctores. V. Salm. t. 18. c. 4- »« 1 • e* 
c. Abbatis, de Priv. in 6. Omnes-isti absolvere possuntsuos 
subditos primo ab omnibus casibus , et censuris non resev- 
vatis Pontifici , licet fulminatae essent ab homine per spc— 
cialem sententiam , ut dicuu,t Salm. cum Lezana , Caiidido, 
Pelliz. etc. ex privilegiis Pauli V. Sixti IY. et Eugenii IV. 
Salm. ibid. n. 2. Et id , quod currit pro professis,vaiet et 
pro novitiis , ita ut iidem absolvi possint a superioribus 
1 egularibus a casibus cpiscopis reservatisincursis,non solum 
post ingressum , sed etiam ante, ut Salm. cum Bonac. PeL- 
liz. ctc. et P. Mazzotta cum Sancbez, Tamb. etc. Salm. 
tr. 18. cap. 3. n. 87. et Mazzot. tom. 3. de Res. cas. c. ?.. 
qua^st5. Et idem dicunt Salm., et Mazzota cum Peyrino, 
et Tambur. Salm. ibid. n. 98. et Mazzotta 1. cit. quoad 
illos , qui provimi aunt , qui recipiantur , v. gr. si man: ,t 
mprobatione in monasterio, ut assumaut habitum, et id 
exbullaClem. VII. relata Candido,Kod. etaSalm. tracta- 
tutn deCens.c. ?.. n.8o., inqua fuitconcossum provincia!-- 
bus regularibus, et eorum vicariis , aut aliisdeputatis ab- 
solvcre novitios ordinis ab omnibus casibus reservatis 
( exceptis illis bullae Ccena 5 ) incursis ante ingressum , et a 
ccnsuris , qurc illis sunt annexa\ His posset aliquis objiccre 



3o8 APPENDIX II. 

decretum Urbani VIII.,allatum lib. 7. n. 95. in quo fuit 
£tatutum , quodper coniirmationem privilegiorum obtento- 
rum a regularibus post Tridentinum non intelligebantur 
rursus concessa iusa privilegia ipsis ablata tam a concilio , 
quam a S. C. absolvendi a casibus reservatis ordinario. 
Multipliciter respondent Salm. huicoppositioni loco citato; 
sed eorum responsiones non suadent, ut diximus. Ibid. 
11. io3. Responsio congruentior videturesse, quod decre- 
tum Urbani loquitur de secularibus , sicut etiam loqueba- 
tur propos. 12. damnata ab Alexandro VII.; sed non de 
novitiis , qui in favorabilibus communiter a DD. reputan- 
tar ut religiosi; ita Sanchez, Suar. Castrop. Lezana cum 
iisdem Salm. tr. ]5. cap. 3. num. 85. et aliis. Eo magis, 
quia Clemens VIII. ita declaravit. Diana part. 3. tr. 2. 
resp. 73. refert privilegium concessum jesuitis (quod ex 
communicatione extenditur ad omnes religiones), quo 
possint communicare novitiis omnia privilegia societatis. 
Excipiunt tamen Bonac. Pelliz. et Salmanticens. 1. c. n. 
87. casum , quo jam inceptum esset jadicium episcopi 
contra novitium, antequam intraret ; quia tunc (utaiunt) 
posset episcopus eum extrabere , et punire. Quod dictum 
est de novitiis, idem dicit P. Mazzotta loco citato cum Pey- 
rino de familiaribus monasteriorum. : dummodo inibi sint 
quasi de familia , et continui commensales , ut dicitur in 
bulla Superna Clementis X. 

96. Possunt secundo regulares absolvere suos subditos 
professos , et novitios , etiam sicut superius dictum estlib. 
6. n. 593. v. Eadein in fine, ab omnibus casibus papali- 
bus occultis eodem modo , quo episcopi valent absolvere 
suos subditos ex cap. Liceat. Atquehoc ex privilegio Pii V. 
relato per extensum a Salm., et P. Concina, confirmato a 
Benedicto XIII. in bulla Pretiosus anno 1727. in qua fuit 
concessa regularibus potestas absolvendi etiam a casibus 
bullae Ccena3 , excepto relapsu in haeresim , falsificatione 
litterarum apostolicarum , et translatione rerum prohi- 
bitarum acl infideles. Ac obiter hic notandum, quod in 
«licta bulla fuit etiam concessa generali dominicano- 
rum potestas dispensandi ab irregularitate ob homicidium 
commissum a subditis, dummodo patratum non fuerit 
data opera , et secutum intra claustra monasterii. Sed id 



DE PRIVILEGIIS. 3o 9 ( 

revocatum est a Clemente XII. Yide dicta 1. 7. n. 101. 

97. Possunt tertio regulares absolvere suos subditos ab 
excommunicatione ob percussionem , etiam gravem , et 
enormem , etpublicam, inflictamnon soluin religiosisejus- 
dem ordinis , sed etiam alterius , et etiam clericis seculari- 
bus. Castr. Roncaglia , Salmant. et Croix , ex privilegiis 
Bonif. IV. et Clem. VIII. Atque hic adnotandum, quod 
si percussio sit levis , aut occulla , religiosus percussor (si 
velit) potest petere absolutionem etiam ab episcopo, sed 
obtenta sui superiori^licentia. Lib. 7. n. 107. Dictum est 
subdi/os , quia nequeunt absolvere seculares , cum hic ca- 
sus limitatus sit regularibus intra Italiain , et extra Romam 
a Clemente,ut mox dicetur num. 99. 

98. Adnotandum bic praeterea , superiores regulares ex 
concessione Clementis VIII. posse, si ipsis expediens vide- 
tui , reservare undecim casus , sed non plures sine consen- 
su capituli generalis, aut saltem provincialis propr<5vincia. 
Si autem superior denegat licentiam , et utrum pro pi ima 
vicepossintreligiosiabsolviareservatis, videibid. 6. n. i34- 

99. Quoad vero saeculares , olim mendicantes gaudebant 
privilegio, quo poterantabsolvere saeculares ab omnibus ca- 
sibus , et censuris reservatis tam a Pontifice , quam ab epi- 
scopis. Seddeinde decretoClem.VIII. an. 1602. confirma- 
to a Paulo V. an. 161 7. et Urbano VIII. an. 1627. limitata 
iuit praedicta potestas , et statutum fuit , ne regulares exi- 
stentes extra Romam , et intra Italiam , possent absolvere 
seculares nec a casibus bullae Ccenae , nec ab aliis sex se- 
quentibus : scilicet 1. A percussione clerici. 2. A duello. 
3. A violatione immunitatis. 4- A violatione clausurae mo- 
nasteriorum monialium ob pravum finem. 5. A simonia 
confidentiali in bcneficiis; et denique ab omnibus casi- 
bus, quos sibi reservant episcopi. Itaque tam ex dicto de- 
creto Clem. VIII. quam etiam ex bulla Greg. XII. Cum a 
sacra; et praesertim ex proposit. 12. damnata per Alexan- 
drum VII. quae sic se habebat : Mendicantes possunt absol- 
verc a casibus episcopis reseryatis , non obtenta ad id episco- 
porum facultate , hodie non est in dubium revocandum 
(quidquid aliqui dicant), quin sa?culares absolvere non pos- 
sinta casibusab episcopis reservatis. Vid.l. 6. n. 599. vers. 
Certum est , etlib. 6. n. 96. Ita nequc possunt absolvere 



3ifc APPESDIX II. 

seculares a scx casibus Clementis : etsi occulti sint , contra 
P. Vivam : potestas enim, quarn regulares habent ex bulla 
S. Pu Y. relata n. 96. qua possunt absolvere casus oc- 
cultos , quam liabent episcopi ex cap. Liceat , est solum 
respectu suorum religiosorum, non autem saecularium. Id 
tamen probabile judicamus cum Viva, Comitolo, et aliis, 
quibus adhreret etiam P. Concina , scilicet quod regulares 
possint absolvere a casibus , quos sibi in synodo episcopus 
reservarit , sed deinde non expressit illos in tabella ; quia 
tunc prsesumitur voluisse concedere potestatem ab iis ab- 
solvendi omnibus confessariis, modo ab ipso approbatis. 
Vid. lib. 7. n. 100. 

100. Dubitatur 1. utrum religiosi possint absolvere se- 
cularesa casibus non reservatis sibi ab episcopis, sed injure, 
aut ex consuetudine reservatis episcopis , ut sunt abortus 
fcetus animati, et alii adnotati n. 46? Negant Viva , Bord. 
Cabass.*Mi!ante , et alii, eo quod (ut aiunt) in decreto 
Pauli V. et Urbani VIII. prohibetur regularibus absolvcre 
laicos a casibus episcopis reservatis. A cadbus cisdcm or— 
dinariis reservatis sunt verba Urbani. INihilominus proba- 
bilius aflirmant Conc. La-Croix , Sporer, Salm. Lezana , 
Sanch. cum multis aliis, quibus adba^ret etiam (se retra- 
ctans) P. Viva in suaMorali. Ratio est , quia citata verba 
decreti Urbani (etidem de decreto Pauli V. ) intelligenda 
sunt de casibus, quos episcopi sibimet rescrvant : cum talia 
decreta , ut diximus n. praxed. sint confirmativa decreti 
Clem. \III. in quo fitmentio tantum casuum, qui sibi ab 
episcopis reservantur , ncc a casibus [ liacc ait Clem. ) ouvs 
ordinarii reservarunt , aut in posterum rcscn>abunl. Eo ina- 
gis, quia, ut ait P. Suarez, casus reservati episcopis in 
jure debent potius dici delegati cpiscopis, quam reservati. 
Sed animadvertendum , id non vaiere quoad pcrcussioncni 
clerici, nec quoad omnes alios casus , quos sibi ordinarius 
jeservaret : etenim quoad istos sublata fuit omnis facuhas 
regularibus, ut dictum est 11. prxced. Vid. lib. 7. n. cyc). 

iot. Dubitatur 1. utrum regulares absolvere valeant 
seculares a casibus papalibus? Negaut pauci quidem, il 
est Viva cum Bordono, et Florino, cx iisdem decretis 
Pauli V. et Urbani VIII., quibus etiam vetitum fuit regu- 
laribus absolvere a casibus reservatis sedi aposlolica 



DE PRIVILEGIIS. 3ii 

At communissime , et probabilius aflirmant Bon. Aversa , 
Sabnant. Pelliz. Rodriq. Potestas, Peyrinus , et ipse Viva 
iu sua Morali (licet id aflirmet solummodo quoad casas 
papales occultos) ex privilegio Pauli III. concesso ann. 
i545. Jesuitis , quo dictum fuit , quod possent absolvcie 
sa^culares ab omnibus peccatis ctiam scdi apostolica? reser- 
valis , exceptis contcntis in bulla Ccena?. Nec obstant praj- 
dicta decreta Pauli V. et Urbani VIII. quia (ut dictum 
est n. anteced. ) intelliguntur de casibus Clementis VIII. 
(quos supradicti Pontifices confirmare voluerunt) in quo 
solum casus bullae Cccnae , et sex alii excepti fuere. Anim- 
advertendum autem est , banc potestatem valere tantuin- 
modo quoad forum internum num. 96. et 97. Observeiur 
praeterea , quod dictum est n. 3i. de abbatibus., baben- 
tibusquasi episcopalem jurisdictionem. 

102. Adnotandum bic,quodobm confessc»rii regulares 
ex concessione Gregorii XIII. et Eugenii IV. in itineitf 
poterant excipere confessiones , non modo subditorum 
dieecesis, ubi approbati erant , sed cacterorum. Ex bulla 
Cruciatae , cum approbarentur in uno loco , erant appro- 
bati pro omnibus. Ita apud Salmanticens. tr. 38. cap. f\. 
rium. 71. et 72. Innocentius autcm X. deinde statuit , ne 
re^ulares possent excipere confessiones alicubi sine loci 
ordinarii licentia : etinmsi baberent privilegium Cruciatae, 
ut declaravit lunocentius XII. in bulla Cum sicut , anno 
1700. Vide lib. 6. num. 548. v. 5. etnum. 549. 

io3. Animadvertendum prseterea est , quod olim ex 
Clem. Dudum de Sepult. regulares approbati absolute 
semel ab ordinario non poteraut obligari , utdenuo exami- 
narentur. Altamen S. Pius V. in Extrav. Romani Ponii- 
Gcis, dixit, quod episcopus successor, pro majori quiele sua? 
conscientia? posset rursus illos examinare. Sed post Gre- 
gor. XIII, in sua bulla In tanta negotiorum etc. (relata a 
Navarro in fine sui Manualis) ad tollendas lites exortas 
circa regulares, revocavit omnes declarationes S. Pii , et 
praesertim banc concernentem approbationem confessario- 
rum regularium ; revocavit , inquam , adstatum pristinum 
dispositionis Tridentini, quod sess. 23. cap. i5. nibil aliud 
exegit quoad regulares, nisi ut approbarentur ab ordiua- 
rio. Ilinc inferunt multi DD. ut Auavius, Dicaslillus, Vil- 



3-ta APPENDIX II. 

lalobos, Delbene , etc. apud Salmant. tr. 18. c. 4- "• 1 J 9- 
quod regulares approbatosexamine ab aliquo episcopo non 
possit denuo examinare successor. Attamen contrarium 
luentur Diana pag. 3. tract. 2. resp. 27. et Lezana , Boss. 
Bordone, et multi alii ex decreto S. C. (relato a Lez., et 
Diana), quo fuit declaratum , quod non obstante bulla 
Gregor. XIII. posset episcopus successor examinare appro- 
batos ab antecessore , et banc hodiernam esse episcopo- 
rumpraxim testantur Diana et ipsi Salm. Sed probabiliter 
dicunt Salm. ibid. num. 120. cum Villalob. quod tam ex 
constitutione S. Pii, quam ex declarat. S. C. possit ordi- 
narius successor iterum vocare ad examen aliquem , aut 
aliquos regulares , quos notitiam babet non esse idoneos ; 
sed non potest edicto generali suspendere omnes confes- 
sarios regulares , usquedum denuo examinentur. Caeterum 
animadvertendum est, quod revocando generaliter ordi- 
narius omnes licentias, non comprebendat regulares, qui 
in odiosisnon comprehenduntur, nisi exprimantur, Salm. 
tract. 18. cap. 4- num. i5., cum communi. Animadverta- 
tur insuper, quod capitularis vicarius sede vacante non 
possit ad examen vocare regulares ex privilegio iis con- 
cesso a ClementelV. Yid. Salmant. num. 1 16. et Dianam, 
pag. 3. tr. 1. resp. 27. Animadvertendum praeterea , supra 
dicta valere pro approbationibus concessis absolute, non 
tamen pro concessis ad tempus , e. g. ad sex menses, ut 
plerumque fit ; cum certum sit ex bulla Innoc. XIII. 
Apostolici ministerii , confirmata per Bened. XIII quod 
confessarii tam seculares, quam regulares non valeant 
excipere confessiones extra locum , personas , et tempus 
praescriptum , quocumque privilegio non obstante. 

104. H. De facultate regularium dispensandi in irregu- 
laritatibus. Regulares valent ex piivilegio S. Pii Y. relato 
n. 97., confirmato a Julio II. dispensare cum suis subditis 
in omnibus irregularitatibus occultis , in quibus possunt 
ordinarii dispensare cum suis dicecesanis ex cap. Liceat , 
ut dictum est n. 29. Et idem possunt cum secularibus , 
ut aiunt Suarez , Sancbez, Pelliz. Sayrus , Salm. Sporer, 
Lez., etc. ex concessionibus Sixti IY. etpraedicti Juliill. 
Vid. lib. 7. n. 355. 

io5. Possunt pra?terea regulares dispensare cum subdi- 



DE PRIVILEGIIS. 3t3 

tis in quacumque irregularitaLc , aut ob delieLum , aut ob 
defeclum ex privilegio Martini V. Yid. eodem n. 355. 
Itaque, ut ad particularia descendam , possunt superiores 
dispensare cum subdilis , i. in irregularilalibus ob homi- 
cidium non solum occultum, uL conccssum fuit in privi- 
legio MartiniV., sed etiam voluntarium notorium , ut di- 
ctum cst n. 96. ex privilegio Benedicti XIII., dummodo 
daLa opera patratum non fuerit , et consummatum intra 
claustra. 2. Quoad dcfectum anima? possunt dispensare 
cuni religioso ad suscipiendum sacerdotium , licet ipse 
passus esset permanentem dementiam , si deinde medi- 
corum judicio cessavit ejus periculum. Yid. lib. 7. n. 400. 
in fin. 3. Quoad defectum corporis, ut si alicui pes , aut 
oculus cleficeret , etiam sinister , possunt dispensare , ut 
probant Salm. tract. 10. de Cens. c. 9. n. ^5. cumBordon. 
ex privilegio Sixti IY. Et in dubio possunt etiam decla- 
rarc , defectum non obstare, ut possunt ordinarii cum 
suis subditis. Yid. lib. 7. n. 4- m & nc - 4- Quoad defe- 
ctum naLalium, liaec irregularitas per se cessat religionem 
profitendo quoad id , quod spectat ad ordinum susce- 
ptionem,uthabeLur ex c. 1. de v Fil. presbyt. , nam quoad 
dignitales neccssaria est dispensalio. Sed pluribus privi- 
legiis possunt dispensare cum suis omnes superiores regu- 
lares generales , provinciales , eL cLiam priores. Lib. 7. 
n. 354. et 4?6- ^id- etiam Salm. tract. 10. c. 9. n. 57. et 
tract. 18. c. 4- n - 2 ^. cum Bord. Peyr. Lez. Pelliz. etc. 
Quod vero inquit Sotus , professione cessare quamlibet 
irrePularitaLem , id communius negaLur. Yid. Salm. 
tract. 10. c. 7. n. 5S. — 5. Possuut dispensare in bigainia 
eliam vera ex privilegio Martini Y. ; ita Castropal. Pelliz. 
Macedo, Salm. etc. Yid. lib. 7. n. 355. et45s. — 6. In ir- 
regularitate etiam publica ob defectum lenitatis. Lib. 7. 
n. 468- — 7- Et ultimo possunt regulares dispensare cum 
suis subditis in omnibus inbabilitatibus , et pcenis con- 
tractis ratione delicti , ut privationis ollicii , beneficii , 
vocis , loci, etc. eLsi ilia) reservalae sint Pontifici, ut aiunt 
Suar. Sanch. Pelliz. , et Salm. cum aliis privilegiis Six- 
ti IY., S. Pii V. et GregoriiXIY., Salm. tr. 18. c 4. n. 29. 
106. III. Prsclati regulares habcnt potestatem dispen- 
sandi cum suis subditis in prreceptis ecclesiasticis , ut 
I. 14. 



3ij APPENDIXII. 

possunt episcopi cum suis dioecesanis. Etenim ipsi habent 
quasi episcopalem jurisdictionem , ut communiter docent 
DD. ex Clement. Ne Romani , de Elect. Salrn. tract. 18. 
c. 4- n - 3i. cum Bonac. Pasq. etc. Et ideo possunt proba- 
biliter dispensare in omni eo , quod non est specialiter 
Pontifici reservatum. Et praesertim in dubio, utrum res 
dispensatione indigeat , utdiximus. Salm. n. 33. Possunt 
etiam dispensare cum causa ( sicuti semper supponitur ) 
in legibus pontificiis , cum latae sunt pro aliqua provin- 
cia , aut monasterio parliculari , quia tunc praesumitur 
data hujusmodi facultas ; aut cum talis est consuetudo , 
aut quando non potest facilc recurri ad superiorem : aut 
quando agitur de rebus parvi momenti , quse non obligant 
ad lethale peccatum , aut qua? frequenter accidunt , ut 
jejunia , abstinentia a carnibus , festorum observantia , 
recitatio officii ; dummodo non dispensetur per longum 
tempus, ut dicunt Salm. cum Cajetano, Soto, etc. Et idem 
Valet quoad regulares religionis. Num. 34- et 35. Ita di- 
cunt etiam Azor. Castr. Salm. Trull. Macedo, etc. posse 
superiores dipensare ad opcrandum diebus festis tam cum 
religiosis , quam servis domesticis , sed non cum extraneis , 
qui alioqui possunt operari pro monasterio , si monaste- 
rium sit pauper , ut aiunt Sylv. Fagund. et Sahn. cum 
Pasq. Leandro , et aliis. Salm. tract. 18. c. /\. n. 3^. 

107. Quoad divinum officium notentur hic privilegia , 
quae habent regulares 1. Leo X. concessit religiosis, ut 
possent recitare horas privatim omnino mentaliter. (Sed 
P. Ferraris Biblioth. v.Offic. n. 101 . citans Sporer , ait hoc 
privilegium esse adulterinum). Praeterea ut possint antici- 
pare officia longiora, et reservare brevia pro diebus majoris 
occupationis. 2. Clemens VII. concessit omnibus regula- 
ribus infirmis (intelligitur de illis infirmis, qui per se non 
excusantur ab officio ) et infirmariis posse satisfacere 
officio recitando 6. aut 7. psahnos (assignandos a supe- 
riore) 7. Pater y eft 2. Crcdo. Et Martinus V. concessit 
convalescentibus , ut satisfacere possent dicendo illam 
officii portionem, quam judicaverit eorum confessarius. 
3. InnocensIV. concessit monialibus S. Clarae (etitaintelli- 
gitur pro omnibus aliis communicantibus ) satisfacere ofii- 
C)0 conversarum ob quamcumque rationabilem causam . 



DE PRIVILEGIIS. 3i5 

v. g. si religiosa non sit bene instructa juxta judiciuni 
abbatisssc , aut confessarii , in officio choristarum : aut si 
sit scrupulosa , aut ob labores lassa , aut occupata rebus 
utilibus, ut esset religioso esse applicatum ad excipiendas 
confessiones , praedicationi ; aut studio ecclesiastico pro 
majori diei parte. Etenim supponitur , quod privile^iis 
concessis monialibus gaudeant etiam religiosi acl inviccm , 
ut dictum fuit n. 10. Animadvertunt insuper Salmant. , 
hujusmodi privilegio eos posse uti etiam sine licentia 
superiorum ; fuit enim concessum sine ista conditione. 
Animadvertunt praeterea , quod , si moniales omitterent 
laicarum officium , utentes hujusmodi privilegio non 
peccarent lethaliter , quia tunc reputantur ut laicae , qua? 
sub mortali non tenentur ad sui officit recitationem. Sed 
hoc non mihi placet , etenim hujusmodi privilegio mo- 
nialis non transit in qualitatem laicae , sed tantum officium 
ejus choristae transit , et commutatur in illud laica?. 

108. Y. Confessarii Mendicantium , et caeteri regulares 
communicantes potestatem habent irritandi , remittendi 
et dispensandi juramenta , ac vota. Possunt insuper dis- 
pensare cum conjugibus quoad inrpedimentum ad petendum 
debitum , propter incestum commissum cum consanguinea 
conjugis, ut communiter aiunt Sanchez , Pontius, Salm. 
aliique contra P. Concin. ex multis privilegiis variorum 
Pontificum. Vid. lib. 6. n. 1076. v. Insuper. Animadver- 

| tendum est autem hic , quod confessarius debet in hoc 
obtinere licentiam specialem , saltem a superiore inferiore 
sui monasterii. lbid. v. An autem. 

109. Possunt prseterea confessarii Mendicantes dispen- 
sare cum conjugibus in voto castitatis elicito ante matri- 
monium , ad petendum debitum , sicut etiam communiter 
dicunt Pastr. Pont. Sanch. Tourn. Wigandt, Salmant. etc. 
ex privilegio S. Pii V. et etiam in voto elicito post matri- 
monium , uti rite existimant Sanch. Salni. etc. ( contra 
Pontium ) ex aliis privilegiis , ex quibus possunt ipsi dis- 
pensarein omnibus votis, in quibus valent de jure ordina- 
rio dispensare episcopi cum suis subditis. Vide lib. 6 
n. 987,. v. An autem , ct n. 1128. Idvero, quod mapis 
ambigitur est, utrum in casu necessitatis possint dispen- 
sare cum sponsis , ut possunt episcopi in voto castitatis 



3i6 APPENDLX II. 

ad contrahendum matrimoninm? Plerique afTumant , ut 
Anacletus, Vidal, Passeus , Hemiquez, etc. quam senten- 
tiam mobabilem judicant Saimanticenses, et Elbel. Sed 
communius negant Layman, Barbosa , Sancliez, et Pon- 
tius , dicentes , quod regulares possint dispensare solum 
in votis, in quibus valent dispensare episcopi dejure orcii- 
nario , sed non extraordinario , ut in casuisto. Respondent 
autem adversarii , in casu necessitatis episcopos etiam cle 
jure ordinario dispensare , cum sit hujusmodi potestas 
annexa eorum officio , dignitati , ut dictum fuit n. 34- 
et f[i. Unde non possumus habere ut improbabilem pri- 
inam sententiam. Vid. 1. 6. n. T128. infin. 

110. VI. Cum secularibus conceditur facultas deligendi 
sibi confessarium , aut a summo Pontifice, aut ab eorum 
ordinario, semper supponitur , quod sit confessarius ap- 
probatus ab episcopo ; sed regulares ex expressa , aut tacita 
sui superioris licentia possunt confiteri cuicumque sim- 
plici sacerdoti : quod communiter existimatur cum Suarez , 
Lugo , Salm. tr. 18. c. 4- n - 49- Quare omnes superiores 
regulares possunt sibi eligere in confessarium quemlibet 
sacerdotem, ut etiam communiter dicuntDD. ex cap. ult. 
de Poenit. et Rem. Idem vero , quod pro religiosis , valet 
et pro famulis commensalibus monasterii , uti habetur ex 
Trid. sess. 25. c. 11. ex quo possunt recipere a religiosis 
sacramenta pcenitentiae , eucharistiae , et extremae unctio- 
nis. Et idem valet quoad novitios , qui in favorabilibus 
sub religiosorum nomine veniunt , ut omnes fatentur, et 
declaravit sacr. congreg. die i^. augusti i665. Quare ipsi 
possunt absolvi ab onmibus casibusab episcopo reservalis. 
Salm. n. 5^4- ; ut dictum est n. g5. Sed id non valet pro 
equitibus S. Jacobi, et similibus, ut dicunt Salmanti- 
censes cum communi , nam hujusmodi viget consuetudo. 
Ibid. n. 58. 

111. Adnotandum insuper, quod religiosi peregrinan- 
tes, si habeant socium (dummodo sit idoneus) ejusdem 
ordinis, illi confiteri debent. Si vero desit socius, aut 
alius ejusdem ordinis sacerdos , tunc conliteri possunt cui- 
libet sacerdoti idoneo regulari , aut saeculari : quod com- 
mune estapudomnes. Sed quseritur , utrum talis sacerdos 
approlaius in illo loco esse debeat? Ita volunt pauci qui- 



DE PRIVILEGIIS. Hj 

dam , ut Wigandt, Concina, etc. Sed communissime , et 
quidem recte negant Suarez , Roncaglia , Castropal. Salin. 
Elbel , aliique. Et quia talis est consuetudo religionum , 
quae facit praesumere consensum ordinariorum ; et quia 
Innocens VIII. absolute concessit religiosis peregrinanti- 
bus , ut, cum non possent liabere sui ordinis confessarium, 
quemcumquc alium prcsbyterum idoneum religiosum y vel scc- 
cularcm eligerc valcrcnt. Vide lib. 6. n. 5'j5. 

1 11. Dicunt insuper Lugo, d. 20. num 86. et Salmanti- 
censes , tract. 18. cap. 4- n. 1^4? cum Wavarro, Soto, Ca- 
strop.Peyrino, Bossio,ete. quod tempore gcneralis jub.ilaei 
possint regulares, et etiam moniales sine suorum superio- 
-rum licenlia confiteri religiosis alterius ordinis , licet ha- 
berent confessarium ordinis sibi assignatum , ex pluribus 
privilegiis , quae referunt Lugo , Mendo , etc. Vid lib. 6. 
n. 788. v. not. 8. 

u 3. VII. Regulares, quoad ordines, non recipiunt 
Iitteras dimissoriales ab episcopis , sed ab eorum superio- 
ribus , aliter graviter peccant, et incurrunt suspensionem. 
Attamen quoad recipiendos ordines , primo S. Pius V. 
ipsis concessit privilegium recipiendi ordinesa quocumque 
episcopo; sed boc revocatum fuit per Gregorium XV. 
Quae abrogatio confirmata esta pluribus aliis Pontificibus, 
et nupera RenedictoXIV. bulla Impositi etc. anno 1 74-7 • ? 
qua practerea praecipitur , ut, si loci ordinarius ordinatio- 
nem tenet , ab ipso debeat examinari, et ordinaii rcligio- 
sus ; quod si episcopusabsit , aut non habeat ordinationem, 
potest ordinari ab alio episcopo ; sed tunc requiritur attes- 
tatio aulhentica vel vicarii generalis, velsecretarii,autcan- 
cellarii ipsius episcopi, qua constet , aut vel ipsum abesse a 
dicecesi, vel ordinationemhabituruni non esseproximo legi- 
timo tempore per leges ecclesiasticas statuto. Et praeci- 
pit idem Pontifex, hoc expresse declarandum esse, ut 
cognoscatur, quod non sufficit, utdicatur episcopus ordi- 
nationem non habiturus, si accedant extra tempora ; aliter 
easdem subdit pcenas , quas subeunt, qui sine dimisso- 
1 ialibus litteris ordinantur. Insuper vetacur religioso , 11 e 
alibi data opcra permaneat , uteximatse ab examine epi- 
scopiloci , ubi prius morabatur. Religiosi veromorantes m 
dicecesibus, ({iiae sunt nulliiis , ordinari debent ab episcopo 



* l 8 APPENDIX II. 

viciniori. Vide lib. 6. nniii. -68. et num. 788. not. 8. 

114. Quseritur hic 1. a quo debeant ordinari novitii ? 
Dicunt Suarez , et Henriquez , ab ordinario autoriginis, 
aut domicilii : sed Sanchez , Castrop. Delbene , et Fagna- 
nus cum aliis existimant, quod possint ordinari ab ordina- 
rio loci, ubi est novitiatus. Recte dicunt La-Croix, et P. 
Mazzota , utramque sententiam esse probabilem , dum- 
modo ( quoad hanc secundam ) novitius animum habeat, 
quantum inse est, perpetuopermanendi inillomonasterio 
in quo est , ethac de re juramentum praebeat, ut praecipi- 
tur in bulla Speculatores. Ibid. n. ^65. 

n5. Quaeritur secundo ,utrum religiosi possint ordinari 
exira tempora PNegamt Vasquez, Lezana; etc, etenim aiunt, 
quod, etsi Cregorius XIII. id concesserit Jesuitis, attamen 
prohibuit communicationem. Sed hodie non amplius est 
in dubium revocandum , quin possint tam ex multis pri- 
vilegiis concessis aliis religionibus, quam ex declaratione 
nuper facta per Benedictum XIII. in conc. Romano (tit. 5. 
cap. 1.) in quo statutum fuit , quod talia privilegia in suo 
robore persistant , ncc eis derogatum fuissc constet. lbid. 
n. 797. dub. 3. 

116. Quaeritur tertio,utrum cum ordinantur regulares 
cxtra tempora , valeant ordinari quocumque die , in quo fit 
officium duplex, etiamsi nonsitfestum de praecepto ? Affir- 
inant Fagundez, Villalob. Diana, elc. , et dicunt esse proba- 
bile Suarez , aliique ; quia Alexander VI. cum ageret de 
hujusmodi privilegio dixit posse ordinari dicbus domi- 
nicis , swe festwis duplicibus , at non dixit de pracepto. 
Hanc opinionem rejicere non audeo , existimo tamen pro- 
babiliorem oppositam cum Lug. Morin. et Escobar, quia 
Gregor. XIII. agens de eodem privilegio delaravit, dicens, 
dicbus dominicis, et festivis diebus , et non dixit duplicibus : 
Dies festivus proprie accipitur ille, in quo vetantur opera; 
unde intelligitur de praecepto. Et revera usus obtinet 
quoad omnes eos, qui dispensatione ordinantur , in tribus 
diebus festivis , pro quibus valet eadem regula. Vid. 1. 6. 
n. 797. dub. 4- 

117. Quoad potestatem vero conferendi ordines , olim 
abbates regularesexconcessione ipsis facta in synodo VII. 
f sicuti habetur in can. Quoniam dist. 169. )pot< rnnt mini 



DE PRIVILEGHS. JV9 

strare tonsuram, et ordines minores, non solum suis sub- 
ditis religiosis, sed omnibusaliis. Attamen per Trid. sess. 
23. cap. lo.hujusmodi potestas fuit ipsislimitatapro solis 
regularibus subditis. His tamen non obstantibus pleri- 
que DD. sustinuerunt, abbates , saltem mitratos (ut exi- 
stimant Salm. et adducunt plura S. C. decreta) qui pos^ 
sunt pontificalia exercere , posse ordinare etiam seculai -es 
suos subditos , et etiam alios , habentes dimissoriales litta- 
ras suorum ordinariorum ; nihilominus omnes istae opinio- 
nes locum amplius hodie non obtinent post decretum S. 
C. approbatum ab Urbano VIII. die 17. jan. anno 1642, 
quo rejecta quacumque contraria sententia , prohibitum 
fuit abbatibus , ne ordines conferrent , vel litteras dirnis- 
soriales concederent aliis, quam solis subditis regularibus ; 
iisquecontrarium facientibus suspensio imposita fuit. Ex- 
cipiuntur tamen plerique descripti in cancellaria Rom. 
qui privilegium habent dimissoriales epistolas concedendi, 
ut abbas Montis Cassinensis,abbas Cavensis, etc. Vid. 1. 6. 
n. 763. 

118. Quaeritur hic 1. utrum abbates habentes jurisdi- 
ctionem pene episcopalem in aliquo territorio separato , 
possint ordinare suos subditos saeculares ? Molfesius apud 
La-Croix lib. 6. p. 2. n. 2236. , affert declarationem affir- 
mativam S. C. Sed Benedict. XIV. de Synod. 1. 2. c. 11. 
n. i5. , refert alteram contrariam , et idem affert decisum 
P. Zacharia apud La-Croix loco citato. 

1 ig. Quaeritur 2. utrum abbates , qui possunt ordinare 
subditos professos, valeant et novitios ? Negant Castrop. 
Barb. Sayrus, etc. Communius auiem , et probabilius affir- 
mant Suar. Laym. Sanch. Escobar et Salm. cum aliis , 
quoniam in favorabilibus regulariter sub regularium no- 
mine veniunt etiam novitii ut diximus. Vid. lib. 6. 
cit n. 764. 

120. Quaeritur 3. utrum ordines collati ab hujusmodi 
abbatibus, saecularibus , aut regularibus nonsubditis, sint 
validi ? Negant Suar. La-Croix , etc. Sed affirmandum 
estcum Sanch. Salm. Tab. Pelliz. etc. , quia hacc facultas 
( ut diximus) olim fuit concessa abbatibus; et a concilio 
deinde, et decreto Urbani vetitum illis fuit tantum facul- 
tatis exercitium : unde ipsi illicite, sed vahde ordinant. 



320 APPEIVDIX II. 

Et quod ita se res habeat, apparet ex eodem decreto Urba- 
ni, quo ordinatis imponitur suspensio. Pro validis ita- 
que habentur ordinesiis collati. Et ita decisum pluries per 
S. C. ailfert Benedict. XIV. dc Synodolib. 2. c. 11. n. i3. 

121. VIII. Quoad celebrandam missain, et ministran- 
dam eucbaristiam , olim e.x privilegiis Sixti IV. Alexandri 
VI. et Urbani VIII., poterant celebrare in altari portatili , 
tam in suis domibus, quain in suis ruralibusdomibus vul- 
go grancie, etiam contradicente episcopo. Salm. tract. i5. 
c. 7. n. 79. Sed Clem. XI. anno 1703. suo decreto decla- 
ravit, quod omnia eorum privilegia celebrandi in altari 
portatili revocata sint per Tridentinum. Itemque declara- 
vit Benedict. XIV. in bulla Magno §. 29. Necpossum as- 
sentiri P. Mazzottae dicenti , hujusmodi prohibitiones in- 
telligi factas quoad domosprivatas , sed non quoad proprias 
religiosorum ; nam in decreto Clementis agitur de privile- 
gio celebrandi in locis , in quibus dcguntj loca autem , in 
quibus degitur, sunt domus propriae, non alienae. Inno- 
centius insuperXIII. anno 1723., in bulla Aposlolici mini- 
sterii , quae cum ab ipso pro cleri hispanici reformatione 
tantum edilaesset, confirmata fuit ann. 1724., aBenedicto 
XIII. in bulla , In supremopro totoorbe, prohibuit, wcm 
prwatis regularium ccllis , scu cubiculis crigatur cdlarc , rc- 
meta quacumquc in contrarium consuetudinc. Vid. 1. 6. n. 
36o. , v. Hanc. Sciatur tamen , quod Greg. XIII. concessit 
provincialibus Jesuitarum facultatem deputandi publica 
oratoria in suis ecclesiis , in quibus omnes possunt celebra- 
re, etc. Apud Merat. p. 1. tit. 20. ad lit. F. 

122. Ex privilegio Greg. XIII. possunt regulares cele- 

brare una hora anteauroram ; quare valent celebrare mis- 

sam tribus horis ante solis ortum ; ita Lugo , Suarez , Rodri • 

quez, et Salm. tractat. i5. c. 7. n. 9J. Imo cum adest 

aliqua iusta causa , possunt celebrare immediatc post duas 

Iioras post mediam noctem ex privilegiis Alexandri VI. et 

Clementis VIII. Et hujusmodi privilegia dicunt Lugo , 

Bodriquez, Diana, Narbona, et Salm. cum aliis non esse 

revocataper Tridentinum sess. 22. deEvitand. etc. Monent 

tamen|)raedictiDD., id valere tantumpro ecclesiis propriis; 

in quibus tamen (subdunt) possunt hujusmodi privilcgio 

uti eliam sacerdotes seculares. De Lugo de Euch. d. 20. 



DE PRIVILEGIIS. 3u 

n. 27. et Salm. ibid. n. g5. Insuper Eugenitts IV. conces- 
sit regularibus licentiam celebrandi tribus boris post me- 
ridiem , justa tamen ex causa : attamen Azorius , Fagundez , 
aliique dicunt, liujusmodi privilegium fuisse revocatum 
perS. Pium in bulla, Amantissimus , anno i5G6., cujus rei 
Lezana affert declarationem S. C. Sed his non obstanti- 
bus, dicunt Lugo, et Salm. cum Aversa, Dicastillo, Nar- 
bona, Diana , etc. authentice non constare de revocatione 
S. Pii , qui locutus fuit de missis tantum , qiue cclebrantur 
cle sero , ctiam forsan circa solis occasum; uncle dicunt, vi- 
gere privilegium Eugenii IV. , et ut quis illo utatur, suf- 
ficere quamcumque mediocrem causain , utconvaiescentiae, 
studii, et similium. 

1 23. Quoad vero administrandam eucharisliam Paulus III, 
aliique Pontifices concesserunt regularibus facultatem mi- 
nistrandi in suis ecclesiis omnibus fidelibus. Excipitur ta- 
men, 1. si episcopus rationabiliter probiberet alicui , ne 
eucharistiam sumeret. Excipitur. 2. communio in mortis 
articulo, aut periculo , dummodo non adsit extreina, aut 
gravisnecessitas, etparocbus nequeat, autnolit ministrare ; 
Lugo , Roncaglia , etc. Vide lib" 6. num. 329. et 2Z[o. Exci- 
pitur 3. communio paschalis , id est illa, quapraecepto sa- 
tistit, ut communiter aiunt Fiiliucius , Sa, Busemb. etc. 

124. IX. Quoad facultatemconcionandi , olim regulares 
ex Clementina Dudum de Sepult. poterant libere piacdi- 
care in suis ecclesiis , et in plateis ; sedTridentinum sess. 5. 
c. 2. statuit, ne in alienis ecclesiis prsedicare possent sine 
licentia ordinarii, et in ecclesiispropriis sui ordinis, ante- 
c|uam benedictionem petant ab episcopo. Quare religiosi , 
ut in suis concionentur ecclesiis, suilicit, ut petant bene- 
dictionem , et si illa denegetur , ut dicunt Lczana , Peiliz. 
Bordonus, Saim. tr. 18. c. /\. n. 178. cum aiiis, adducto 
decreto S. C. Sed hujusmodi benedictio , utdicunt Salman- 
ticences , non requiritur, ut prsedicent per platcas : nam 
concilium loquitur solum de ecclesiis. Semper tamen de- 
bent regulareshabere approbationem suorum superiorum, 
qui peccarent , si nulio eoruin prachabito examine, iispra;- 
dicarc permitterent. Salm. ibid. n. 176. et 177. Possunt 
autem superiores commiltere etiam simplicibus clericis 
tonsuratis, ut proediccnt,cxprivilegio Gregorii XIII. Licct 



3*s APPENDIX II. 

S. C. generaliter declaravcrit , prsedicationem non posse 
committi cuicumque tonsurato. Ibid. n. 174. 

1 25. Quo vero ad ecclesias alienas, ut dictum est, regulares 
ibi prsedicare non possunt sine venia ordinarii , nisi id esset 
pro duabus, aut tribus vicibus ., ut dicunt INavarrus, Bar- 
bosa , Diana , Salmanticenses , aliique ; aut dummodo or- 
dinarius non maneret inibi , et religiosus aliquis transeun- 
ter ibi esset ; quia tunc potest illi parocbus licentiam con- 
cedere praedicandi , uti concessit Gregorius XIII. Salm. cit. 
c. 4- n - 184. Quando tamen ordinarius veniam concederet, 
religiosus valet concionari in parocbiis , etiam contradi- 
cente parocbo , et quia ordinarius est parocbi superior ; et 
quia id fuit expresse concessum per Alexandrum IA . Ibid. 
num. 179. 

126. Quseritur 1. utrum liceat regularibus concionari 
contradicente episcopo ? Quandosunt alienae ecclesiac, et 
episcopus ab initio veniam denegat, procul dubionon li- 
cet. Sed si episcopus jam concessisset liccutiam , et inde 
vellet eam revocare, atque ecclesiae essent propriae , dicunt 
Peyrinus , Vega, Pellizzarius , et Salm. cum Diana , etc, 
ibid. n. 171. posse praedicare. Scd buic obstat quod in 
Tridentino statuitur , sess. 2.4. c. 4- nullus scccularis , swe 
regularis , conlradiccnte episropo prcedicare prcesumat. Ob- 
stal insuper bulla Grcgoiii XY. Inscrutabili , in qua statui- 
tur , episcopum , ut delegatum apostolicsc sedis , posse pu- 
nire religiosos , qui in alienis ecclcsiis suorum ordinum non 
petita benedictionc , aut ipso conlradiccnte , prcedicare prce— 
sumpserint. Sed respondent Salmanticences , quod tam prac- 
dicta bulla, quam concilium accipienda sint juxta id , 
quod statuitur in Clementina Dudum supra citata , qua 
probibetur prsedicare, quando pra?dicat episcopus , aut 
quando solemniter coram ipso praedicatur. Et ita decisum 
referunt per S. C. episcoporum, et regularium die 3o. 
januar. 1629. apud Barbosam , in Trident. sess. 5. c. 2. 
n. 19. Cum ego tamen observassem Barbosam loco citato; 
inveni , quod S. C. declaratio fuerit solummodo quoad 
conciones in ecclesiis propriis regularium; unde quoad 
ecclesias alienas mibi non videtur probabilis supra dicta 
responsio. 

127. Quseritura. utrum episcopus valcat examinarc rr- 



DE PRIVILEGIIS. 333 

ligiosos petentes veniam concionandi in ccclesiis non pro- 
priis ? Sacr. congreg. apud Barbosam 1. c. n. 20. die 12. 
jam. anno 1628. statuit aflirmative ; sed negant Salm. cit. 
c. 4. n. 186. cum Pellizzario, Bordono, Diana,Peyrino, etc. 
ex bulla Leonis X. Supernae , in qua statutum fuit , ut 
nemo ad concionandum admitteretur , nisi prius per supe- 
riores suos respectwe cxaminatus , et deinde declaratum iuit 
ibidem , quod religiosus approbationem sui superioris 
ostendere deberet. Respondent deinde Salmanticenses cum 
Pcllizzario , et Granado , supradictam contrariam S. C. 
declarationem non amplius quam probabilem prse se ferre 
sententiam ; unde non esse pracferendam bullae Leonis. At, 
inquam , saltem probabile est ex dicta declaratione , quod 
episcopus valeat examinare, et aliter negare possit licen- 
tiam. E contrario bulla Leonis prohibet episcopis , ne ad- 
mittant religiosum non afferentem approbationem sui su- 
perioris, sed non vetat illum examinare, si velit, etnegare 
veniain , si ipse renuat examinari. 

1 28 Animadvertendum tandem est, ordinarium ex conci- 
lio Lateranensi V. posse suspendere , et punire concionatores 
regulares in tribus casibus , in quibus imo ipsi ipso facto 
suspenduntur a concionando : 1. Si praedicent miranda 
faha , aut incerta. 2. Si prsedicent propbetias non funda- 
tas in sacra Scriptura, aut non approbatas a sede apostolica. 
3. Si pracdicando detrabant episcopis , et suis superioribus. 
Insuper ex Trid. sess. 5. cap. 2. episcopus potest suspen- 
dere , et punire regulares illos , qui praedicant propositiones 
boereticas , erroneas , aut scandalosas. Salm. tract. 18. c-4- 
11. 188. Demum adnotandum, quod Urbanus VIII. in con- 
stitutione Alias felicis rec. etc. adnotata 11. apr. i635. (in 
extensum relata apud P. Fer. Bibliotbec. tom. 3. verb. 
Oracula p. 35 1. num. 9.) revocavit omnia privilegia ab 
antecessoribus regularibus concessa ^/V*c vocis oraculo . 
exceptis iis , qua? testificata fuerint per ministros , quibus 
vi sui officii fides adhiberi solet. 



34 APPESDIX III. 

APPENDIX III. 

DISSERTATIO 

De justa prohibitione el abolitione librorum nocuai leclionis. 
Brcvi calamo plura continens, cjua: diftusc ab aucloribus tradita sunt 

Nuper in duas offendi epistolas calamo exaratas , inqui- 

bus saluberrima ac pernecessaria Ecclcsia? disciplina circa 

librorum prohibitioncm perperam impetitur, et temere 

asseritur, licitum esse , Ecclesiac lege non obstante, modo 

evidens nonappareat periculum subversionis , libros quos- 

cumque perlegere. Epistolarum auctores bis duabus falsis 

fulciuntur rationibus : prinia , quia lex probibitionis libro- 

rum non procul ab bisce temporibus invecta est in Eccle- 

siam , sed prisca disciplina non comprobatur. Secunda, 

quia Ecclesia in bac re ncc canonice procedit, nec recto 

juris ordine servato, et ideo bujusmodi lexobligare nequit. 

Miratus sum quidem , novas hasce opiniones tam perfricla 

fronte ab auctoribus epistolarum obtrudi , cum satis com- 

pertum sit, disciplinam, qua pravorum librorum lectio- 

nem Ecclesia probibet, a primis usquc sseculis semper et 

constantissime viguisse : lum etiam Ecclesiam catbolicam 

in bujusmodi librorum proscriptione accurato semper exa- 

mine, rectoque ordine proccssisse , et nunc quoque pro- 

cedere. Ilinc aggrcssus sum rem hanc funditus ad trutinam 

vocare : prpcserlim cum experimento constet, ex pra^latis 

pravis opinionibus auctoritatcm Ecclesi:e non minimum 

labefactari, et fidelium mentes ab obsequio Eeclesia^ et< - 

nitionibus debito valde rctrabi ; ex quo deinde in alios er- 

rores contra lidem et mores misere et de facili incidunt , 

cum immensa animarum strage. Ac proinde operae pretium 

duxi in publicam lucem hanc dissertationem ederc , in 

qua primum ostendam necessitatem prohibendi libros 

omnes , qui errores in legentes ingercre possunt : deinde 

hanc Ecclesia: legem vetandi libros ab ejus incunabulis us- 

que nunc continuato semper usu urmalam fuisse : tertic 



DE PIIOIHBITIOSE LIBROJRUM» 
demonstrabimus , quani prudcnter et ordinate in hujus- 
inotli prohibilione seinper Ecclesia processit, et procedit. 
Tandem quorumdani confutabimus inanes objectiones 
ha?reticorum , a quibus postmodum catholiii tliqui minus 
cauteciTataquaedam suntmutuati, quae deinde iinprudenter 
in vulgus maxima cum lidelium pernicie prodiderunt. 



CAPUT I. 

Dcmonstratur utilitas ac neccssitas prohibendi libros noxice lectionis 

I. Hacreticos homines omni modo et studio evitare spe- 
ciale Domini mandatum est , tani in veteri (Deuteron. 
cap. 16. ) quam in novo Testamento ( Pvom. 19. et ad Tim. 
cap. ult.). Praesertim S. Joannes scripsit : Siquis ven.it ad 
vos y ct hanc doctrinam non affcrt , nolilc rccipcrc cum in do~ 
mam,nccai : c ci dixcritis. i.Joannes 1. 10, Sapienter enim 
dixit S. Paulus : Vcrba eorum multum proficiunt ad impicta- 
tcm , et scrmo eorum utcancer serpit. 2. Tim. 10. Hinc Joan- 
nes lnaxime sategitsecavere al3 Ebione ; horruitque adhuc 
balneum, quo Cerinlhius usus fuerat. Vid. Baron. ad 
ann. 44- num 8. et 9. Eodem modo se gessit Polycarpus 
cum Marcione. Eus. Ilist. lib. 4- cap. i3. Eusebius Ver- 
cellensispotius fame destitui sepatiebatur, quam ex Aria- 
norum manibus panem accipere. Apud Baron. adann. 356. 
num 96. Cyprianus loquens de quibusdam excommuni- 
catis , sic oves suas commonuit : Nc fallacibus verbis con- 
scnsum facde commodctis , ne pro lucc tcncbras , vcncnum 
pro rcmcdio , mortcm pro salute sumatis... Procul ab hujus- 
modi hominum contagione disceditc , ct sermoncs eorum velut 
cancer,ct pestem fugiendo , vitate. De S. Cyprian. edit. 
Pamel. ep. £©. alias 8. lib. 1. Porro, quod ab omni cum 
hscreticis etexcommunicatiscommercio fideles abstinerent, 
semper in Ecclesia custoditum fuit , ut testantur S. Eph- 
rcm de Virtute cap. 8. Alexander Alexandrinus , epist. 
ad Alexandr. episcopum. S. Athanasius , in vita S. Ant. 
abb. S. Leo ser. 5. de Jejun. ct sic pariter concilia, Ponti- 
fices , et patres omnes. 

II. Si ioitur pravum collocutorem devitare tam instanler 



3a6 APPENDIX III. 

ab Ecclesia semper praeceptum fuit, quanto magis se ca- 
vere oportebit a libro pernicioso , qui valde plus quam 
sermo potest lectores corrumpere? Si verbum, quod sta- 
tim avolat , «rpit ut cancer , et ad morteni vulnerat : quid 
mali non afferet liber improbus , qui potestevadere perpe- 
tuus fons subversionis?Nefarius liber quascumque potest 
penetrare domos , ad quas auctor nunquam forte aditum 
posset babere. Si religio , et publica quies consistere non 
possent , ubi perversi bomines permitterentur prava dog- 
mata evulgare , aut perniciosas ingerere opiniones contra 
receptas morum regulas , ut dicitur in lib. Congruit ff. 
de Offic. praesid. quanto minus salva consistere valebunt, 
ubi hujusmodi nebulones permitterenlur eademlatius dis- 
seminare scriptis , ipsaque comprobare captiosis argumen- 
tis , qua? longe magis perlecta, quam audita nocent. Quid- 
quid enim legimus , mentem validius occupat , ac facilius 
ad cor pertransit. Sicut sancta lectio virtutes fovet, sic con- 
tra lectio prava ad vitia impellit , et fortius impellit, cum 
ad. vitia procliviores sint homines , quam ad virtutes. Benc 
S. Basilius libros appellavit cibum animarum ; quia sicut 
cibus delectabiliter ingreditur in hominem , et deinde fit 
proprius hominis sanguis : sic liber cum legitur , delectabili- 
ter legitur(quis enimleget invitus?) etsic defacili fieri solet 
r,es propria lectoris. Praeterea, qui ad auctorem legendum 
accedit , ille pene discipulum se tradit , ipsique cor docile, et 
benevolum offert ; et ideofacileab illo decipi potest; valde 
enim clifficile est , quod lector aliquo amore erga auctorem 
illum non afnciatur : ex quo deinde facile eveniet, ut im- 
pietas, et error latenshauriatur insensibiliter , et tenaciter 
postea retineatur. 

III. Adde, quod impii scriptores magno quidem studio 
errores suos ita ornant et colorant, ut non solum simplices. 
sed etiam docti decipiantur. Illos enim nunquam (saltem 
sub initio) aperte produnt, sed eos variis speciosis rationi- 
bus , eruditionibus , ac leporibus vestiunt et liniunt, sicque 
lethale venenum ingerunt. Quandoque sanctitatem ac ze- 
lum proc se ferunt , sollicitudinem de publico bono affe- 
ctant, canonesque perfectionis tradunt , sed latet anguis in 
herba. Spectabis eos innumeras Scripturac et patrum sen- 
tentias,et exempla afferre, secj cuncta , vel adulterata. 



DE PROHIBITIOIVE LIBRORUM. 3*) 

vel perperam interpretata. Ita ha^retici decipere plures 
consueverunt , scientes , fcetores suos nulli cito fore placi- 
turos, si nudi exlialentur; et ideo illos coelestibus eloquiis 
velut quibusdam aromatibus condiunt, ut alii impietatem 
horrentes , divina non facile oracula contemnant. Jlinc 
Salvator clamabat : Atlcndilc a falsis Prophetis , qui ve- 
munt ad vos in vestimenlis ovium , intrinsccus autem sunt 
lupi rapaces. Matth. 7. i5. Quid est vestitus ovium , nisi 
simulatio pietatis , qua captiosi scriptores callide se in- 
duunt? Quid lupi rapaces , nisi sensus haereticorum , qui 
gregem Christi dilaniant? Vide , inquit Origenes, nc tc 
decipiat fulgor opcris , ne (e rapiat sermonis pulchritudo. 
Pariter ait S. Gregorius : Hoeretici pcrmiscentes recta per- 
versis , ut oslcndcndo bona , auditores ad se trahant ; ct exhi~ 
hendo mala , lalcnti cos peste corrumpant. Tom. 1. lib. 1. 
mor. cap. 11. 

I\ . Sed valde refert hic afferre verba cujusdam docti 

hairetici , Abraham Le Moine in traductione trium Epist. 

Pastor. episcopi Londin. ann. 1730. qui loquens de plu- 

ribus libris in Anglia editis atheisinum sapientibus, sic ait : 

« Libri hujusmodi , cum incidissent in manus gentis in- 

» numerae , malum peperere infinitum. Et eo magis, quo 

» primafacie exornati apparent ex fine et ratione laudabili. 

» Contra incredulitatem , quai' se palam prodit , quisque 

» se vertit. Sed auctores isti Angli sub specie deferendi 

» evangelicam veritatem , difficultatibus suis ejusdem 

» fundamenta submovent, ac principia diruunt, nihilque 

» omittunt, quo ejusdem argumenta reddant valde su- 

» specta. Virus evomunt , eo magis lethale , quo subtilius, 

» et magis abditum. Diu inde dementati homines bibunt; 

» nihil autem ibi vident , quia nihil suspicantur. Yellica- 

» tiones etiam ac emditiones miscent , ut melius visco 

» obliniant. Et quoniam delectat novitas , et exigua est 

» religionis instructio , inclinatio vero ad pravitatem ni- 

» mia, non est mirum , si libri hujusmodi spiritum ac 

» corda pervertant illorum , qui incaute perlegunt. Sermo 

» incredulorum ferit : lectores implicantur , egrediuntur 

» scrupuli , et tandem fiunt increduli inopinato. EfFraena 

» inde mentis libertas immoderatam necessario , ac ir- 

» resistibilem creat cordis licentiam ; hccc passionibus in- 



3*8 APPENDIX III. 

» dulget, ac vitiorum dilatat imperium. Ilinc vere dici 
» potest , magnam hanc civitatein ( nempe Londinum ) 
»> nunquam eo usque fuisse depravatam , sicut est hodie. 
» Et quidem pene status onines Europaei , et regna nimis 
» infeliciter conspiciuntur infecta; sed essent absque du- 
» bio amplius , si esset in illis libertas , quae in nobis est 
» cogitandi , scribendi , ac legendi. » Hactenus ille. Quippe 
hujus haeretiei querela praefata , et exclamatio vel sola suf- 
fick ad ostendendum, quam sit necessarium ad religionem, 
et publicam pacem fovendam libros perniciosos interdicere. 
Atque utinam falsum esset illud , quod praefatus auctor 
nltimo loco asserit , nempe etiam apud catholicos pestem 
atheismi plures infecisse. Et hoc cui tribuendum, nisi 
damnatorum hbrorum improbae lectioni? Alii quoque 
Angli cum hseretico relato de sua? gentis communi conta- 
pione fortiter conqueruntur ; sed interim minime curant 
exitiosam scribendi et legendi libertatem coinprimcre. 
Tempore, quo Anglia Romanae Ecclesioe obtemperabat , 
nulli quidem ibi lngebantur increduli , nulli athaei, deistae, 
vel latitudinarii nulli,eo quod nulli ibi edebantur, etnulli 
legebantur, qui talia docerent , libri. 

Y. Nunc pracstat id exemplis confirmare. Testatur B. 
Dionysius Alexandrinus , aputl Baron. libros noxios Nepotis 
episcopi in partes Kiliastarum pene medium adduxisse 
Orientem. Bardasanes Syrus in Mesopotamia , ad fidcm 
jam conversus, ita olim fuitpietate conspicuus, ac sollici- 
tus iu exagitandis haereticis voce et scriptis, ut catholicis 
admirationi haberetur, sed ubi Yalentinianorum quaedam 
volumina legit , non tantum eorum subscripsit erroribus, 
sed alia atrociora paradoxa finxit , et sic innumeros ho- 
mines seduxit. Yide Ephraim Chamber in Cyclop. verb. 
Bardasanitae. Item testatur sanctus Hieronymus, in Isaiam 
1. 18. c. 64- quod Hispania et Lusitania non contaminatae 
fuerunt,nisicum ibi libri Priscillianorum fuerunt vulgati. 
Pariter S. Turibius in suis ad Idacium, Ceponium , et 
B. Leonem epistolis corruptionem Iberiae, et Gallia^ Nar- 
bonensis deplorat, ob quosdam nefarios libros , quos uni- 
cam dicebat causam fuisse tanta? stragis. Eutychesinvictus 
antea fidei defensor , ad unam lectionem libri cujusdam 
Manichaei mutatus est in infandum caput innumerabiliu!n 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. i >.o 

haereticorum. Vide Anastas. Sinait. lib. contra Aceplialos 
c. 6. et i/[. Postea ille in monasterio detentus mutire co- 
actus est, sed ejus scripta, ipsius silentio non obstante, ad 
Orientem corrumpendum progredi non cessarunt. Julia- 
nus Halicarnassaeus inCaria ex lectione librorum Yalentini 
a fide similiter misere defecit. Anastas. ib. Sic et Avitus, 
presbyter Hispanus , legendo scripta Origenis , quamvis 
simul legeret ipsorum confutationem , et per Hieronymum 
admonitus fuisset ab crroribus se cavere , virus tamen reje- 
cta monitione lethaliter absorbuit. Baron. ad ann. i44- ? 
n. 4- Luctuosius Henricus Bulincerus doctor catholicus , 
olim piissimus, mio perfectionis cupidus , mox ad Carthu- 
sianos ingressurus, in librumincidit Melanchtonis , a cujus 
lectione licet divina voce interius exterritus , tamen ad 
legendum a daemone impulsus , legit , et cecidit : sicque 
ex probo Dei ministro infclix minister Satanae evasit. Yide 
Diction. portat. verb. Zuinglius. Hieronymus Wicleff post 
multos improbos suos labores in Anglia editos , donec ore 
docuerit , nihil pene nisi improperia reportavit , et paucis- 
simos fecit sui erroris sectarios.; at ubi nefarios suos libros 
diffudit , totam , quam nunquam vidit , Bohemiam per- 
didit, potumque venenatum et aliis tradidit; cum enitn 
Joannes Hus Wicleffi libros a quodam Bohemo , qui Oxo- 
niae studuerat , accepisset , eorumdem impiam doctrinam 
undique disseminavit : Cocleus in Hist. Hussitarum. \id. 
etiam Bonacin. Blacciot. in INotis ad Thom. Waldens. ad 
doctr. 6. Wiclefli. Omittimus , ne longiores simus, alia 
similia exempla , quae in historiis passim inveniuntur. 
Caeterum eruditis cunctis patet , novas haereses fcre semper 
exhaustas , et exscriptas fuisse ex libris aliorum veterum 
haereticorum. 

VI. Hinc concilia, Pontifices , ac pii principes, et cala- 
mo , et voce , et censuris , et aliis pcenis toti fuerunt ad ex- 
tirpandos libros , qui fidem , aut mores quoquomodo infi— 
cere potuissent. Hinc patres in suis scriptis magnopere sunt 
conati avertere fn-eles ab hujusmodi librorum lectione. 
Origenes eos , qui libros impudicos aut impios injuste re- 
volvunt , ejusdem culpae asseruit reos , quam qui carnes 
falsis numinibus oblatas manducarent. Orig. Hom. 20. in 
Num. S. Isidorus scripsit, impia scripta legere , idem est 

i i.. 



33o APPEJXDIX III. 

ac thus immolare diabolo ; additque , non licere cbristia- 
nis legere figmenta poetaruin, quia per illa mens ad li- 
bidinem incensa excitatur. S. Isid. in c. Ideo i5. dist. S7. 
S. Hieronymus ait : Nemo in perforatam inlrat cymbam, ut 
discat vitare naufragium ; et acl hoeresibus plenum volumen 
animam diriges immunem doli , itt ibi discas catholicam ve- 
ritatem? S. Hieron. ep. ad Laelam. Eortius Tertullianus : 
JVemo inde strui potest , unde destruitur : nemo ab eo illumi- 
natur, a quo contenebratur. Tert. de Praes. c. 2. Etiam im- 
pius Lutberus librum edidit de abolendis scriptis pravaa 
doctrina?. Yid. Sleidanum lib. 2. Calvinus pariter ejulabat 
adversus malos libros , Brascbius de Lib. Eccl. t. 3. c. 26. 
n. 5. Notum estetiam, libros Micbaebs Servetiann. i552., 
una cum impio auctorc Genevge fuisse, Calvino instante , 
eoncrematos. Ipsi gentiles, sola duce ratione, aut expc- 
rientia, idem de malis scriptis extirpandis judicium pro- 
tulerunt. Plato binc necessarium duxit, ut libri , pnusquam 
ad alios pertranseant, sapientum examini subjiciantur. 

VII. Quippe apud omnes nationes cultas mos abolencii 
libros noxia? lectionis scmper invaluit. Apud Hebraeos 
Joakim, cum per Barucli librum accepisset a Jere«nia 
transmissum , timens, ne Judaeis scandalo esset, ignibus 
dari jussit. Yid. Bodinumlib. 2. Daemonomanioe. c. 2. Kex 
etiam Herodes onines bebraicarum originum codices con- 
cremari voluit , utpotepaci pubiicaeadversos , Euseb. Hist. 
I. 1. c. 8. Apud Syros Antiocbus Epipbanes publico edicto 
praccepit libros Hebracorum comburendos, 1 . Macbab. 1 . 5. 
Josepli. Hebr. 1. 12. c. 7. Apud Atbenienses Protagoras ex 
senatus consulto undique exterminatus est, ejusque scripta 
publice igni tradita, quia in illis de existentia Deorum 
dubitabatur, Cicero 1. 1. de Nat. Deor. et Lactant. de Ira 
Dei , c. 9. Apud Graccos pariter conc.remati fuerunt libi i 
Epicuri , Erasm. in Prov. Eiculn. Apud Romanos, cum 
quidam bubulcus aratrum trajiciens in arcula sepulcbrali 
Numae volumina reperit, ubi Numa de cullu Deorum 
non bene ( licet vere ) scntiebat , sen _us jussit illa igni 
tradi. Valcr. Max. I. 1. c. 1. et Plin. 1. i3. c. i3. Marcus 
Emilius, ccrtior factus de multitudine bbrorum , qui 
Romam intromittebantur , jussit ore pracconis omnia con- 
cvcmanda scrinta ^ ubi Oftvi ritus et preces continebantur. 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 33i 

Testatur Arnobius l. 3. apud. Baron. ad ann. 3o2. n. iq. 
Romanos petiisse, ut extirparentur libri Ciceronis de Na- 
tura Deorum, ubi Cicero de ipsorum religione patenter 
male sentirejam videbatur.Pluraitem Romanajura haben- 
tur, ubi jubetur exterminandos libros improbae lectionis, 
Lib. ro. §. Tantumdem ,lT. Fam. ercisc. c. 4- Cactera? Paul. 
Sent. 1. 5. tit. 2.3. ad L. Cor. 1. Quicumque, 1. Damnato, 
infra laudandis. Prreterea testatur Livius 1. io. decr. io. 
apud Romanos Pontifici Maximo demandatum esse de 
scriptis agnoscere, eosque damnare, et comburere. Item 
imperator Augustus supra duo millia combussit libros , 
ubi nullus auctor , vel parum idoneus legebatur : Sueton. 
in August. et INiceph. lib. io. Idemque Csesar cavit, ne le- 
geretur liber de arte amandi, ejusdem auctorem Ovidium 
in cxiliuni misit. 

VIII. Et hic maxime advertendum , quod multo studio 
cpiscopi et parochi curare debent , ut removeantur a 
suis ovibus libri obscceni, aut de vitioso amore tractantes, 
quos sapienter vocat Origenes , calices Babylonis vcncna 
propinanlcs ; et S. Augustinus ranas ascendentes de cre be.t*- 
tia'. Etiam gentilcs hujusmodi putida scripta execrabantur. 
Plato aiebat, impudicos libros omnino a civitatibus ar- 
cendos. Apud Lacedamiones , et per totum Spartianorum 
dominium , vctitum fuit legercacretinerelibros Archiloci, 
co quod obsccenum quid conlinebant. Valer.Maxim. 1. 6. 
c. i3. Eama est, utlraditquidam auctor,Beyerling. Cyclop. 
verb. Lib. p. 78. litt. D. Virgilium opus suum proptercon- 
(ictam Didonis impudieitiam, pra?cepisse jam morti proxi- 
mum in ignem injici. Plures hujus farina? libelli , dicti ro- 
mancnses ( vulgo romanzi) , undiquc hodie per domos cir- 
cumferuntur, et per manus simplieium adolesccntium 
circumeunt. Horurn romanensium primus inventor fuit 
lleliodorus Phcenix episcopus Tricensis in Thcssalia , ut 
enarrat Niccphortis , lib. 12. c. 34- Hic cum talem roma- 
nensem tcmpore suae juvcntutis inscripsisset, cujtis lectio 
facile poterat juvenes impellere ad exitiosos amores , s-yn-*- 
odus provincialis, cognito hoc periculo, eam Heliodoro 
imposuit conditionem , ut vel opus suum traderet flammis. 
vel episcopatui renuntiaret; at ille maluit suae dignitatii 
cedere , quam opus suum destruerc 



332 APPE^DIX III. 

IX. Hujusmodi romanenses non sunt quidem universe 
damnati de jure ecclesiastico , nam in indice (regula 7 ) 
tantum damnatur libri , quireslascivas ex professo traclant, 
aut docent) tamen de jure naturali, ut optime advertitqui- 
dam doctus auctor, continuator Tournely t. 3. Dec. c. 1. 
art. 1. saepe sunt per se vetiti propter grave damnum , 
quod legentibus inferunt ; in ipsis enim virus quanto mi- 
nus patet, tanto magis nocet. Scribit de liujusmodi libel- 
lis Alexander Tassoni, lib. 7. Pensieri diversi c. 11. Col 
leggere accidenti , e stratagcmmi amorosi , particolartncnte 
nelle solliludini , e negli ozj , si apprcsentano fantasmi osceni 
sotto apparenza didiletlo , e Vingegno vi si abbandona. Porro 
ipsi non apertae impudicitiae scatent , sed animum ad pro- 
lanos amores mirabiliter incendendo , illum obtenebrant , 
a Deo alienant, etvehementer ad malum inclinant, ita ut 
occasione oblata homo facile in infandas libidines ruat , et 
pertinacius in ipsis deinde perseveret. Et insuper hic no- 
tandum , quod saepiuspatresfamilias rei sunt de hoc damno, 
quia ipsi tenentur eripere hos improboslibellos e manibus 
liliorum ; et si non faciunt , intelligant se non posse a cul- 
pa excusari ; et minime deinde querantur , si lilii utiliastu- 
dia negligant et despiciant , quia ipsi delectabili illi roma- 
nensium lectioni assuescendo , alios proficuos libros legere 
postea fastidiunt, et horrent ; et sic remanent rudes, et vi- 
tiosi evadunt. Joannes Gerson , scribens contra quemdam 
romanensem , inscriptum de Rosa , damnationem affert 
Caesaris Augusti libri Ovidii , deinde exclamat : Oh Deus, 
oh praeseniis temporis mores ! Inter paganos paganusjudex et 
incredulus paganum condemnat , qui doctrinam scribit , qua? ad 
fatuum allicicbat amorem , et intcr christianos ialc opus susti- 
netur , laudalur , defenditur ! 

X. Similis farinae est liber inscriptus, Pastorjidus (ho- 
die jam merito expresse damnatus) : cujusnon defuitqui- 
dam insipiens , ut refert Petrus Bayle , Dict. verb. Guar. 
remarq. litt. C. pag. i4i4> qui tutelam hujus perniciosili- 
belli assumpsit, inepte dicens nihil damni eumallaturum , 
si puellac a se repeilant amasios. Sed bene idem Bayle , li- 
cet vir impius , et sine fide , sic defensorem illum insulsum 
exprobrat ( ejus verba e gallico idiomate in latinum transfe- 
rimus) : Rcsponsio hozc sophistica est , nam ipsa conditio- 



DE PR0IIIB1TI03E LIBRORUM. 333 

nem exigit , quam liber idem di/ficillimam reddit. Duas tu rcs 
requiris , ut tuum lcgamus opus , et ut amasios rcpcllamus. Si 
ha>c duo simul requiris , injustus cs , quia idem nostrum poema 
vim repcllendi nobis aufert. Illud porro amoribus nos implct , 
concupiscentiam accendit , mentcm deturbat . illud ad amasio- 
rum pr&scntiam cxpetendam nos violentcr impcllit. Scd dato , 
quod eos repellercmus , nonne proptcr hujusnwdi narrationcs 
mullis impuris passionibus expositos ac excitatce miseie inveni- 
remur? Et deinde prosequiturBayle adexhortandum , quod 
Iiaec librorum genera undique et omnino aboleantur. 

XI. Scripsit Cicero,l. i. Tusculan. quaest. Videsnc poetce 
quod mali adferanO. moliunt animos nostros... ncrvos omnes 
virtutis elidunt. Hinc Quintilianus 1. i. c. i3. proliibuit , 
ne unquam libri Horatii , et aliorum similium poetarum 
pueris explicarentur; et S. Hieronymus dixit : Dccmonis 
cibus est poetarum carmina. S. Hieron. ep. i36. Ipse Lu- 
therus, quamvis moribus foedissimus, scripsit : Necessa- 
riam est , ut libri Juvenalis , Martialis , Catulli, et Priapca 
Virgilii ex omnibus locis el scholis exterminentur , quia tam 
turpia et obscozna scribunt, ut sine magno dclrimcnlo juven- 
tutis non possint legi , Lutherus tit. de Doctis. Similis , imo 
perniciosior est liber pestiferus Boccacii ( adhuc ille , qui 
expurgatus dicitur, et circumfertur ) , qui meo sensu plus 
juvenibus nocere potest , quam opera Lutheri et Calvini. 
At ibi , proferunt aliqui , selectum idioma discitur , et 
plura adsunt , qua? ad bonos mores instruunt. Sed bene 
respondet huic Joannes Gerson , scribens adversus roman- 
tium de Rosa : Suntne qucvso propterea mala in eo deleta ? 
Jgnis est periculosior. Hamus nocet pisci , si coopertus sit es- 
ca. Gladius unctus melle feritnc minus? Subdit sapienter 
Gretserus : At hcec bona pura et sinccra in catholicorum h- 
bris reperies ; quid ergo opus dwertere ad luculentos illos rivos ? 
Quis non libentius aquam limpidam bibat , quam vencno tin- 
ctam, licet vencni segregandi non sit ignarus ? Saltem enimpe- 
riculo exiiii caret , quisquis aquas omnis contagionis expertes 
bibit. Gretserus de Jure et more prohib. libroslib. i. etc. 
c. 29. Scripsit etiam S. Augustinus adversus legentes Te- 
rentium, ut verba addiscant : Non omnino per hanc turpi- 
tudincm verba ista commodius discuntur , scd pcr hcec verba 
turpitudo ista confdentius perpetratur. Non accuso verba — 



M\ APPENDIX III. 

sed vinum erroris quod in cis nobis propinalur. S. August. 
lib. i. Confess. cap. 16. 

XII. Sed ad nostrum propositum redcamus , et conclu- 
damus , ex omnibus dictis constare , quod ipsius naturae 
judicium sit , libros illos , qui religioni aut bonis moribus 
cfiiciunt , omni modo extirpandos , ut theologi omnes do- 
cent; imo addunt, ne cum licentia quidem Pontificis le- 
ctionempermitti posse illius libri , qui subversionis occasio 
alicui esse posset. Juvenin. Theol. t. 6. p. 7. Diss. 4- C I- 
1. c. 6. §. 2. Continuat. Tournely t. 2 decal. c. 1. a. 1. 
Graveson Ilist. part. 2. colloqu. 5. Busemb. 1. 2. c. 4- 
dub. 3. n. 6. Habert t. 3. tract. de Yht. tbeol. art. 1. c. [\. 
q. 6. Subdit autem doctissimus Sylvius apud continuat. 
Tourn. loc. cit neminem posse brereticorum opera legcre 
sine proximo periculo gravis damni, nisi tribus saltem 
quatuorve annis theologiae operam dederit. Si igitur gen- 
tes, ut supra vidimus, ad suam falsam religionem conscr- 
vandam , libros huic adversantes aboleri necesse putarunt ; 
quanto magis Ecclesia incumbere debet, ut veram religio- 
nem illaesam custodiat? Necesse est (dixit Theodosius in 
3. Jubemus c. de Summa Trinit. ) ut quce scripta vel Dcuni 
accendunt ad iracundiam , vcl animos hominum in pernicicm 
(// fraudcm impellunt, ad nullius aures perveniant. Et Mar- 
1 ianus apud concil. Chalced. act. 3. et v. 1. Quicumque, c . 
de Haeret. et Manich. dicit : Materia subtrahetur crroris , xi 
peccatorum ct doctor defuerit, ct audilor , et pravilatis faci~ 
norosoz vestigia in flammis combusta depereant. Item Caro- 
lus Y. in suo edicto dato Buxellis, ann. i55o, sapienter 
sic protulit : Si optimi quiquc cibi unius tantum guttx vc- 
neni , qua humanum corpus lazdcretur , infusione suspccti 
sunt, omnino abjicicndi , quanto magis ea scripta , quce tan- 
ti;, ct lam noxiis animabus vencnis passim irfccta sunt , 
non solum nobis cavcnda sunt , sed ctiam , nc aliis noccanf , 
ab omnium hominum memoria sunl oblitteranda? 



DE PROHIBITIOJNE LIBRORUM. 33: 



CAPUT II. 

Dcmonstratur, cjuod sancta Dci Ecclcsia usquc abinitio, cx aroslo- 
lorum praeccpto, pro abolitionc pravorum librorum sollicita fuit. 

I. Gommunitcr llieologi tradunt , degma esse , veritatem- 
que fidei , quod Ecclesia , et pro ipsa cjus caput Ilomanus 
Pontifcx, utpotc Christi vicarius , jurisdictionem ab ipso 
Domino acceperit prohibendi fidelibus leclionem librorum ,. 
sive de religionc impie tractantium , sive contra bonos mo- 
res,aut Ecclcsiae disciplinam aliquid continentium. Suarez 
de Triplici virt. disp. 20. sect. 2. n. 4- Cavd. Albit. de 
Inconst. in Fide cap. 3o. 11. 186. Cbarlasiib. 7. c. 18. n. 3. 
Braschius dc Lib. Eccl. t. 3. c. 26. n. 6. Anonym. rcsp. ad 
flist. dc Inquis. F. Pauli p. 226. Equidem si hacc facultas 
pencs Ecclcsiam non esset,ct fidcles in boc parere illi non 
tcnerentur , nec fides illacsa servaj i posset , nec Chrislus 
satis ecclesiae suse providisset. Frustra Ecclcsia , bene ait 
Baronius ad ann. 447 * n - !••> taboraret in liwresibus cxtirpan- 
dis , bonisque moribus fovendis*, nisi uncle scatel crrorum , ac 
vitiorum colluvies , fons pcnilus obstrueretur. Patetequidem , 
quod cura et jus removendi e manibus fidelium noxios li- 
bros, specialiter Ecclesiae competit : illi nam soli datum 
est de iidei ct morum causis decernere, ovibusque suis 
bona pascua ad pascendum designare. Recte hinc docent 
doctores ( Yid. Honorat. Tournely dc Eeclesise tract. 5. 
q. 5. a.3.)quod Ecclesiac circa libros censura,seu judicium 
sit omnino infal'ibile : Ecciesice enim , ut ait Natalis Ale- 
xander Hist. tom. 2. ad sect. G. diss. 5. p. 44$. e cl i t . ISeap. 
cum sanam doctrinam ab luereiica disccrncrc pro suo judicio 
datum sil a Chrislo, ct cum qiuelibct docivina libris aliquibus 
contineatur , operce prctium crat, ut Ecclcsia in judicio, quod 
tulerit dc libris,in quibus dcfidei etmorcdis chrisiiante qucestio- 
nibus agitur, non posset deficcrc. Nemo quippe pastorem 
illum censebit idoneum ad oves pascendas, qui noxiapa- 
scua a salutaribus certo distingncre non posset. Inepte 
igitur Eeclesioe lidelium cura esset demandata , si certa 
scientiaad libros rectae velimproboc doctrinx dijudicandos 
ipsi tributa non. fuisset,. 



a 3 



APPENDIX III. 

II. Quod autem mos Ecclesiae prohibendi et abolendi 
pravos libros sit ex traditione et praecepto apostolorum , 
plura demonstrant. Primo enim constat, hanc disciplinam 
semper et ubique in Ecclesia viguisse, quin aliquis Ponti- 
fex, aut concilium possit indicari, a quo ipsa initium sum- 
pserit. Dicit Origenes : De his , qui diversaab Ecclesiis do- 
centes dwinam perlulerunt ultionem, si judicarctur , nonne 
judicarent , ut si quid scriplum rcliquerunt , universa pariter 
cum ijjsorum cineriuus deperirent? Origen. Hom. 9. sup. n. 
Ergojam temporeOrigenismos vigebat erronea scripta ex- 
tirpandi. Sensus Ephremi , Tertulliani , et Cypriani jam 
supra exposuimus. Alexander Alexandrinus (qui vixit tem- 
pore concilii Nicaeni), enarratis damnis , quae fidei infere- 
bant haereticorum libri , dicit , se scripta illa suscipere non 
potuisse. Alexand. Alexandrin. epist. ad Alex. C. P. apud 
Theodoret. lib. 1. Hist. cap. 4- et apud Baron. ad an- 
num 3 18. num. 85. Idem testantur Arnobius, apud Baron. 
ad annum 56. num. 3o2. S. Athanasius de Incarnatione 
Verb. apud Braschium, Socrates Hist. lib. 2. cap. 24. et 
historici omnes , recenter conversos ab haeresi nusquam 
fuisse in Ecclesia receptos, nisi postquam cunctos codices, 
quos haberent, ultro concremandos detulissent. Item Na- 
zianz. orat. 18. notat, S. Cyprianum non aliter receptum 
fuisse , nisi cum attulerat plures libros comburendos. S. 
Augustinus idem confirmans, dequodamhaereticoloquens, 
sic scipsit : Perierat iste , nunc quoesitus , invcntus , addu- 
ctus est. Portat secum codiccs incendendos , per quos fucrat 
ipse inccndcadus ; ut illis in ignem missis, in rcfrigcrium trans- 
cat. S. August. in psal. 61. in finem. Idem tradit Dama- 
scenus de quodam Theuda. S. Joannees Damascenus apud 
Beyerling. verbum. Liber. Practereain apostolicis constitu- 
tionibus (libr. 1. cap. 6. )sic habetur : Abstinc ab omnibus 
Ubris gentiliimi... Quid autcm tibi cum alienis scrmonibus , aut 
legibus , aut falsis Prophctis , quce quidcm homincs afi.dc recta 
dctorquent ? 

IIL Constat igitur juxta receptam Augustini regulam , 
de Bapt. 1. 4- c. 24. morem cavendi ab impiis libris, ipsos- 
que concremandi ab apostolis demanasse; S. Paulus enini 
dixit : Rogo autem vos ftatrcs , ut obscrvclis cos , qui 
dissensioncs , et offcndicula , pratter doctrinam quam vos duli- 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 33} 

cistis , faciunt , ct declinatc ab illis. Roin. 16. 17. Iclem apo- 
stolus sic monuit Timotheum : Timothee, depositum cu- 
siodi, dd'itans profanas vocumnovitatcs , ct oppositioncs falsi 
nominis scicntiw. 1. Timot. 6. 20. Significavit hic apostolus 
principia Gnosticoruin , et falsasdoctrinas Simonis, Nico- 
laitarum , aliorumque hacreticorum acvi illius , admonens 
Tiinotheum , ut se et fideles ab eis removeat. Item eideni 
scripsit : Profana attlcm , ct vaniloquia devita ,mullum cnim 
proftcittnt ad impielalcm , el scrmo corum ut cctnccr serpit • 
cx quibus est Hymen&us , ct Phiictus , qui a vcritatc cxci- 
dcrunt... ct subvcrterunt quorumdam ftdem. 1. Tim. 2. 16. 
Illud dci'i(a importat quidem cavere non tantum a ser- 
mone , sed etiam a scriptis haereticorum. Atque si apostoli 
fidelibus praeceperunt, ut ne quidem ai>e dicerent haereti- 
cis(2. Joan. 1. 10. ), quanto magis putandum, jussisse 
cavere ab eorum codicibus , dtnn nulla pcjor cum haere- 
ticis potest esse communicatio , quani le^endo eorum 
scripta ? 

IV. Tandem quod mos ille avertendi fideles a scriptis 
impiorum hominum , ab ipsis apostolis fuerit inductus , 
constat ex Actis apostolorum , ubi legiinus : Mitlti autcni 
ex eis, qui fuerant curiosa sectati, conttderunt libros, et com- 
busserunt coram omnibus , et computatis pretiis illorum, invcne- 
runt pecuniam denariorum quinquaginla millium. Ita fortiler 
crescebat vcrbum Dci , ct confirmabatun Actor. 19. 10. Valde 
insipienter ait Pecininus Apol. cap. 18. n. 49^- textum 
hunc non jam intelligi de libris hacreticis , sed de curiosis, 
et sortilegis. Atsi, respondetur, apostoli opus essejudica- 
bant libros sortilegos concremari , quanto magis hacreticos? 
Sed quidquid deliret Pecininus , S. August. testatur ut 
certum , post. tract. in Ps. 65. n. ult. col. 44 2 - tom. IV. 
quod omnes sectarii , cum in Ecclesia recipiebantur , ad 
pedes apostolorum suos codices afferebant ut cremarent : 
Nostis , inquit, in Actis apostolorum esse scriptum, quia 
multi perditi, et variarum doctrinarum scctatores omnes co- 
dices suos ad aposlolos attulcrunt , et inccnsi sunt librimulti. 
Ipse impius Lutherus non renuit scribere : Est veteris 
excmpli, ct antiqui moris, infcctos ct improbos codiccs combu- 
rendi j qitcmadmodum lcgimus in Actibus apostolorum. Vid. 
tom. 2. epistolar. ad Spalat. ldem faciendum scribit S. 
'. 15. 



338 APPENDIX III. 

Cyprianus cle libris mordacibus : Si quando talia quorum- 
dam rnlumniosa temcritate conscripta sunt , legi apud nos 
nonpatimur. S. Cyprian. epistol. ^i. ad Corn. Idem scripsit 
Justinianus Imperator de libris haereticis in suo edicto 
ad populum Constantinopolitanum. 

V. Sedpraestat nunc exemplis rem hanc magis elucidare. 
Quamvisvidebaturde se permittendumEcclesiae pastoribus 
pro necessitate et tempore libros haereticorum legere , ut 
eos confutarc valerent, juxta concilium Carthaginense IV. 
can. 16. Attamen primis Ecclesiac saeculis iidem patriarcha? 
ab hujusmodi operum lectione se cavebant, vel cum 
esset necessitas, non sine*magno legebant tiinore ; Ego 
vcro (scribitDionysius Alexandrinae Ecclesiae patriarcha) in 
libris,et tradUionibus hcereticorum cognosccndis opcram posui ■. 
exccrandis quidem illorum sententiis animum mcum tantisper 
coinquinans ; hanc tamen ex eis utilitatem percipicns , ut illos 
tacitus apud me refutarcm , multoque magis, quam antea , dete- 
starer. Et cum fratcr quidam ex presbyterorum ordinc prohibc- 
ret mc , veritus , ne fortc cum Jiequitia illorum et cceuo commi- 
sccrer ; quippc animum mcum contaminalum iri aiebat , et 
quidcm vcrissime ct ipsemet senlicbam. . . ct visionc cailitus missa 
confirmatus sum. ItaapudEus. hist. lib. 7. cap. ^.Attende: 
quamvis Eionysius patriarcha extaret tam magnoe Eccle- 
siac , et libros hsereticorum tantum ad eos confutandos 
inspiceret, tamen ex lectione animum suum nonnihil in- 
quinationis , aut saltem perturbationis attraxisse fatetur. 
Et quod magis mirum est , licet Dionysius esset vir tanta 
sanctitate et doctrina praeditus , ipse enini expulit Kilia- 
star;»im errores, et Nepotis episcopi libros explosit, ipse 
primus Sabellii haeresim dcbellavit, et de ea Sixtum Papam 
reddidit certiorem ; ipse contra Novatianos felicissime dis- 
putavit, ac Fabium Antiochenum mox in eumdem erro- 
rem prolapsurum sustinuit : ipse scriptis confutavit etiam 
Paulum Samosatenum , Nepotianos , aliosque lhiereticos : 
et tamen, his nonobstantibus(ut refert Eusebius ) , fideles 
cum novissent, Dionysium libros haereticorum evolvere , 
magnum scandalum passi sunt; iino de hoc apud Pontifi- 
cem eum accusarunt, et Pontifex reprehendit eum , ac 
prohibuit ne haereticorum lectionem prosequeretur , ubi 
suis ofiendiculum praeberet. Praetcrea narratSociates Hist 



DE PROHIBITIO>"E LIBRORUM. 
lib. G. cap. i5. quod Theophilus ejnsdem Al 
Eccles patriarcha, vir doctissimu- . cum p setOri- 

genis libros de Principiis quos ipse omnium primus da- 
mnavit . non modo a suis objurgatus sit , sed in concilio 
damnatus. ubi excusationes ab eo allatae nequaquam ad- 
missa? fuerunt. 

"N I. Usque ab Ecclesia? primordiis, hoc ipso. quodali- 
quod opus ab baretico noscerctur consci iptum , etiam 
nulla emanata speciali probibitione. illud leg 
generaliter loquendo, vetitum erat. Sic resf : S :e- 

gorius Anastasic patiiarcbae Antiocbeno interroga.nti.an 
damnato quodain ba?retico , omnia eju? statim da- 

runatahabenda essent ? Vid. card.Petra t . i. p. 8. in Const. 
Gelasii , "\ alde etc. Praeterea , cum in domo cujusdam 
Atbanasii presbvteri monachi in Isauria inventus fioissei 
codex , in quo errores aliqui contra fidem continebantur , 
Joannes episcopus , damnato codice , ipsurn e morjasterio 
expulit. transniisitque acta ad S. Gregorium, qui rem pro- 
bavit , sed cum Athanasius asseruisset . se ignoranter I - 
gisse , Gregorius ei reditum ad monasterium concesit, 
expresse tamen prohibens illius operis lectionem. S I 
ep. ad Atbanas. 6i. lib. 5. c. 164. Hinc notant ed. 
cougregatione S. Mauri tom. 2. Oper. S. Gregor. epist 
lib. 6. adepist. 66. nota C. antiquam jam fuisse apad Ho- 
manos Pontifices libros proscribendi potestatem . e: :- 
plinam , cui parere etiam orientalis Ecclesia? patriai : 
alii tenebautur. 

VII. Hinc etiam illud eruitur . eos . qui bsereticoram 
libros legissent, vel habuissent . semper reputatos fu 
de haeresi suspectos. ac ut tales puniri potuisse. Vid. 
Archid. Jo. Andr. etc. in cap. Filii de Ha:r. lib. 6. Ana- 
niam in cap. Episcopus , de Haeres. Rojas Sing. in Fav. 
Fidei sig. 124- Et quod tandem in primis Ecclesia? saeculis 
omnia haereticorum sciipta fuerint igni damnata , ex eo 
eruditi demonstrant. quod cuncta sic perierint, ut om- 
nium pene haereticoruru ne nomina quidem hodie habe- 
rentur, nisiillorumEcclesia 1 patres meminissent. Ubi sunt 
enim Arianorum innumeri hbri Orientem leplentes l 
plura volumina Apollinaris. Celsi . Manetis, et rnortico- 
rum ? De illis omnibus factum est id. quod dixerunt pa: 



34o APPENDIX III. 

concil. Constantmopolitani II. cap. i. Hcereticorum quidcm 
cfframatas linguas, etimpiissima conscripta patri mendacii dia- 
bolo connumerantes , illis dicemus : Omnes vos convalescere fa- 
citis flammam ignis : ambulatis in lumine ignis vestri , et per 
flammam quam incendistis. 

VIII. Hic etiam sednlo notandum id , quod tradunt 
Bavonius , adann. 490- a n. 21. ad 47- cardinalis Albilius 
de Inconst. in Fide c. 3o. n. i55. Brascbius, de Libert. 
Eccl. tom. 3. c. 26. 11. i3. Ludovicus Batl , tom. 1. Summ. 
Concil. in conc. Lat. II. in fin. et alii, nimirum quod ex 
primis Ecclesia? saeculis mos fuit , ut quilibet libros suos 
subjiceret examini et censurae summi Fontificis , prout 
fecisse testantur in Occidente Cacsarium Arelatensem , S. 
Honoratum , Gennadium , et alios. Fecit et episcopus Pos- 
sessor , qui cum de codicibus suis , quos ad Hormisdam 
pro examine et correctione direxerat , responsione non di- 
gnaretur , sic illum interpellavit : Codicem tractaluum anic 
hac direxissc mcmini continentem B . Pauli cpistolarum cxpla- 
nationes , pro quibus rescripto gratulari nonmerui. Unde simili 
prece dcposco , ut prasrogaiivam bcnedictionis vcstrcc compe- 
tcnti rcsponsionemercar adipisci. Epist. Possessor. ad Hor- 
misd. ifiter epist. Hormisd. Fecitet Anselmus, prout con- 
stat ex ejus praefatione ad Urbanum II. libri de Fide 
Trinitatis etc. Idem fecit S. August. quoad libros suos 
contra Pelagianos, quos ad S. Bonifacium transmisit. 
S. August. lib. 1. contra duas epist. Pel. cap. 1. num. 3. 
Idemfecerunt Orientales , prout Dionysius Alexandrinus, 
Joannes Ortbodoxus , Pbotius , et alii , praesertim Eulo- 
gius patriarcba Alexandria?, scripta sua censurae S. Gregorii 
submittens, ut apparet ex ejusdem Gregorii epistola. S. 
Greg. lib. 8. indict. 3. ep. 35. et !\i. 

IX. Item inter scripta abbatis Joacbim cbartula inventa 
fuit ann. 1200, ^ ipsius manu subscripta, dicens : Univcrsis 
quibus, in qua ista leguntur : Pro angustia temporum non potui 
hucusque opuscula prasdicta , pr&tcr librum Concordice , apo- 
stolico culmini prcesentarc , ut ab eo corrigercntur , quia ea 
conditione suscepi dictanda , ut cui datum cst omnimodc magi- 
stcrium, prwscntarem. Sime contigcrit prius egrcdi ab hacluce, 
quam possim, rogo ex parte Dci omnes coabbates meos , et 
priorcs , ct ca , qua possc vidcor , auctorilatc pr&cipio , quate- 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 34* 

nus preesens scriptum aut cxemplar habcntcs secum, ac si pro 
tcstamento opuscula (quam citius poterunt ) collecta omnia , 
rclictis in salva custodia cxcmplaribus , apostolico cxamini 
reprcescntent , rccipientes ab catlcm scde , vice mca, correptio- 
ncm , abjiciens quod ipsa abjicit , suscipicns quod ipsa susci- 
pit, ctc. Apud Natalem Alcxand. 

X. Ideni S. Julianus Toletanus episcopus circa annum 
685. subjecitexamini Benedicti II. apologiam suam adver- 
sus obtrectatores concilii YI. universalis ; Pontifex in ea 
nonnulla reprobavit, qusc cum iterum recte explicasset 
.Tulianus , ac iterum opus cum explicatione ad Sergium 
Papam transmisisset, Sergius opus approba\ it , et aiiis le- 
gendum indixit. Natal. Alex. Hist. ad sec. 7. cap. 3. art. 
11. Refert Baronius ad an. 1 186. num. 26., de quodarn 
Gotbofrido, qui fuit notarius Conradi III. et Friderici I., 
ac Henrici VI., quod iste, quamvis esset in curia praafato- 
nun piincipuin tam adversantium Ecclesix juvibus , tamen 
pro certo babuit, Roinanorum Pontificum proprium 
esselibrosrecognoscere etapprobare. Sedpracstathicipsuni 
audire Gotliofticlum , qui in prsefatione ad opus suum 
clironicum , quod anno 1 189. transmisit ad Urbanum III. 
sicscripsit : Si quod historiarum opus conficitur , ratio sug- 
gerit, ut antcquani in publicum deveniat , apostolico examini 
prajsentetur. Quaproptcr hoc opusculum ante uestrum examcn 
proluli, utsipervosfueritapprobatum, ad alias Ecclesias deri- 
vctur : Itempatres synodi Suessionensis ann. 1 121., sanxe- 
runt, libros Petri Abelardi boc ipso damnatos reputandos, 
quodRoinani Pontificis autEcclesiae auctoritate commendati 
non apparerent. Petr. Abelard. ep. 1. ad Amicum , inter 
opera Petri Abbatis. Sic etiam Nicolaus Papa , cum Scotus 
Erigenas circa meclium seculum IX. volumina traduxisset 
S. Bionysii , S. Maximi , et aliorum , sine Ecclesiae appro- 
batione , eum acriter increpavit dicens : Quia juxla mo- 
rem nobis mitli , ct nostro dcbuit judicio approbari. Et ideo 
prrecepit, ut statim scripta illa transmitterentur, Tandem 
ad lioc probandum unum sufficit decretum Nicolai I., in 
can. 5. Romanorum. dist. 19. ubi dictum fuit : Romano- 
rum Pontificum dccrcto caeterorum opuscula tractatorum ap- 
probantur, vel rcprobanlur. 

XI. Romani igitur Pontificis olim semperfuitpraesidere 



34* APPENDIX III. 

arbitrumlibrorum omnium, sed ubi in immensum excrevit 
moles iibrorum,statuit. LeoV.an i5i5. constitutioneproba- 
ta in concilioV.Lateranensi,et deinde conhrmata regulis in- 
dicis,utnonvulgarenturlibricujusque generisabsquelicen- 
tia, et approbatione ordinariorum , vel inquisitorum , sub 
pcena amissionis librorum ,etsuspensionis,ac excommuni- 
cationis pro editoribus ; qui si in excommunicatione ultraan- 
numpermanserint, erunt acriter puniendi. Et notandum, 
quod praefata constitutio Leonis jam reperiturannotata in- 
arcbivio regiac jurisdictionis in regno Neapolitano, ut refert 
Bartholomaeus Chioccarellus, Archiv. Reg. Jur. t. 1 7 . tit. 7. 



CAPUT III. 

Fusius ostenditur, Eccksiae praecipuumet proprium scmpcr fuisse libros 
malos proscribere; et hujusmodi jurisdictioncm semper Ecclcsiam 
exercuisse. 

I. Seculo IV. concilium Nicsenum anno 325. Arii scripta 
damnavit; Nicephor. Hist. lib. 8. cap. 18. et deinde Con- 
stantinus praecepit morte multari , qui librum aliquem 
ab Ario confectum statim non attulisset. Apud Socratem 
Hist. lib. 1. cap. 6. Patres etiam pseudo - concilii in 
Tyro circa annum 336. Marcellum Ancyranum ideo depo- 
suerunt , quia sententise damnationis suorum librorum no- 
luitacquiescere, nec illosigni tradere Socrates ibid. Theo- 
philus Alexandriae episcopus anno 385. fuit primus, qui 
libros Origenis damnavit , prohibuitque, ne sui illos lege- 
rent, de quo eum postea Ilieronymus, Epiphanlus, ct 
Damasus Papa valde commendarunt. At cum Origenis 
opera usque tunc ubique cum plausu perlecta fuissent , 
quidam monachi in Palaestina dicebant , errata , si qu;L' 
iu libris invenirentur, illa ex aliena manu in scripta Ori- 
genis irrepisse ; hinc contendebant, non propter illa etiam 
reliqua esse damnanda; Theophilus vero , hoc non ob- 
stantc, ut refert Sulpitius Severus : Dial. 2. Cogebat rcni- 
tentcs pro poiesiatc rccia etiam univcrsa cum pravis damnarc, 
quia satis supcrquc su/]iccrcnt libri , quos Ecclcsia rcccpissct 
subdens , respuendam cssc pcnilus lcctioncm , qucc plus ti 
nociiura insipicntibus , quam sapicntibus profutura. 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3 j i 

II. S. Epiphanius paritcr, coacto concilio cum episcopis 
suae insulsc , cosdcm Origenis libros proscripsit, suosque a 
lcctione compescuit. Dcnique Anastasius Papa illos paritcr 
damnavit. Yide S. Ilier. epist. 78. ad Pammach. Ccnsuit 
Baronius ad ann. /\oi. n. 12. tantum pcriarchon Origenis 
fuisse damnatuin; scd in Iioc aperte ci contradicunt Seve- 
rus , Palladius , Sozomcnus , Ilieronymus , et alii , dicentes, 
onines codices Origenis vititos fuisse. Eosdcm dcinde me- 
dio seculo VI. Justinianuscomburendos mandavit , de hoc 
ab Ecclcsia rcquisitus , ct non obstante plurimorum reclama- 
tione, edictum concremationis omnino executioni deman- 
darivoluit. Eodem seculo YI. concilium CarthaginenselY. 
(sed veriusY.) anno 3g8., sic statuit : Episcopus genlilium 
Ubros non lcgat ; hcercticorum autcm pro necessitate , et icrn- 
porc. Ita refcrturin cap. Episcopus. Dist. 3^. Circaeadem 
tempora S. Jcannes Cbrysostomus Montani opera inter- 
dixit, ac igni tradidit. Yide Nicephor. Hist. 1. 8. c. 18. 

III. Sa?culo V. Innocentius I. in sua cpistola ann. 4^8. 
Pclagii, et Caeleslii opera damnavit. Praeterea anno 43 1 
patres concilii Epbesini , poslquam libros omnes proscri- 
pserunt Nestorii, Liberatus in Brev. cap. 10. preevidentes 
autem non defuturos bomines pertinaces , qui censuram 
dcspicerent, in cpistola synodali Tbeodosium imperatorem 
rogaverunt , ut obtrectantes sua potestate puniret : epist. 
synod. Conc. Epbes. ad Tlicod. act. 2. et ideo Theodosius, 
ac deinde Yalentinianus non solum bonorum publicatione, 
sed etiam capitis supplicio contumaces coercendos esse 
mandarunt, ut babetur in 1. Damnato. cap. de Haeret. et 
Manicb. et 1. Jubemus, cap. de Summa Trin. Deinceps, 
cum Nestoriani curavcrint circumfcrri libros Diodori Tar- 
sensis , et Tbeodori Mopsuesteni , in quibus Nestorii erro- 
res magna ex parte latebant , Cyrillus Alexandrinus , et 
Acacius metropolita Armeniae coactis synodis , illos pro- 
scripserunt, caveruntque, ne fideles eos baberent. Libe- 
ratus in Breviar. c. 10. Item ann. 45i.> concilium Cbalce- 
donense libros Eutychetis damnavit ; concil. Cbalcedon. 
act. 2.; eteodem tempore insuper mandavit, ut omnes Ma- 
nichaeorum libri flammis traderentur ; Platina apud Bras- 
chium loco supra citato; ac proinde Marcianus imperator 
liorum canonum contemptores damnavit pcena deportatio- 



Hi APPENDIX ni. 

nis : atque si impia dogmata postea docuissent , po?na 
mortis, exstat in conc. Chalcedon. act. 3. et vide etiam 
Baron. ad annum ^18. et4i9- 

IV. Eodem sseculoV. iterum S. Leo librosManicbseorum 
proscripsit, ut refert S. Prosper in Chron. ad ann. 443? S1C 
scribens : Diligentia Papce Leonis innotuit , qui Manichceos 
dc secretis suis erutos , et oculis lotius Ecclesice publicatos 
omnis dogmatis sui iurpiludinem et damnare fecil , et prodere , 
incensis eorum codicibus ; multique orientalium saccrdotes in- 
duslriam rectoris sunt imilati. Ideni S. Leo scripsit : Cu- 
randum csse , et sacerdotali diligcnlia maxime providendum, ut 
falsati codiccs in nullo usu lectionis habeantur . Apocryplice au- 
tem scriptura? non solum interdicendoe , sed ignibus concrcman- 

dce Unde si quis episcoporum apocrypha habcri per domos 

7W7Z p/^ohibuerit , hcereticum se novcrit judica7idum ; quoniam , 
sialios ab errore non revocat,seipsum errare demonstrat. S. Leo 
epist. i5. alias. g3. c. i5. edit. Ven. Idem S. Leo, ut le- 
jjitur in ejus responso ad S. Turribium, scripta daninavit 
Apollinaristarum , et Dictinii episcopi Asturicensis ( qui 
tamen ab errore jam resipuerat) sic inquiens : Scd 7iemo 
hwc catholicus prcesumat , 7iec i7iier catholicos ce/iseatur, quis- 
quis utitur sc7'ipiis , 71071 solum ab Ecclcsia calholica , scd etiam 
a suo auctore danmatis. 

V. Eodem saeculo V. putatur prodiisse celebre decretum 
de Censura librorum , Gelasio attributum. Baronius ad 
ann. 469. n. 4- cum aliquibus aliisDamasum creditdecreti 
illius auctorem , Gelasium vero promulgatorem ; sed Per- 
sonius in Vindic. Ignatian. 1. 1. c. /\. ex antiquissimo co- 
dice, in Angliam perlato a Lanfranco ex ccenobio Beccensi, 
legit titulum : Decretum Geiasii Papa? de recipicndis, ct 7ion 
rccipic7idis libris... quce simt scripta ab co cwn 70 erudUissimis 
episcopis. Et idem confirmat Gratianus , Lupus Ferrar. , 
aliique cum Nicol. Papa. epist. ^i. ad episc. Galliae. Lupus 
Ferr. epist. adCarol. Cal. in fin. Gratian. c. SanctaRom. 
dist. i5. Non obstat quidam codex apud Baluzium , ubi 
decretum illud adscribitur Hormisdac Papae , nam , ut re- 
ferunt idem Baronius , Pagius, card. Nons , et alii , Baron. 
ad ann. 420. 11. 21. Pagius ibi in Crit. ann. 494- num. 4- 
Noris inCenotapliiisPisan. diss. 4- §• 1. P.OrsiHist. EccT. 
ad an.494' Idem Ilonnisda scribensad Professorem episco 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3^5 

pum, asserit,jam pridem extitisse decretum, dicens: Quai 
essent catholica dogmata{m\\\o decveto) de/iniuntur, ac cer- 
ta librorum ; etiam vcterum in auctoritatc recipienda. In de- 
creto auteni Honnisdse legitur : Non solum repudiata 
( nempe hoereticorum scripta) , vcrum ab omni Romana , et 
apostolica Ecclesia eliminata , atque in suis auctoribus ana— 
thcmatis indissolubili vinculo in cvtemum conjilemur esse 
damnata. Abbas de Fleury scribit tom. 19., orat» 7. sup 
Hist.Eccles. n. i3., et t. 7. p. 64- in eo decreto simplicem 
directionem ad cautelam dari , non vero praeceptum prohi- 
bitionis, quia nullae in ipso adsunt censurae , seu poena? 
injunctse. Sed perperam , nam verbum eliminata satis de- 
monstrat, quod scripta illa jam ab Ecclesia fuerint damnata. 
Quomodo autein asserere potest Fleury, in illo decreto 
nullam adesse censuram impositam , dum in eo legitur , 
fub anathematis indissolubili vinculo? Accedit, quod Cle— 
mens VIII. in constitutione Sacrosanctum , data die 17. 
octobrisann. i5c)5., testatur , Gelasium sub censura libro- 
rum illorum detentores jam damnasse. Accedit insuper , 
quod patres concilii Tridentiiii , ut refert cardinalis Palla- 
vicinus, Hist. conc. Trid. par. 2. c. 18. et 19., exdigestisa 
Gelasio arguerunt,non esse opus in probibitione librorum, 
ut citentur auctores, quorum sunt libri interdicendi. Alius 
autem auctor, nempe Van-Espen part. 1. tit. 11. de Cong. 
Card. c. 4- u. 2., dicit, in laudato decreto actnm esse tan- 
tumdepublica,nonautem deprivatalectione. Sed hicetiam 
perperam , nam in decreto dicitur, cum hcec ad calholico- 
rum manus dcvenerint ; quis non videt, hic etiam de privata 
lectione fieri serrnonem? 

VI. Saeculo VI. anno 536. Patres concilii sub Menna 
Constantinopolitano proscripserunt libros Severi , Petri 
Antiocheni , et Zoara? , dicentes : Ahjicimus , et anathcmate 
fcnmus omnia ab ipsis conscripta. Et deinde ab imperatore 
petierunt , ut sua sanctione canones pro re illa statutos 
roboraret. Synod. sub Menna action. 1. Eodem tempore 
Papa Vigilius damnavit scripta Theodoreti adversus S. Cy- 
rillum ; item libros Theodori Mopsuest. et epistolam Ibse ; 
ac deinde anno555.,libri illi in concilio II. Constantinopo- 
litano igni traditi sunt, et omnia eorum exemplaria , si quae 
postmodum invenirentur , sub excommunicatione vetita> 



3/ f 6 APPENDIX III. 

De libris pariler Priscillianorum in concilio I. Bracharensi 
anni 553., sic legitur (ibi in can. 17. ) Si quis scripluras , 
quas Priscillianus sccundum suum dcpravavit crrorcm , vcl 
tractalus Dictinii (quosipse scripsit , priusquam converle- 
retur) legit , aut defcndit , anathcma sit. Pariter in concilio 
Toletano III. anni 58cj., babetur : Sancilum cst , ut libii 
omnes hasreticorum igjii comburcndi darcntur. Baron. ad 
ann. 589. n.44- Insequentibus saeculisanno 649., inconcil. 
RomanosubMartinoI. can. 18. dictum fuit : Si ' quis non re- 
spuit, et anathematizat animo ct ore ncfandissimos liaircticos 
(nempe Theodorum Pharanitam , Cyrum , Sergium , et 
Paulum Pyrrhum) cum omnibus impiis eorum ccnscriptis. . . 
condemalus sit. Et in act. 4- damnata fuerunt et sub ana- 
themate prohibita scripta commentitia Mennae, et Vigilii 
Papae de unica Christi voluntate. Et in Trullanoann. 692. 
can. 63 proscriptse fuerunt quaedam apocryphae martyrum 
historiae, et flammis traditge. Item anno 745. S. Bonifacius 
episcopus Moguntinus , sedisque apostohcae legatus conci- 
lium advocavit , cujus imperio scripta impii Adalberti 
combu3ta fuerunt. Deindeque Zacharias Papa in concilio 
Romano idem confirmans dixit : Optimc proinsum a vcstra 
sauclitate , ut conscripta illius omnia ignc concrcmcntur : 
apudBaron. ad ann. 745. n. 36. Item in concilio Nica?no II. 
ann. 787., proscripti fuerunt aliqui Iconoclastarum libri , 
his verbis : Anathema illis libris , et eis qui legunt. Ibi 
act. 2. 

VII. Nono saeculoNicolausPapa, euni requisitus fuisset 
a Bulgaris, quid faciendum de libris allatis a Saracenis ; 
respondit : Utpote noxii et blasphcmi , igni tradendi. Nicol. 
Papa epist. ad Bulgar Praeterea Adrianus Papa,ann. 869. 
sic Basilio imperatori scripsit : Cuncta dcccrnimus cxcm- 
plaria ( Photii ) prorsus a possessoribus ablata ignc crcmari ; 
ncc superessc apiul quemlibet cx his unum apiccm , nisi 
forte quisquis totius nominis christiani dignitale , analhcmate 
perculsus , carcre voluerit. Acccndatur ctiam tua? zelus pictn- 
tis ctc. Sicque prosequitur Pontifex , rogans imperatorem, 
ut ipse suis etiam edictis poena coerceret inobedientes. 
Apud Beyerling. verb. Dedecus. lit. F. Concilium Tul- 
lense XIV. anno 860. can. 4- confirmavit canonem 1\ 
concilii Valentini III. qui de libris Scoti ErigciKe ita sta- 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3' f7 

tuerat : A pio fldclium auditit pcnitus explodirnus , et ut talia 
et similia scripta cavcantur , auctoritate Spiritus Sancti in- 
terdicimus. LeoIX. anno io5o., in concilio Vercellensi sub 
anathernate pariter dainnavit librum Scoti de Corpore 
Christi. Honorius III. anno 1225. coniirmans acta concilii 
Senonensis, proscripsit alium pracfati Scoti librum deNa- 
turis. Lanfranc. de Corp. Dom. c. 4- Pra3terea in concilio 
llomano sub Nicolao II. anno 1059., Berengarius , ejuratis 
erroribus, adducere omnes suos suorumque libros coactus 
est , qui omnes concremati fuerunt. Lanfranc. loc. cit. In 
concilio Suessionensi anno 1121., coactus est Petrus Abe- 
lardus sua scripta propriis manibus igni committere. 
Gaufrid. in Vita S. Bernardi 1. 3. c. 5. Innocentius II. sub 
excommunicatione mandavit, ut qui haberet libros prae- 
fati Abelardi , et Arnaldi a Brixia, illos statim combureret. 
Extat in concilio Later. in fine. Idemque praeceptum da- 
tum fuit anno nzfo., in concilio Senensi. Apud. S. Bern. 
ep. 1 15. ad Yvonem card. Idem de libris Gilberti Porretani 
statuit Eugenius III. anno 1 1^8., in concilio Rhemensi , ut 
refert Gaufridus , dicens : Dominus Papa apostolica aucto— 
ritale capitula ipsa damnavit , districle pr&cipiens , ne eum- 
dcm librum legere , vel transcribere quis auderet. Gaufrid. 
ap. Gravel. t. 1. Ilist. part. 4- colb 4- et ap. Nat. Alex. 
t. i3. p. 77. 

VIII. Pariter concilium Parisiense ann. i2o4-damnavit 
librosDavidis a Dinando : Qui libri, ait Rigordus, de Gestis 
Philip. apud Petav. in prolog. c. 3. n. 8. et apud Natal. 
Alexand. t. 16. pag. i56., jussi sunt omnes comburij et sub 
posna excommunicalionis caulum est in eodcm concilio , ne quis 
eos de cattero scribere , lcgcrc prcesumeret , vel quocumque 
modo habere. 

In concilio Toletano 1229., vetitum fuit , ne laici cujus- 
cumque generis et status penes se haberent , durante ha> 
resi , quemcumque librum sacrae Scripturae , exceptis 
Psalterio, et Breviario. Concil. Toletan. statut. i3. apud 
Ilarduin. t. 7. Collect. col. 1*78. Et quoniam haereticorum 
est sacras Scripturas in vernaculam linguam vertere, ut 
illas modo suo interpretantes erronee postmodum tradant 
suisaddiscendas, ideosynodusBiterrensisann. 1245. (c. 36.) 
interdixit omnes Scripturae libros vulgarem in linguam 



3.{8 APPENDIX III. 

traductos. Idem statuerunt concilia Ilierosolvmitanum , 
Mcchliniense , Cameraccnse , ct alia plura, qua; obseirari 
possuntin libroeditoParisiis anno 1G61., cx pra:cepto cleri 
Gallicani sub titulo : Collcclio auclorum , qui ex profcsso 
sacrcc ScriptutCB in vulgarcm linguam translationcs damna- 
runt. De liac re adest ctiam quarta regula indicis. Insuper 
PapaClemensXI. proscripsit propositionem 79. Quesnellii, 
qua? dicebat : Utilc , ac ncccssarium est omni tempore, omrti 
loco, ct omtii personarum generi studere, et cognoscere spiritum, 
ct pictatem , ct mystcria sacrw Scriptura. PraHerea cancel- 
larius Parisiensis, et doctorcs regentes jussu Gregor. IX. 
libros Thalmudos publice concremarunt. Natal. Alexand. 
t. 16. p. 4 1 - Idein statucrunt Clemcns IY. Honorius IY. 
Joannes XII. et alii, Yid. Sixtum Senens. 1. 2. t. 1. p. 202, 
et ex sola bibliotheca Jud&orum, qn.e crat Cramiona?, 
eombusta sunt duodecim millia cxemplaria. Insuper Ju- 
lius III. constitutione 23. Gum sicut jus, prsecepit quos- 
cumque codices Juda^orum ex eorum domibus eruendos 
concremandos : Clem. VIII. const. 20. Cum Hebrseorani, 
omnibusfacultateinademit, adhuc inquisitoi ibus, ct lcgatis 
a latere , imperlicndi licentiam ad eos legendos. 

IX. AlexanderlY. const. Roinanus Pontifex , anno I25G. 
sub excommunicatione vctuit, ne quisque baberet v ripta 
Guillelmi a Sancto Amore , mandavitque , ut inti a 04 to 
dies illa comburerentur ; et omnes paruerunt. Yide Guil- 
lelm. Nancium in Yita S. Lud. an. 122X Pariter Petrus 
Terraconensisarcliiepiscopusauctoritate Alexandri Y. an 
1260. sub anathemate libros Laurentii Lulli proscripsit; 
et cum deinde anno 1876. Gregorius XI. prohibitionem 
conftrmasset , Petrus Aragonia? rex , de illa mcerens . Pon- 
tificem rogavit, ut opus Lulli iterum cxaminaretur ab 1 - 
scopo Barcinonensi : sed hoc nou obstante, proscriptio stetit, 
et rex humiliter illi acquievit. Item Thomas Arundelius , 
archiepiscopus Cantuariensis . coacto concilio provinciali 
anno i^oS. Oxoniae, prohibuit sub excommunicatione. ne 
quis legeret authaberet quemcumque librum ab academia 
Oxoniensi , aut Cantabrigensi prius non probauim. Pai 
Joannes XXII. in concilio Romano anno i5i3. plnres 
bros damnavit, episcopis caram injungens, ut omoes illi 
concicnuuentur. Yide Labbe t. 1. conc ^ 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3.fo 

Alexand. tom. 16. p. iZ\. Idemque mandatum renovavit 
concilium generale, Constantiensean. \/y\5. Hisperspectis, 
nequeo intelligere , qua fronte possint quidam asserere, 
Ecclesia? tantum essc censuram dare de pravis libris, non 
vcro illos prohibere , et comburere. 



CAPUT IV. 

Piespondetur inanibus adversariorum objcctionibus, quibus impugnatur 
librorum probibitio ab Ecclcsia indicta. 

I. Diversi diversa objiciunt. Alii absolute asserunt, li- 
brorum proliitionem per se nocuam , et injustam esse. 
Alii concedunt quidem , ad Ecclesiam pertinere censuram 
ferrc de libris , ad principes vero lectionem eorum prohi- 
bere, illosque comburere. Alii denuin utrumque Ecclesiae 
concedunt , quod possit nimirum libros damnare , et eo- 

Lim lectionem interdicere , sed aulumant proliibitiones , 
juac bisce temporibus ab Ecclesia prodeunt, omnino esse 
rregulares , et a recto ordine aberrantes , ac proinde non 
)0sse conscientias obstringere. Singula discutiamus. 

II. Objiciunt igitur I. injustam esse librorum probibi- 
ionem , ex illo apostoli : Omnia... probate , quocl bo-ium cst, 

:tcte. 1. Tbess. 5. 21. Errat igitur Ecclesia Romana, te- 
neredicuntjlibrorumlectionem prohibendo, cum unicui- 
jueex pra^cepto apostoli datum sit libroslectione probare , 
>ona in eis inventa retinendo , mala autem reprobando. 

III. Id confirmant auctoritate S. Hieronymi , qui cum 
rgueretur ab aliis, quod hsereticorum opera evolveret , 
ic respondit : Si quis immurmural , quare eorum cxplana- 
iones legam , quorum dogmatibus non acquiesco , sciat , me il- 
iid apostoli libenter auclire : Omniaprobate , quod bonum 

st, tenete Cur mc laccrant amici mci , et advcrsus si- 

ritem crassce sues grunnitant ? Mcum propositum est antiquos 
gcre , probarc singula , retinere quce bona sunt , et a fide ca- 
'wliccc Ecclesice non recederc. S. Hieron. ep. ad Miner. et 

lexand. Confirmant deinde exemplis, et dictis Theophili, 
t Dionysii Alexandriae episcoperum : Theophilus enim , 
um reprehenderetur , quod scripta Origenis legeret, re- 



35o APPENDIX III. 

posuit : Si quid honi in illis reperio , illud cxcipio : si vcro 
spinosrm quid visum fuerit , hoc tanquam aculcntum pra?- 
tereo. Item Dionysius, pariter reprehensus de lectione hae- 
reticorum , rem cum Deo in oratione conferens , ccelestem 
vocem audivit ei dicentem : Lege omnia, quce in manus tuas 
veniunt • valehis enim omnia expendcre , ct prohare. Hinc 
Dionysius legit, et aliis (forte ipsum reprehendentibus ) 
scripsit : Acceptavi visionem hanc , tamquam apostolica? voci 
conformem. Apud Euseb. Hist. 1. 7. c. 7. 

IV. Addunt, quod etiam Hormisdas Papa lectionem 
librorum pravorum non reprobavit , imo laudavit, eo 
quod alias non bene possent errores confutari , nec vitari , 
sic enim dixit : Ncc tamen improhatur diligcntia pcr multa 
discurrens , sed animus a vcritatc dcclinans. Scepe de his neces- 
saria providetur , dc quo ipsi amiuli convincantur , instructio. 
Ncc vitio dari potest nosse , quod fugias : atque ideo non lcgcn- 
tcs incongrua in culpam veniunt , scd sequentcs . Quod si ita non 
cssct , nunquam doctor ille gcntium acquievisset nuntiare fidcli- 
hus : Omnia prohate ; quocl honum cst, tcnctc. Hormisdas 
epist. 70. ad Possessor. Quin et ipse Gelasius in decreto 
supra laudato , eodem tempore quo damnata opera recen- 
sebat, sic ibidem adnotavit : Scd cum haic ad catholicorum 
manus advcncrint ; B. Pauli apostoli prwcedat sententia ; Om- 
nia prohatc , quod honum est , tenete. Hinc Fleury , et "Yan- 
Espen inferunt Pontifices , ac ipsummet Gela'sium libros 
notatos damnasse, non ut eorum lectio prohiberetur , sed 
ut illi cum praeventione , et cautela legerentur ; dum alias 
rigorosa prohibitio (ut aiunt) nonnisi perniciosa esse potest. 
eo quod libertinos ipsa prohibitio magis ad lectionem im- 
pellit; et contra aufert cordatis viris, ut possint error«es 
qui serpunt adnotare , et confutare. 

V. Respondetur. Etprimo, quoad textum illum apostoli, 
Omnia autem prohatc, etc. communiter dictum illud expli- 
catur a commentatoribus, Estio, Cornelio a Lapide, Ugone , 
Natal. Alex. Tirino, etaliis; nimirum quod omnia, quae du- 
bia et incerta sunt, examine etprobatione indigent, prout 
erant quaedam prophetiae , de quibus scimonem fecerat 
apostolus in versu praecedenti , ubi dixerat : Prophctias no- 
lite spcrnere ; has voluit B. Panlus judicari , an verae fue- 
rint aut falsa? ; jampridem enim ab ipso Domino (Deu- 






DE PROHIBITIONE LIBRORLU 35i 

ter. i3. 3. ) mandatum fuit, ne pseudoprophetac a fidelibus 
audirentur; Tertullianus autem misere in hacresim impegit, 
quia Montani, et insanarum mulierum somniaut prophe- 
tias habuit. JNon igitur, inquit Estius , de omnibus doc- 
trinis verba illa dixit apostolus, scd tantum de iis quae 
de novo proferebantur a fratribus , et nondum probatae 
erant ; hacc enim dijudicari oportcbat , sccundum id , quod 
idem Paulus praecepit Corinthiis scribens : Prophetcc duo 
aut trcs dicant, ct cczteri ' dijudicent. i. Cor. i/}. Ea vero, quae 
ab ipso , aut ab aliis tradita erant apostolis , non dijudicari 
vult , sed teneri; ut in 2. ad Thessal. c. 2. inquit : Tcncte 
traditioncs , quas didicislis. TZt I. Cor. i/f- Laudo vos , quod... 
sicut tradidi vobis , prceccpta mca tcnclis. Prasterea dicit Nat. 
Alexander, probare doctrinas librorum non unicuique com- 
missum est, sed tantum episcopis , quos Spiritus Sanctus 
Ecclesia? Dei pr.-efecit, et maxime summo Pontifici Christi 
vicario, ac totius gregis Christi supremo pastori. Pravi au- 
tem libri non damnantur ab Ecclesia nisi post diligens exa- 
men ; nullum igitur judicium aliud de illis operibus exspe- 
ctandum , quae jam Ecclesia hnprobanda judicavit. 

VI. Quod vero ad S. Hieronymum attinet, certum est, 

quod ipseniet sanctus doctor lectionem pravorum librorum 

constanter reprobaverit ; in quadam enim epistola ipse 

scripsit : Doctorum hominum tractatus lege , eorum dumlaxat , 

quorum fides nota cst ; non necesse habcs aurum in luto quce- 

rcre. S. Hier. epist. 10. ad Furiam. Hancque epistolam 

animadvertens Marianus Victor, sicannotavit : Ubique san- 

ctissimus virinculcat, ut ab hcvrcticorum , apocrj r phisque vo- 

luminibus abstincamus • et improbat rationem , qua prcetcn- 

ditur aurum ex luto quceri. In Oper. S. Hieron. t. 1. p. 10. 

in schol. Praeterea S. Hieron. summis celebravit laudibus 

decreta Eusebii , et Dionysii Alexandrini , quibus a lectione 

librorum Origenis fideles arcebantur. Pr&terea ipse Hie- 

ronymus auctor fuit, ut iidem Origenis libri proscriberen- 

tur a Venerio episcopo Mediolanensi , et a Pontifice Ana- 

stasio, cujus deinde decretum undique ipsemet propa- 

gavit S. Hieron. epist. 78. ad Pammach. Ipsemet praeterea 

laudatPammachium , qui cum legisset Origenis principia 

exhorruit , ct reclusit scrinio , ne prolati in vulgus muliorum 

animos vulncrarcnt. Idcm ep. 5c). ad Avitum. Tandem te- 



355 APPE^DIX III. 

statur, se exemplar Origeriis olim a se translatum nulli un- 
quam praebuisue , ex quo notat commentator : Audiant 
hcec qui hcereticorum libros passim sibi lcgendos forc contcndunt . 
et salubrem parcntis Ecclcsia? prohibitionem dcspiciunt ; vcnc- 
num enim aureo etiam haustum poculo sempernocet. Marian. 
Vict. in prsef. epist. Scribit alibi idem Hieronymus ha?c 
inagni ponderis verba : Melius est aliquid nescire , quam 
cumpericulo discere. S. Hier. Reg. Monach. t. g. edit. Col. 
p. 198. Alibi demum, ut alia praetereamus , sic gravissime 
monet : Ncmo ad lupanar mittit virgincs suas , quanwis qua?- 
dam ibi reperiri posscnt de turpi corruptionc lugentes . nemo 
ha?redem suum latronum turbce committit , ut discat audaciam .- 
nemo in pcrforatam intrat cymbam , ut discat vitare naufra- 
gium ; et ad planum prostibulum , h&rcsibus plenum volu- 
men , animam dirigcs immunem doli , ut ibi discas catholicam 
vcri\atem7 Idem Hier. apud Sixtum Senens. 1. 2. tom. 1. 
VII. Quod si uno illo in loco ab adversariis objecto di- 
versimode S. doctor sentire videatur , hoc nimio ejus ar- 
dori parcendum, quo aRufino et aliis impetebatur. Hinc 
non desunt, qui de hujusmodi lectione Hieronymum re- 
prehendunt. Vide Christian. Lupum... Et ipsemet adhuc 
fatetur de tali re a Domino fuisse correptuin , ac etiam 
flagellis coercitum. S. Hieron. in Reg. monach. Scribunt 
alii , Hieronymum libros quoscumque legisse propter Ec- 
clesiae necessitatem , et de licentia saltem tacita Damasi , 
aliorumque Pontificum. Caeterum sciendum est, quod tunc 
temporis magna vertebat controversia inter episcopos , an 
permittenda , aut vetanda foret operum Origenis lectio ? 
Negabat Theophilus episcopus Alexandria? , et Epiphanius 
Salaminae in Cypro , quorum tamen decreta erant tantuin 
particularia pro suis Ecclesiis. AfTirmabat autem Eusebius 
(qui tunc apologiam de libris Origenis tradiderat) , item 
Chrysostomus , Theotimus , Cassiodorus , et alii , ac ipse 
Hieronymus , dummodo caute atque a paucis peritis proe- 
fati libri legerentur. Adde , quod lectio ipsorum non erat 
usque tunc damnata; quisdubitat, quin si ipsa ab Eccle- 
sia fuisset vetita, Ilieronymus Ecclesiae paruisset? 

VIII. Quod autem ad Theophilum Alexandriae patriar- 
cham pertinet, respondetur, quod , icet ipse immu- 
nem se diceret ab omni reprehensione , quia in lectione 



DE PROHIBITIOIVE LIBRORUM. 353 

librorum Origenis caute se gerebat, omnino reprobando 
quae prava videbantur ; atlamen refert Socrates, llist. 1. 6. 
c. 17. Theophilum nihilominus damnatum fuisse a con- 
cilio , nec excusationes ab eo allatas fuisse admissas. Si igi- 
turhic patriarcha damnatus fuit , eo quod libros nondum 
vetitoslegerit, quisque videre potcst, qualis fuerit Orienta- 
lium sensus circa lectionem Lbrorum jam proscriptorum. 
Quod vero adducunt adversarii deDionysio, id multolon- 
gius eorum causam infirmat, quani adjuvat. Relege , be- 
nigne lector, quae de lioc diximus cap. II. n. 5. ubi retu- 
limus quod Dionysius non ausus sit legere haereticorum 
libros , nisi divina visione r et voce confirmatus ; et nihilomi- 
nus adhuc a suis apud Pontificem accusatus fuit , qui non 
omisit eum de hoc reprehendere, prohibuitque, ne deinde 
hujusmodi lectionem prosequeretur. Mira res! primis iliis 
Ecclesiae saeculis , quando paucissimi habebantur sacne 
Scripturae explanatores, si vel patriarcha operalegissetali- 
cujus magni nominis interpretis , qui in aliquem errorem 
incidisset, scandalo erat fidelibus, et reprehendebatur , et 
deferebatur, et damnabatur; et hodie, cum SS. Patribus, 
et multis affluamus explanatoribus , in quorum operibus 
doctius , quacn in libris ha&retieorum veritates elucidantur , 
inveniuntur homines Ecclesiam criminantes, quod libro— 
rum erroribus infectorum ovibus suis lectionem prohibeat ! 
IX. Scripta demum ab Hormisda nobis opposita mi- 
nime obsunt : non enim Pontifex ignorare potuit traditio- 
nem Ecclesiae, conciliorum canones , decessorumque de- 
creta , nempe Leonis , aliorumque Pontificum , et multo 
minus decretum Gelasii , quod ipsemet Hormisdas in ea- 
dem sua commendatepistola. Ipseinsuperibidemadnotat , 
Gennadii librosab Ecclesia non recipi. Insuper ipsemet fi- 
deles a lectione librorum Manichaeorum , aliorumque hae- 
reticorum cornpescuit. Yid. Platinam in Hormisdam apud 
Reyerling. verb. Dedecus. Quod auteni Hormisdas scripsit 
Possessori , nempe , Non legentes incongrua in cutpam ve- 
niunt , scd sequcntcs ; illud quidem scribit sine praejudicio 
prohibitionis damnatorum librorum. Fervente Constanti- 
nopoli magna controversia circa Gennadii librum , henepo- 
terat Possessor episcopus eum legere r etsi noviFset dam- 
natuni ; quandoquidem concilium Carthaginense ( ut supra 

I5u„ 



354 APPENDIX III. 

diximus ) non diu ante celebratum, decreverat, posse epi- 
scoposlegere damnatos libroshaereticorumpronecessitate , 
• et tempore : quanto magis igitur legere poterat Possessor , 
tempore, quo liber Gennadii nondum fuerat damnatus. TSo- 
lebat autem ipse illum legere, nimisin ea re scrupulis indul- 
gens ; atde bocab Hormisda fuit exprobratus, propter illud 
apostoli monitum , omnia probate ; opus est enim , ut pa- 
stores ahqua probent, ac deinde oves instruantdeiis, qux 
tenere , et quae abjicere debeant. Dicere autem cum adver- 
sariis , quod stricta librorum proliibitio non potest esse 
nisi perniciosa , eo quod libertinos magis ad legendum im- 
pellit : hocargumentum infringit omnia Ecclesia? , imo ip- 
sius Dei mandata. Hoec quidem estmiserabominum condi- 
tio, ut vetita avidius patrare cupiant, juxta vulgare illud 
proverbium ; Prohibitio gencrat appetitum. Sed hoc non 
evenit,ut ait Chrysostomus, Hom. 10. in epist. adRom. ob 
legis naturam, sed propter eorum , qui legi tenentur pa- 
rere , defectum. Augustinus dixit ; Auxit prohibitio dcsidc- 
riu m y Serm. 4- de Verbis apostoli. Et alibi : Hoc ipsum 
quod concupiscitur , fitjucundius , cum vclatur. lbidem. c. 10. 
Sed quid inde ? Numquid justa prsecepta ex hoc erunt 
perniciosa , ac proinde permittendum erit , ut homines 
agant quidquid velint ? 

X. Praefatum hoc ridiculum argumentum primus pro- 

posuit petulans Petrus Soave ; sed illud egregie diluit cai- 

dinalis Pallavicinus, dicens, quod licet lectio noxialibro- 

rum per se a natura sit vetita , tamen valde prodest ad vitan- 

dos lapsus injuncta Ecclesiae prohibitio; Impcrchiocchc 

(sunt verba Pallavicini) maggiori pcccati si schifano , mcn- 

irc innumcrabili persone per ubbidicnza rattcncndosi da vi faili 

libri, rimangon libcri dal malc , in cuile trarrcbbc iinprovedu- 

tamente una tal lczione. Nc si scorgc bastantc in pratica il ri- 

mctter cib alla coscicnza di ciascuno , il qualc considcri , se un 

fal libro ilponga in lubrico di caduta , ondc sia in obbligazionc 

di non usarlo. Queslo pericolo mal si conosce , sc non tardi , cd 

a rea prova. Di moltc operc a molti non c nota la contenenza 

prima della lezionc. Onde a cib troppa e la fidanza chc ha 

Vuomo si dcl suo sapere , chc dcl suo potcrc : ciascheduno \i 

persuade, che da niun scduttorc sarii ingannato, da niun 

vischio sarii impaniato. Le istoric chc raccontano cib chc una 



DE PROIIIBITIOAE LIBRORUM. JSS 

volta fu , c lc favole clic rapprescntano cib chc molte voltc suol 
esserc , son pienc tli cscmpj , i quali inscgnano , quanta in cib 
sia la prcsunzione dcgli uomini avanti al fatto , quanta la debo- 
lczza ncl fatto ; scnza chc la proibizione dc' libri cattivi porta 
insicmc due altri salutcvoli , e considcrabili cffctti i Vuno e 
che il timore di questa aulcntica nota riticne molti dallo scri- 
verli, o dal divulgarli .• laltro clie clla col difficoltarnc lo spac- 
cio , ritrae gli stampatori dalV imprcssione , ed i libraj dalla 
compcra; ondc la trista erba pcr difctto di coltivatori a poco 
a poco si dirada, e muore ; elcpcnne, itorchi , e le botteghe son 
invitatc dalV esca delV utilita ad impiegarsi solo in opere 
projittevoli. Quamvis igitur ajiquando alicui viro pio pro- 
clesse poterit legere pravum librum erroribus notatum , 
niliilominus (generaliter loquendo) magis expedit ab hu- 
jusmodi lectione homines removere , ut illusionum peri- 
culum vitetur, aut saltem , ne ipsorum exemplo libertini 
ad legenda inducantur ea , quae facile subversionis causa 
eis esse poterunt. 

XI. Objiciunt II. per libromm prohibitionem , ac multo 
magis per eorum concremationem ipsam rem publicam 
laedi , et ideo plures maximam subire bonorum ac famav 
jacturam ; hinc illas nonnisi a sseculari principe posse im- 
perari, ad quem unice spectat super bona temporalia ju- 
risdictionem exercere. Addunt , quod Ecclesia nonnisi po- 
sterioribus hisce sseculis hujusmodi negotiis seimmiscuit; 
quamvis enim , ait Petrus Soave, apud Pallavic. Hist. 
Trid. p. 2. hb. i5. cap. 18. Ecclesia semper libros malos 
damnavei it , eorumdem tamen prohibitio et concrematio 
nonnisi per principes legitur imperata , ut apparet ex pro- 
hibitione librorum Arii vetitorum a Constantino, Nestoni 
a Theodosio, Porphyrii a Justiniano, Eutychetis a Yalen- 
tiano et Martiano , Pelagii ab Honorio , ac tandem Luthe- 
ranorum a Carolo V. Nec nisi saeculo XIII. Ecclesiam hanc 
jurisdictionem usurpasse asserunt; tempore quo in conci- 
lio Tolosano prima vice ipsa fidelibus interdixit sacra 1 
Scripturae lectionem. 

XII. Respondetur. Jam supra , cap. II. et III. satis 
evidenter ostensum est, ad Ecclesiam pra?cipue pertinere 
Jibros, qui fidem vel mores offendunt, prohibere , cum 
ipsi Ecclesise pnccipue incumbat oves suas a venenatis pa- 



35f> APPENDIX III. 

scuis removere, ethanc jurisdictionem jam a primissaecu- 
lis innumeris exemplis demonstravimus semper exercuisse 
interdicendi et concremandi libros nocuae lectionis , ipsis 
videmibus et comprobantibus piis principibus. Quod si 
aliquando principes libros fidei aut moribus adversos pro- 
seripserunt, aut concremarunt, hoc fecerunt ad petitionem 
Ecclesia?, ut sua potestate coercerent renuentes Ecclesiae 
canonibus sc subjicere, prout Constantinus ex praecepto 
concilii Nicaeni scripta Arii aboleri mandavit. Raynaud. 
deBon. etMal. 1. p. 3. erot. 2. n. 466. Barbosa deOff. ep. 
p. 3. all. 5o. Honorius libros Pelagianorum , instantibus 
Zosimo et Bonifacio episcopis. Vid. c. III. Theodosius et 
Valentinianus libros Nestorii , et Porphyrii , postulante 
concilioEphesino. Ibidem. Justinianus libros Severi , pe- 
tentibuspatribusconcilii Constantinopolitani. Ibid. Basilius 
scripta Photii, ad instantiam Adriani Papae, qui illa prius 
damnaverat , et ex Oriente transmissa Romae ignibus tradi- 
dit. Ibid. Ludovicus Pius librum Claudii aSorino ex epi- 
scoporum judicio commisit igni. Idemque fecit S. Ludo- 
vicus rex de libris Thalmudicis judicio Innocentii IV. 

XIII. Saltem omnes libri , qui a principibus damnati 
fuerunt , prius ab Ecclesia fuerunt interdicti. Sic libri 
Euthychianorum proscripti a Marciano , antea jam a con- 
cilio Chalcedonensi (cui imperator interfuit) fuerunt ve- 
titi. Libri Wiclem damnati a Riccardo II. Angliae rege, 
jam prius a Gregorio XI. fuerantdamnati. Et idem accidit 
de libris Novatorum a Carolo V. proscriptis. Porro ipsimct 
principes fatentur, se gladium habere ad canones Ecclesiae 
custodiendos ; sic enini declaravit Chidelbertus rex : Quia 
neccsse est, ul plebs , quce saccrdolis pr&cepta non ita ut 
oportct cuslodit , nostro etiam corrigatur itnpcrio. ConstitutiO 
Chidelberti in capitul. in Labbe tom. 6. concil. col. 4^7- 
Et Ludovicus VII. Galliarum rex ; Quarc digna vox cst 
majcstate rcgnantis , Dei scivum ct Fcclcsia3 dcfensorcm se 
principem profiteri. Epist. Ludovic. VII. Baluz. in addit. 
ad lib. 2. de Concord. Petr. de Marca. Concedimus, alii 
opponunt , posse Ec< lesiam prohibere libros religionem 
impugnantes , sed quo jure Ecclesia poterit sibi potestatem 
arrogare proscribendi libros de philosophia , vel de aliis 
materiebus tractantcs? At istis sapienter respondit cardi- 



uti ntummiiUi\ii LinnuiiL.u. ."7 

nalis de Luca, inquiens : Quanwis impium vulgus hanc 
pruliibitionem ad solos libros , qui fidci dogmata continent , rc- 
stringere satagat , quasi quod ca quce mores, vel pictatem sivc 
ecclesiasticam potcstatcm scu libertatem conccrnunt , ad fidcm 
non pcrtincant : prorsus tamcn crronca cst hcec opinio , quce 
ignorantice ct malitice fdia est , quoniam istcc sunt semina ha?- 
resum , vcl schismatum , vcl radiccs , vel prccparaliones. 
Card. deLuca Theatr. Verit. et Just. tom. i5. p. 2. d. 19. 
a num. 10. Confirmatur, quod dicimus , ex decretali die 4- 
mart. ann. 1755. emanata a Benedicto XIV. et directa ad 
episcopos regni Poloniae (vide in Bullar. ejusd. Benedicti 
tom. 40 : iln' loquens Pontifex de quodam libro edito a 
P. de Borde congregationis Oratorii in Gallia, in quo 
auctor lahcfactat (verba sunt decretalis) potcstatem Eccle- 
siaj a Christo Domino collatam , non solum dirigendi , scd 
eliam jubendi pcr lcgcs, et contumaces cxteriorijudicio et pcc- 
nis coercendi, ecclcsiasticum ministcrium , ita sa:cularidomi- 
nationi subjiciens , ut ad hanc spectare pronuniiet de externa 
omni ac sensibili gubcrnationc cognoscere , ac judicare. Hoc 
pravum ac perniciosum systema jampridem a Joanne XX If. 
in constitutione, Licet juxta doctrinam , reprobatum , ac pro 
hceretico exprcsse damnatum , ut testatur, Benedictus iterum 
damnat, praefatique auctoris propositiones impias , et hae- 
reticas declarat. 

XIV. Objiciunt III. non raro censuras librorum com- 
milti viris imperitis, aut maledicis , et invidis , qui de re- 
bus scriptis vel nesciunt judicare, vel quibus auctores 
sunt exosi , et ideo ipsi , salebras in plano quaerentes , sive 
bene sive male auctor scripserit , damnandum esse volunt, 
utloquuntur Raynaudus, de Bonis et Mal. 1. p. 3. erot. 3. 
num. 5 12. et Ludovicus Muratorius, Buon-Gusto. pag. 2. 
c. t.Etsic opera ven. BeUarmini fuerunt vetita. Fuligatin 
Vita Beliarmini cap. 1 1. Sic etiam scripta S. Thomae fue- 
runt sub anathematis fulminc interdicta a quodam epi- 
scopo Parisiensi , Raynaud. 1. c. num. 579. Quapropter 
referunt Pium II. Francorum regem sic monuisse Ca- 
rolum VII. filium, ut refert Launoius (Vide apud Lau- 
noium ) Obsecro , carissimc fili , ut doctoribus sedis apo- 
stolica? semper non crcdas ; multa illorum passionibus tribuas. 
Hinc dicunt, quod ad errores fraudesque vitandas om- 



358 APPEXDIX III. 

nino opus est, ut in prohibitione librorum auctores, vel 
alii pro ipsis audiantur, qui operum tueantur partes; 
agitui enim de re gravi , nimirum de fama scriptoris, et 
de ejus non levi damno propter editionem libri jam per- 
fectam : ideo pertinet ad substantiam judicii , ut reus ci- 
tetur et audiatur, juxta ipsorum canonum prsescriptum ; 
nam in ClementinaPastoralis sic dicitur : Dicine ergo sen- 
tentia meruit, quce ajudice... in absentem , ncc citatum legi- 
time , ac inaudilum per conscquens et indefensum , non ma- 
turo fuit judicio , sccl pr&cipitio promulgata? Idem pluries 
et fortius per leges civiles praescribitur. Non potuit igitur 
Ecclesia Romana retractare , quod lex gentium et impe- 
ratorum , canones, item natura , et ipse Deus prascepe- 
runt. Nec aliter, dicunt, se gessisseEcclesiam; in concilio 
enim Lateranensi IV. ubi de libro Joakim agebatur, qui 
evivis discesserat, ejus monachi pro ipso auditi fuerunt. 
In concilio Basileensi, cum damnandus esset cujusdam 
Augustini liber, auctor citatus fuit , quamvis ille postea 
non accesserit. Pariter in concilio Tiidentino, quoniam 
singulos auctores citare impossibile erat , facta est genera- 
lis citatio per edictum eorum , de quorum libris agebatur : 
et sic in similibus casibus pariter actum est. 

XV. Respondemus : Fatemur quidem , in damnatione 
librorum errores et fraudes intervenireposse, sicut io aliis 
omnibushumanis judiciis : sed quid inde? numquid ideo 
legitimae auctoritati niinime parendum? Hoc unum inde 
deduci potest , scilicet probos et peritos seligendos esse 
censores ; et hoc jam ab Ecclesia prsestatur. Ad id firman- 
dum oportet hic rectum exponere ordinem, quo Eccle- 
sia in prohibitione librorum cautissime se gerit. Primis 
Ecclesiae saeculis tantum a Pontificibus , vel conciliis, vel 
episcopis scripta perniciosa proscribendi mos erat; sed 
ubi haeretici excreverunt , eorumque libri latius diffunde- 
bantur, necesse judicatum fuit novis malis novis remediis 
occurrere. Ideo Ecclesiacongregationespriusinquisitorum^ 
et deinde indicis statuit, quibus liljrorum examen, et 
facultatem eos prohibcndi commisit. Primus omnium , 
Innocens III. anno 12.04. contra Albigenses ha?reticos , 
Tolosanam provinciam infestantes , misit inquisitores, cum 
potestate in eos procedendi , eorumque libros prohibcndi . 



DE PROKIBITIONE LIBROROI. 35 9 

ac concremandi. Idem confirmarunt postea alii Pontiiices 
pro aliis provinciis. Et idem obtinuit ab Alexandro IV. 
S. Ludovicus pro Gallia, et a Pio IV. Carolus V. pro His- 
pania , aliisque suis ditionibus. Pliilippus II. idem tribu- 
nal inquisitionis voluit et in notro regno Neapolitano con- 
stitui , scd Neapolitani , qui semper erga Romanam 
Ecclesiam summa fuerunt fidclitate affecti , et in fide ca- 
tholica stabiles , ab eo tanquam non nccessario ac fidelitati 
sua3 quodammodo injurioso, instantibus precibus , magno- 
que conatu exemptionem impetrarunt. 

XVI. Paulus autem III. anno \5/[i. in bulla 34- quoe 
incipit, Licet ab initio , statuitRomae congregar.ionem ge- 
neralis inquisitionis , cui pravos libros probibendi curam 
imposuit ; licet enim damnatio librorum nunc sit congre- 
gationisindicis, quae postea erectafuit, attamen etiamnunc 
praevalet illi congregatioinquisitionis, adeo ut plures libri 
quorum lectio a congregatione indicis permittebatur vel 
damnabatur , postmodum a congregatione inquisitionis 
damnati sintvel permissi. Benedictus autem XIV. in bulla 
Sollicita ac provida, edita anno i^53. dieg. julii (vide in 
Bullar. t. 4- m 19O statuit canones, velpotius antiquos (jani 
olim statutos, saltem aequivalenter) renovavit, circa optimum 
regimen in libris examinandis, et prohibendis. Primum 
enim in congregatione (juxta prsescripta) liber tradendus 
est uni ex consultoribus , sive qualineatoribus , qui illum 
expendere debet, censuramque signare, errores adno- 
tando. Deinde idem liber alteri traditurrevisori , suppresso 
primi censoris nomine, ut alter liberius judicium suum 
exponat. Si censor secundus primo assentitur, tuncliber ad 
singulos consultores mittitur, ut suum quisque suffragium 
prseheat : sin autem , adhibetur tertius revisor. Postea 
liber cum censura, et consultorum suffragiis ad cardinales 
transmittitur, ut h\ in congregatione de re definitive pro- 
nuntient. Demum acta omnia ad Pontificem referuntur, 
cujus judicio res absolvitur. QuandoqueetiamPontifex ob 
rei gravitatem judicium coram seipso habendum mandat. 
X\II. Quod autem ad congregationem indicis pertinet, 
sciendum , quod cum novatores transacto seculo XVI. 
Occidentem impiis libris repleverint, et eorum damna- 
tiones acl fidelium notitiam , maxime propter bella , diffi- 



3«o APPE\D1X III. 

cile possent pervenire , opus fuit , ut vetitorum librorum 
index eiibrmaretur. Hinc Paulus IV. anno 1557. inquisi- 
toribus mandavit, ut liunc indicem conficerent , qui tunc 
confectus fuit, et anno i55c). jussu ejusdem Pauli evulga- 
tus. Atquiainindice illo melior metbodus,aliaeque declara- 
tiones, ac plurium aliorum librorum et auctorum nomina 
desiderabantur ; bincPiusIV. patribus synodiTridentinac, 
quae tunc celebrabatur , commisit novum indicem effor- 
mandum. Concilium 18. patres ad boc selegit , qui opus 
perfecerunt, detuleruntque; at quia patres nimium fati- 
gati de reditu erant solliciti , et jam aliqui discesserant, 
reinad judicium Pontificis una cuni regulis jam elaboratis 
absolvendam remiserunt. 

XVIII. Proinde Pius IV. adbibitis pluribus doctissimis 
praelatis , indicem perfecit , ac mandavit , ut ab omnibus 
fidebbus cum suis regulis ubique observaretur ; decrevit- 
que , ut si quis deinde librum aliquem propter falsi do- 
grnatis suspicionem damnatum legeret , vel baberet, ipso 
jure in excommunicationem incideret , et in eum tanquam 
de baeresi suspectum procedendum esset ; qui autem libros 
alia de causa vetitos legeret , praeter peccati morlalis rea- 
tum, episcoporum arbitrio severese nosceret puniendum; 
ita in bulla praefati Pii IV. Dotninici gregis , data 2.^. mar- 
tii i564- Deinde Pbilippus II. rex Hispaniarum, Neapo- 
lis etc. die i5. febr. 1569. edictum emanavit; edictum 
Pbil. II. exstat apud Van-Espen. part. 1. tit. 22. deCongr. 
cardin. cap. 4- num 34- et apud Haraeum in annal. Belg. 
ad ann. i56o. quo praecepitindicem Romanum prsefatum v 
prout a Pontifice fuerat publicatus , ab omnibus suis 
regnis recipi etobservari; ipseque ad omnia concilia regia 
transmitti, ut per provincias more solito publicaretur : 
quod iia regno Neapolitano sine contradictione factum 
est. 

XIX. Postmodum , cum libri perniciosae lectionis magno 
in numero undique ederentur, nec congregatio generalis 
inquisitionis sufuceret ad eos examinandos , S. Pius \ . 
(utasserit Benedict. %Vf, In laudata bulla, Sollicita) ope- 
rac pretium duxitnovamPiomnecongregationem instituere, 
appellatam indicis , quae in id unice incumberet, ut EccK- 
siam a pravis libris expurgaret; eamque coniirmarunt 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3«i 

Greg. XIII. SixtusV. c) Clemens VIII., qui Clemens,in- 
superanno 1 5g4- praefatUOl indicein, multis libris , aliqui- 
busque declarationibus adauctuni , iterum per totum or- 
bempublicarimandavit; addensaliamexcommunicationem 
contra legentes libros hacreticorum, licet ipsi libri errorem 
non continerent , nisi prius approbati fuerint , et contra 
legentes libros catholicorum de haeresi suspectos. 

XX. Refert hic breviter adnotare regulas indicis , ut 
noscatur quam recte sint,etnecessariaeadcommunebonum. 
i. Libri omnes ante annum i5i5. damnati, etiamsi in in- 
dice descripti non reperiantur , declarantur vetiti. 2. Libri 
omneseorum, qui capita vel duces fuerunt haereticorum , 
omnino vetanlur ; et etiam omnesalii haereticorum libri de 
religione tractantes ; caeteri autem haereticorum permitti 
possunt, modo fuerint examinati, et probati. 3. Scripturae, 
et libri controversiarum in lingua vernacula non permit- 
tantur , sine autem permissione legi non possunt. l\. Lexica, 
concordantice , indiccs , et alia hujusmodi, in quibus pene 
nihil auctoris haeretici habetur, probata permitti possunt. 5. 
Libri obsccena tractantes absolute prohibentur , quamvis 
non inveniantur in indice descripti. 6. Pariter vetantur 
omnes libri , et scripla necromantiae , geomantia? , hydro- 
mantiae , pyromantiae , honomantiae , chiromantiae , astrolo- 
giae judiciariae , et omnia alia in quibus continentur sortile- 
gia , veneficia , ac auspicia : et contra haec legentes vel 
habentesprocedipotest tanquam suspectosdehaeresi. 7. In 
impressione Scripturarum , et aliorum librorum servan- 
dum est statutum in concilioLateranensi sess. 10., nempe 
ut nonimprimanf.ur,nisiexsuperiorum permissione. Tum 
regulae traduntur pro visitatione bibliothecarum , et typo- 
graphiarum : item instructiones pro episcopis , biblio- 
polis, etc. Demum declaratur , quod legentes vel habentes 
librumpropter falsi dogmatis suspicionem damnatum , ipso 
facto incurrunt excommunicationem : qui autem 'alia de 
causa damnatum legerit vel habuerit , praeter peccati mor- 
talis reatum, eritsevereab episcopo puniendus. 

XXI. Congregationis igitur indicis est, ut fuse declarat 
Benedict. XIV. in cit. bulla Sollicita , §. 1 . in examen vo- 
care libros, de quorum prohibitione vel permissione deli- 
berari debet. In hac congregatione plures adsunt consult- 

1. 16. 



roa APPENDIX III. 

res, et relatores selectiexutroque clero sacculari et regulaii, 
atque plures cardinales a Pontifice congregationi adscripti. 
Antequanicensuraad congregationem cardinaliumferatur , 
alia congrcgatio privata sive praeparatoria habendaest, cui 
sex assistunt consultores, cum magistro sacri palatii, etsecre- 
tario , cui incumbit vota consultorum in scriptis adnotare, 
ut deinde in congregatione cardinalium una cum relato- 
rum censura omnia referat. Practer id novissime praefatus 
Benedict. XIV. §. 9. statuit , ut cum de libro agitur au- 
^V^. fc tpris catholici, qui sit integra? famae, et clari nominis, vel 




"'• '■''. jj'fe °^ auos editos libros , vel forte ob ipsum, qui in examen 

r/^^^&dducitur, et hunc quidem proscribi oporteat , prae oculis 

^§|i|iabsatur jamdiu recepta consu,;Uulo prohibendi librum , 

'- ''* ""•'a#r' ^adjecta clausula , donec corrigatur , si locum habere possit ; 

\ '.' $H' 'acsuspensa decreti publicatione, utres antea cum auctore , 

- '-J$?" velaltero uro eo communicetur. Si noluerit emendari, vel 

[v^Jfift nullus compareat , decrctum edatur, si vero emendatur , 

j^^j.^kfty^prioratantumexemplaria vetentur. Decaetero sequenti§.io. 

**j*'5r declarat non esse opus auctores in judicium vocare , ac ideo 

£*'•' Ininime improbandas librorum prohibitiones inauditis 

auctoribus indictas : optans nihilominus illud iti poste- 

ty&i Vum servari , nempe quod saepe alias eadem congregatio 

1 r V- lacere consuevit , ut quando res est de auctore catholico 

f t ± 'aliqua fama illustri, ejusque opus (demptis demendis) 

* fjhZf- prodesse possit, vel auctor audiatur, vel unus ex consul- 

'.■ #4 ^- 'toribus designetur, qui ex officio opus patrocinetur. Subdit 

'tamen §. 11. hanc regulam non esse adhibendam , cum 

'agitur de haeretico libro , in quo errores auctor consulto 

IVadit, veldealiquo alio operein quo rectaemorum regula 1 

efactantur , ac vitiis fomenta praebentur. Deinde dicit , 

ambigua dicta catholici probatique auctoris in xquam 

rtern accipiantur. Loquendo autem de libris in qui- 

%'vfe dogmata religioni vel moribus exitiosa referuntur , 




que eo, quod auctor ea refutandi curam in se recipiat 
od novum vocat seducendi genus ), mandat , ut reviso- 
in id diligenter imendant, utvelhujusmodi libri emen- 

ur, velin indicem referantur. 
XXII. Tandem §. 22. valde exprobat libros, in quibus 
auctores sibi alios dissidcntcs. . . (verba sunt Pontificis) corn 
i ^S^^ reSc ^ niuint > uliorum opiniones nondum ab Ecclcsia dawnaias 

*>V«.' «v* . jJL 

Cfifci K v 



DE PROHIBITIOjNE LIBRORU:»!. 3*3 

ccnsura perslringunt, adversarios eorumque... ccelus suggilant, 
ct pro ridiculis ducunt •. magno cquidem bonorum scandalo , hce- 
rclicorum vcro contcmptu ; qui... catkolicis sc muluo, laccranti- 
bus , planc triumphant. Etsi vcro ficri non possc intclligamus , 
ut disputationes omnes e mundo tollantur... compcrtum prcvterea 
jiobis sit magnam aliquando ulilitatem cx iis capi posse ; modum 
tamcn in defcndcndis opinionibus scrvari mcrilo volumus 
Subditque§.23.id jampracscriptum fuisse ab InnocentioXI 
in decreto, ubi dietum fuit : Invirtute sanctce obcdienticc... 
prcecipit , ut iam in libris... quam in ihesibus etc. cavcant ab 
omni ccnsura ct nota , nccnon a quibuscumquc conviciis contra 
cas proposilioncs , quce adhuc inter catholicos controvertuntur , 
doncc a S. sede recognitce sint , et super eis judicium profcratur 
Deinde prosequitur Benedictus : Cohibeatur itaque ea scri— 
ptorum liccntia , qui (ut dixit S. Au^ustinus lib. 12. Conf 
c. 25. num. 34- Sententiam suam amantes, non quia vera 
est , sed quia sua est) aUorum opinioncs non moclo improbant } 
sed. . ctiam notant,atque traducunt.Nunferaturitaque omnino, 
pricatas sententias, itaque certa. Ecclesice dogmata , a quo- 
piam in libris obtrudi , oppositas vcro erroris insimulari. In 
quam scriptorum licentiam, praecipit Pontifex, ut reviso- 
res librorum pro munere suo censuram intendant, eamque 
congregationis cardinalibus cognosccndam subjiciant , ut eam 
pro zelo suo, et potestate coerceant. 

XXIII. Inspice iftitur, benevole lector, quam caute ac 
mature in bujusmodi examine, et probibitione librorum 
mater Ecclesiaprocedat. Ad ea vero, quae scripserunt Ray- 
naudus, et Muratorius , respondetur, bos auctores non de 
legitima probibitione locutos , sed tantum de aliqaa pro- 
hibitionefacta a quodam maledico inquisitore, sive censore. 
Cacterum ipsiRaynaudus,etMuratorius, Raynaud. de Malis 
acBon. lib. etc. erotem.2. jurisdictionemEcclesiae ad obli- 
gationem proscribendi libros infectos multis confirmant : 
« Exploratum est (inquit Muratoi ius ) nihil magis futurum 
» esse cordipascentibus gregem Cbristi , quam... avertere 
» ab ovili suo quaecumque venena , quoscumque lupos. 
» Qui ergo ferant perniciosos libros grassari passim?.... 
» Perniciosi autem, minimeque ferendi sunt ii omnes libri, 
» in quibus aut corrumpitur doctrina aut justilia desi- 
» deratur, aut caritas , aut prudentia. » In bis autem omni- 



1G\ APPESDIX III. 

» bus locum habere debet ecclesiasticorum judicium , et 
» apostolicse piaesertim sedis , atque conciliorum auctori- 
» tas.... Audiendi porronon sunthaeretici,quiecclesiasticis 
» pastoribus irascuntur , et male quoticlie dicunt propter 
» usum istiusmodi juris : parum sane sequi , dum Ecclesiae 
» ac Deo negant, quod ipsi in suis urbibus propter tem- 
» poralia commoda faciendum putant. » Contra vero mce- 
rens de aliquibus censoribus , qui objurgandi aliorum 
scripta desiderio abrepti facile et saepe injuste libros erro- 
ribus notant, eos valde exprobrat. Protestatur tamen , se 
non loqui de librorum proliibitionibus, qua? Romae per sacras 
congregationes emanant; de liis namque sic ait : « Nobis 
» enimjam constat,nequePontificibus maximis, neque su- 
» premis aliis Ecclesia? magistratibus isthaec esse tribuenda. 
» Nonnisi sanctissime instituta sunt tribunalia, ad quae 
» dcferantur pravi libri, eorumque auctores. Optimis item 
» legibus armata fuere. » 

XXIV. Respondetur autem ad alia supra objecta, quod 
jure merito opusculum quoddam Bellarmini traditur fuisse 
vetitum. Opera autem S. Thomae , si injuste ab uno cpi- 
scopo Gallicano damnatafuerunt, jam ab Ecclesia Romana 
undique commendantur. Quod si quandoque aliquis liber 
inconsiderate proscriptus fuerit , idEcclesiac auctoritati non 
omcit , nec fideles ab onere obediendi excusat ; hoc enim 
raro accidit , et valde magis expedit equidem ad commune 
bonum, alicujus libri lectionem aliquando non damnandam 
damnari , quam perniciosi libri damnandam lectionem 
permitti. Quod autem Pius II. rex scripsisset, non semper 
doctoribus sedis apostolicae esse credendum , id inique as- 
seritur : ipse enim Launoius ( qui fuit multuni Romana 1 
Ecclesipeinfestus) confitetur, Launoius ep. 14- P- 8. auiinad- 
vert. iS. num.537. et 538., verbailla legi m una sola edi- 
tione Basileensi anno 1 57 1 . , per haereticos elaborata ; sed in 
aliis omnibus tam vctustioribus , quain recentioribus edi- 
tionibus sic legi : Unum a te pctimus , ut detraclonbus seclis 
apostolica. sempcr non credas ; mulla illorum passionibus tri- 
buas. Valde quidem differunt vcrba hacc ab aliis supra 
relatis. Ejusmodi vero dctractorcs sunt VanEspen, Eleury, 
Dupinus, praefatus Launoius , ct alii similis, furfuris au- 
clores. 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 36.4 

XXV. Quod autcm subdunt adversarii , ncmpe opus 
esse ad justum fcrendum judicium , auctorcs audire , prius- 
quam ipsoruin opera damnentur ; dicimus , id nec oporterc, 
nec expedire, ut jam olim judicarunt patrcs synodi Tri- 
dentinac contra quosdam paucos cpiscopos , qui omnino 
rcquirebant, ut auctores audircntur ; in bujusmodi cnim 
judicio non dc personis scriptorum damnandis tractatui , 
sed de removcndo damno , sive damni periculo, cui fideles 
propter librorum illorum lectionem subesse possunt. Ad 
quid autem rcquiritur citatioauctoris , ubi ipsa scripta ejus 
confcssicnem cxbibent? Cum vilium , ait Ludovicus Mura- 
torius cle Iiigen. moder. libro i. cap. 5., satis aperlum sc 
dissimulari non patiatur,ct excusationi locum aufcri, intrcpidn 
sentcnlia feratur , et inauditis quoque auctoribus, proscribantur 
libri. Rcipub/icaj dcbelur isthajc medicina. Minime igitur 
opus , ncc cxpedicns est, ut audiantur auctores , ubi ex 
iisdcm bbris potest judiciuni efformari, quod corum lectio 
noxia vel saltem periculosa aliis esse possit. Quamvisenim 
auctor innoxie scripserit , et dcinde in bono sensu valeat 
scripta sua explicarc, nilnlonrinus bene potcst et debetEc- 
clesialibrum proscribere, si judicat, lectionem iiiiusperni- 
ciem populis aliaturam. 

XXYI. Qua^ro, quid tuncageret auctor , si coram audi- 
retur ? \el diceret, secatbolico sensu fuisse locutum , vel 
opus non esse suum?Si primum , nibil id ei proderit ad 
damnationem operis vitandam , ubialiqua propositio cen- 
setur posse aliis offencliculo esse , quamvis ipse innocens 
juclicetur. Si secundum, neque id probibitionem impedirc 
valebit , cum non auctor damnationi subjiciendus sit , sed 
tantum fidelcs ab operis lcctione removeri debent , pro- 
bibitio enim non tam libros respicit , quam fideles, quos 
oportet ab eorum lectionc avertere. Nihil opus esse , inquit 
Bened. XIV. in bulla cit. Sollicita , §. 10. auclores injudi- 
cium vocare , ubi non quidcm dc corum pcrsonis notandis agi- 
tur , sed dc consulcndo fidclium i/idemnitati, atque avertcndu 
ab ipsis pcriculo , quod nocua librorum lcctionc facilc incurri- 
tur. Si qua vero ignorjii/iia? labc aucloris nomcn ex eo asperql 
contingat , non id dirccfc , sed oblique cx libri damnationc 
conscqui. Qua sanc ratione minime improbandas censemus 
librorum prohibilioncs inaudiiis auctoribus faclas , cum prtu- 



m APPEXDIX III. 

serlim credendum sit , quidquid pro sc potuisset auctor affcre , 
id minimc a judicibus ignoratum fuisse. 

XXVII. Sed quid amplius de hoc dubitandum , cum 
id semper ita fieri iu Ecclesia consuevit ? Ubi judicium 
(regula est) de persona faciendum , oportet personas au- 
dire : ubi autem de libro agitur , liber audiatur. Imo quid 
obest , quin ipse auctor ex suis scriptis , quando mani- 
feste sunt impia , damnetur? Berengarius calumniabatur 
S. Bernardum , ct synodum Senonensem , quod Petrum 
Abelardum inauditum damnassent ; sed adversus Beren- 
garium sapienter scripsit Natalis Alexander Hist. tom. 1 1 . 
adscc. 6. disc. 5. Anne , idco ijiconvictus , cujus cjrores in 
libris ab ipso editis ita crant manifesti? Ex scriptis itaque ju- 
dicium de personis ferri possc , et sic institutum E cclesice judi- 
cium indeficiens essc , Martinus I. et i o5. Laieranensis concilii 
Fatres sic statuerunt : si causce cognitio instruatur cx homi- 
num testimoniis , ct instrumentis , criminis vel innocentia? pu>- 
bationem coniinentibus , potest Ecclesia errare. Si dc facto 
doctrinali qucesiio rit , ct cognitio causae instruatur cx libris 
aucturis , qui crroris accusatur , non potest errare. Praiterea , 
Sccculo septimo Maximus Aquileiensis in eodem Latcra- 
uensi concilio sic Martinum allocutus fuit : Si placet xcs- 
trce Bcatitudini , coiwenientcr de his , quaz proponuntur , co- 
gnosccre per proscripta eorum adversus fidem exposita , ct 
quaz sinc accusantis persona redarguere apertissimc dcmon- 
strantur , propterca enim accusatio extranea supcrflua esse 
dignoscilur , quando a suis icmcrariis conscriptis aperiius 
accusantur. Ita namque Dominus ait : Ex verbis cnim tuis 
justificabcris , ct cx verbis tuis condcmnaberis. Mattb. 12. 
37. Item contra Tbcodorum , et Origenem in synodo \. 
accusator quippe nullus adfuit , sed tamen sola ipsorum 
scripta ad eos damnandos suffeccrunt. Caeterum , ubi scri- 
pta suntambigua , justum est auctores audire, priusquam 
ipsi auctores damnentur. 

XXYIII. Textibus autem allatis respondetur , nempe , 
quodibi nonde libris, sed de personis agebatur. Sic pariter 
abbatis Joakimi, et Augustini non sola opera , sed etiam 
pcrsonsc accusabantur. Et sic alii qui adducuntur , ipsi 
citati fuerunt , quoniam non in scripta inquircbatur , sed 
inpersonas, qux* debceresi argucbantur. Citatio autemiU 1 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. $fy 

per edietum a Tridentiug data est , non quidem ad legi- 
timam reddendam haereticorum librorum proscriptionem, 
sed tantum ad ipsos hsereticos et auctores reducendos. 
Quod aliquitandem fuerunt quandoque vocati , priusquam 
ipsorum libri damnarcntur , hoc non necessitatcm inducit , 
sed tantum aequitatem ostendit in quibusdam casibusadbi- 
bendam , prout sapienter insinuat BenedictusXIV. in cit. 
bulla Sollicita, §. 10. ubi dicit : Nihilo tamen minus , quod 
sa?pe alias ah cadcm congrcgationc factum fuisse constat , 
koc ctiam in poslcrum servari optamus , ut quando res sit 
de auctore catholico aliqua fama illustri, ejusque opus 
(dcmptis demcftdis) prodesseposse dignoscatur, vel auctorem 
ipsum suam causani tueri volentem (congregatio) audial , 
vcl unum cx considtoribus designct , qui ex ojfcio operis pa- 
trocinium suscipiat. 

XXIX. Objicinnt IV. ad.valoremlegis eeclesiasticae non 
sufficere , ut illa Ronia? tantum promulgetur , eam affigen- 
do ad valvas basilica? S. Petri , vel in campo Floris • sed 
requiri , ut per singulas provincias publicetur. Ilinc ad- 
struunt aliqui nostrates nebulones, quod index Romanus 
in boc regno Neapolitano non obliget, utpote non publi- 
catus , nec acceplatus. Et idem asserunt de bulla Ccense, 
qua excommumcantur sub anatbemate Papse reservato 
omnes lcgentes , vendentes , aut retinentes libros hae- 
reticorum , hacresim continentes, vel de religtone tia- 
ctantes. 

XXX. Respondetur, lianc objectionem in nostro casu 
prorsusinanem esse ; namprimohabemus, ut cliximus supia 
n. 18. tamPium IV.,quam Clementem VIII. mandasse et 
curasse, ut index per totum orbcm publicaretur. Dekide 
habeinus, quod Philippus II. per edictum datum die i5. 
februar. ann. 1569. (extat hoc edictum Phil. II. apu . 
Van-Espen par. 1. titul. 22. de Congr. card. c. l\- n. 34.) 
pra?cepit indieein Romanum , sicut per Pium IV. pu- 
blicatus fuerat , recipi et obseryari in omnibus regnis 
suae ditionis , et ideo ipsum ad omnia consilia regia 
transmitti mandavit , ut eorum auctorilate per provin- 
cias more soli.to proinulgaretur. Quod proinde prsesertim 
in nostro regno Neapolitano sine ulla contradictione exe- 
cutioni demaudatum fuit. Et cum lnnoccntius XII. cou~ 



368 APPENDIX III. 

quereretur apud Carolum II. quod in Flandriis quidam 
libri ab Ecclesia proscripti inipune legerentur, Carolus de 
hac re scripsit gubernatori (tunc Bavaria? electori) , et hic 
regisepistolam Bruxellarum senatui transmisit , quidie i3. 
april. 1696., sic electori respondit : Inhoc usque lcmpus non 
audhnmus, quemquam tueri voluisse scripta , et libros lcgitime 
prohibitos. Pra?tcrquam quod ct cum gaudio auxilium daturi 
simus ecclesiaslicis , quibus ad hoc eo opus Juerit. Adde 
quod in pragmatica de impressione librorum ; vid. apud 
Kovitum , p. 276. praeceptum fuit , nullo modo posse 
vendi , et retineri libros prohibitos. Quod vero pertinet 
ad bullam Ccena? , constat ex pluribus scriptoribus (vid. 
Barth. Chioccarell. Archiv. ad t. [\. tit. 2. et Troyla Hist. 
Neap. t. 4- P« 2- c - 4- §• 2 - n - T 7- et l &- ) oppositiones a 
regiis ministris propositas adversus laudatam bullam re- 
strictas fuisse tantum respectu ad aliquapeculiariacapita , 
quae regalem jurisdictionem laedere censcbantur : sed non 
se extendisse ad ahas res , quae juribus regiis nullum aiTe- 
rebant gravamen. Coeterum, qnamvis legentes libros ob 
hgeresim , vel ob falsi dogmatis suspicionem damnatos 
excommunicationem bulla? Ccenae non incurrcrent , saltem 
effugere non possunt excommunicationem inflictam in 
indice. 

XXXI. Adde , quod lectio librorum erroribus infecto- 
rum ipso jure naturali vetita est illis, quibus offendiculo 
esse potest , ut recte inquit P. Petrus Collet continuator 
operum Honorati Tourntiy t. 3. de Decal. c. 1. art. 1. 
« Lectio librorum ha?reticorum multis prohibita est jure 
»> naturali, iis scilicet quibus estpericulosa;atquipericulosa 
» est multis , cum pauci vafntiem... haereticorum detegere 
» valeant , pauciores abeorumlaqueis... se expedire. Ergo 
» merito dixit Sylvius , rudes , et in theologia lcviter in- 
» structos, quales suntii fereomnes, qui duobus aut tribus 
» tantum annis theologiae studuerunt, non sine gravi pcccato 
» legere posse istiusmodi libros, etiamsi nulla esset lexec- 
» clesiastica. Idem scripsit Natalis Alex. 1. 4- de Dec. art. 
» 8. reg. ^5. Quilibros leguntabsque licentia , auctoritate 
» sedis apostolica? concessa, in lethale peccatum, et excom- 
» municationemincurrunt. Ha?c cniin lectio pontificiiscon- 
» stitutionibus plerisque sub excommunicatione lata: sen- 



DE PROHIBITIONE LIBROROI. 3G 9 

» tentia? vetita est. Merito quiclem , ne ab imperitis , vel 
» seniidoctis, aut ctiam cruditis viris absque neccssitate, et 
»> cum subversionis periculo lcgantur : quod doctis ctiam, 
» sed nimium curiosis , et quorum fidcs interdum infir- 
» mior est , quam simplicium ct incruditorum , cx bujus- 
» modi lectione plernmque imminere , infclix experientia 
» comprobavit. » Additquc : « Et nec cum licentia posse 
» legi, si vel periculum subsit , vcl nulla adsit causagravis 
» legendi. Tandem quidquid alii audacter autument, pio- 
» rum fidelium cordi sempcr fuit satagere , utEcclesiae in 
» omnibus bumilem et devotam obeclientiam servarent. » 
Carolus Magnus solitus erat dicere : In mcmoriam B. Pclri 
honoremus Romanam ct apostolicam scdem , ut qua? nobis sa- 
ccrdotalis matcr est dignilatis , esse dcbcat magistra ecclc- 
siastica? rationis. Quarc seivanda cst cum mansuetudine Jiu- 
militas , ut licet vix ferendum ab illa S. sedc imponatur ju- 
gum , tamen feramus , ct pia dcvotionc toleremus. Vid. in 
conc. Tribur. can. 3o. 



CAPUT V. 

Resolvuntur quacdam dubia ad praxim spectantia. 

I. Quacritur I. an qui moraliter certi sunt , nullum per- 
versionis periculum incurrendi , possint absque licentia 
probibitos libros legere? Probabile esse eo casuquodpos- 
sint , putarunt aliqui cum Caramuelo(laxorum facile prin- 
cipe) : dicentes qliod, cessante fine legis ada^quato , cessat 
lexprobibitionis. Sed cuin sentenlia communissima (quam 
tenent Castrop. cle Fide d. 2. pag. 10. §. 2. num. 9. , cum 
Suar. Tolet, Sancb. etTambur. in Dec. lib. 2. cap. i.§. 7. 
num. 4 1 ) omnino negandum ; primo, quia licet proba- 
bilis esset opinio , quod cesset lex , cessante ipsius fine 
adooquato, etiam in casu particulari : cui opinioni alia op- 
ponitur communior et probabilior sententia, eo quod 
cessante fine damni in particulari , non ccssat nihiloininus 
fmis legis in communi , qui est ut vitctur pcriculum hallu- 
cinationis : licet (inquam) opinio illa a pluribus habeatur 
ut probabilis, nempe Soto, Caj. Sylv. Yalent. Carden. etc; 



3 7 o APPETSDIX III. 

attamen quoad lectioncm librorum damnatorum minime 
potest esse probabilis, quia in bac re nunquam periculum 
omnino cessare potest, vel saltem nunquam finis probibi- 
tionis cessat adaequate , neque in communi , neque in par- 
ticulari ; probibitionis enim finis non solum est , ut dam- 
num vitetur conscientiarum ex lectione pravorum libro- 
rum , sed etiam ut servetur obedientia Ecclesiae debita , 
maxime in re tam periculosa ; et insuper finis est , ne detur 
ansa haereticis , aut aliis improbis scriptoribus perniciosa 
typis demandandi. 

II. Hinc nullo modo permittendum alicup- legere dam- 
natos libros , etiamsi ipse putet respectu sui omne abesse 
periculum. Tantuinmodo , ut supra notavimus , concilium 
Carthaginense IV. permisit episcopis, ut legerent libros 
haereticorum pro necessitale et tempore . Caeterum non videtur 
improbabile id, quod plures DD. docent , Holzm. Tbeol. 
Mor. p. 177. n. 77. vers. Sed numquid, Elbel t. 2. p. 43(}. 
n. 99. cum Mayr. item Laym. et Dicast. apud La-Croi\ 
1. 7. n. 343.,nempe ex justaepikeia excusari virumpium et 
doctum legentem librum haereticum , si necessario tali in- 
digeat lectione ad convincendum aliquem hacreticum ex 
suo proprio, puta inveniendo contradictiones , conccssio- 
nes , fallacias , et similia ; dummodo ( dixi) urgcat neces- 
sitas, etinsupernon pateat recursus ad Romam, vel ad pro- 
prium episcopum , licet enim orclinarie a Pontifice , vel a 
congregationibus Romanis sacrae inquisitionis , vel indicis, 
licentia legencli libros probibitos impetranda sit , tamen in 
casu magnae necessitalis poterit episcopus illam impertire. 
"Viva Mor. Theol. deCens. quaes. 5. a. 1. n. 10. 

III. Quaeritur II. quaenam requirantur, ut incurrant 
excommunicationem , qui scienter rctinent, legunt , im- 
primunt, vel defendunt libros haereticorum? Requiritur I. 
ut auctor sit baereticus, vel saltem, prout dicit Holzm. t. 1 . 
p. 198. n. 78. v. Quilegunt, ut libcr. quamvis lateat au- 
ctor , ex professo tractet de baeresi. ISon autem incurrunt 
legentes libros infideiium , licet baeresim contineant. Ita 
Suar. d. 20. sect. 2. n. 12. ct i3. et Salm. de Ccns. cap, i 
num. 71. cum Sancb. Pal. etc. Libri vero Tbalmud , et 
similes Hchraeorum probibcntur per l>ullas Pii I"\ . et 
Clementis VIII. Vid. apud La-Croix I. 7. n. 333.- 



DE PROIIIBITIONE LIBRORUM. 3;i 

IV. Rcquiriturll.ulliujusmodilibriliaercticoruin jcien/e/* 
Jegantur, aut retineantur , ut clicitur in bulla. Unde ex- 
cusat legentes a censura non solum ignorantia invincibilis, 
sed ctiam crassa ; imo juxta plures , Sanch. Sylv. Bon. 
Ronc. Salm. etc. Yid. 1. 7. num. 47- et 48. etiam affectata* 
quia ( ut dicunt ) in ea, rigorose loquendo, cleest dolus 
formalis, qui verum ccnsurae contemptum inducit. 

V. Requiritur III. ut liber vel cle Religione tractet , vel 
hoeresim contineat. Sufficit autem ut liber tractet cle Reli- 
gione, tametsi errorem non contineat , nempe de sacra 
Scriptura , aut de theologia , aut canonibus, ritibus Eccle- 
siae, aut aliis rebus spiritualibus. Ita Sancli. Dec. 1. 8. c. 10. 
11. 2i.Laym. I. 2. tr, t. c. 5. num 3. Suar. ut supra n. 16. 
Salm. cap. 4- num 72. et alii. Sufficitetiam, utliber unum 
solum errorem contineat contra fidem , etiamsi de alia re 
agat. Sanc. Bonac. Castrop. et Salm. nost. Mor. vid. 1. 7. 
num. 287. Quid si errorsit abrasus e libro? Adhucremanere 
prohibitum tenent multi DD. Suar. Sanch. num 3. Bon. 
et alii , quia particularis illa expunctio non aufert commu- 
nem libri proscriptionem. Secl alii , utPignatel. et La-Croix 
lib. 7. num. 33. dicunt, excusari a censura illum,qui reli- 
qua libri legit, quia tunc liber non amplius continet heere- 
sim , nec ofTendiculo esse potest. Idque probabile videtur 
cum Sporerio, de Fide t. 1 . p. i23. num4o. semper acliber 
non de religione tractet, scd cle alia materia, v. gr. dephi- 
losophia , aut de historia : exceptis tamen libris centuria- 
torum Magdeburgensium , et similibus , in quibus revera 
de Religione agitur. 

"VI. Requiritur IV. ut lectio sit in materia notabili ; nam 
communiter DD. in hac re quidem admittunt dari parvi- 
tatem materiae; discrepant vero in assignando, quaenam sit 
materiaparva. Alii,id estSanch. c. 10. n.3i. cum Sa, Ma- 
nucl. et "Vivald. dicunt , esse paginam, et quid amplius, si 
volumen sit ex grandioribus : sed hoc merito (sic saltem 
generaliter dictum) ab aliis rejicitur. Alii contra , nempe 
Graffms et Reginald. apud Ronac. d. 1. quaest. 2. punc. 4. 
num 14. dicunt , esse tantum tres vel quatuor versus. Alii 
( Suar. num. 20. Palaus tract. 4- d 2.punct. 10. 8. 2. n. 6. 
cum Azor. Con. et Sayr. ) dicunt, essc decem lineas. Alii 
tandem (Holzm. p. 176. n. 77. v. Dixi quarto , Sporcr 



3;a APPENDIX III. 

t. n pag. 124. num 44- Elbel t. i. p. 297. num. n3. et 
Croixlib. 6. num 33o. cum Marchaat ) melius distinguunt, 
et dicuntin hocattendendum finem prohibitionis : si enim 
aperiendo librum offendis in doctrinam , quse directe fidei 
adversatur , et legis, etiamsi paucas lineas legas, excom- 
municationem non effugies , quia tunc periculo perversio- 
nis jam te exponis; secus si liber haeretici ageret de re 
indifferenti ; tum enitn legendo forte usque ad paginam , 
poteris a mortali excusari , si nullam ibi advertas proposi- 
tlonem erroris suspectam. Caeterum incurri potest censurn, 
legendo solum piocemium, aut indicein libri , si in notabili 
quantitate percurratur. Laym. Bon. 11. cc. etc. 

VII. Dubitatur 1. an incurrat excommunicationem , 
qui legit haeretici concionem , aut epistolam seorsim etli- 
tam? AMirmant alii ; Suar. Farinac. apud Salm. cap. 4- 
n. 72., sed negant alii , Sanch. Dec. 1. 3. cap. 10. num 3o. 
Holzm. p. 77.num. 77. v. Dic. 6. cuin Laym. Marehantetc. 
Salm. loco cit. ac Bonac. Castrop. et Lugo apudCroix 1. 7. 
num 337. Ratio, quia revera hujusmodi concio, velepistola 
non potest dici liber ; et in hac re dicunt stricte facien- 
dam esse interpretationem, cum agatur de re odiosa, ut- 
pote de pcena incurrenda. 

VIII. Dubitatur 2. an incurrantcensuramlegentesmanu- 
scripla haereticorum? Negant Azor. Viva, Spor. et alii cum 
Sylvio; qui Sylvius insuper pro hac opinione quamdam 
declarationem S. C. profert. Azor. Barbos. etc.apud Croix 
1. 7,11. 339. Viva ad prop. /j6. al. 7. n. 10. Spor. p. 123. 
n. 29. Affirmant tamen constanter Holzm. t. 1. p. 77. 
Croix loc. cit. cum Suar. Sanch. etc. dicentcs, manuscripta 
adhuc venire sub nomine librorum , sicut olim ipsa, ante- 
quam typus inventus esset , pariter libri appellabantur : 
utque etiam nunc manuscripta, ubiadnotantur baptismata, 
et matrimonia, a Kituali et ab omnibus adhuc libri vocan- 
tur; de prsefata autem dcclaratione S. C. respondent satis 
non constare. Censeo quidem , hanc sententiam omnino 
esse consulendam , quia in hac re expedit ordinarie rigi- 
diores opinionessequi ; caeterum rationes supra allatoe nori 
videntur satis convincere; nam hodie nomine librorum 
proprie libri intelliguntur , non manuscripta. Mazime la- 
meu advertendum , quod ex prajscriptis in lnclice Romano 



DE PROHIBITIONE LIBRORUM. 3 7 3 

( rcgula 10. circa fincm) incurrit excommunicationem ipso 
facto , qui libros hcereticorum , vcl cujusvis aucloris scripta , 
ob hceresim, vcl ob falsi dogmatis suspicionem damnata al- 
quc prohibita , lcgerit , sive habucrit. 

IV Dubitatur 3. an excommunicatione irretiatur, qui 
auclit aherum librum hxreticum legentem ? Alii amrmant , 
Laym. Azor. etc, sed communius et probabilius negant 
alii,modo non induxerit allcrum ad legendum. Spor. t. i. 
p. 124. num. 43. et Croix 1. 7. n. 342. Cum Sylv. Pignatel. 
Sayr. etc. Imo alii, Sanch. Dec. lib.- 2. cap. 10. num. /\8. 
Castrop. disp.2. p. 10. §. 2.n. 4- cum Coninch. etBonac. disp. 
1. qua?st. 2. p. 4- n, 1.1. cum Nav. Reg. etc. adliuc proba- 
biliter excusant, eliamsi induxerit , et alii Sporer, Susa , 
>t Steph. apud La-Croix loc. cit. excusant adhuc a peccato, 
si audiens nullum ex auditione timeat morale periculum 
perversionis. 

X. Notandum insuper , quod non sunt prohibiti libii 
catholicorum , qui verba hsereticorum referunt ad eos 
confutandos, ut omnes communiter docent. Laym. loc. cit. 
cum Nav. et Sanch. ac Azor. Pignatel. et Bonac. apud 
Croix lib. 7. n. 335. Neque iibri catholicorum , ubi ad- 
suntalicujus haeretici notamenta , sive scholia : dummodo 
(sapienter limitant Suar. Pignatel. etc. ) hujusmodi nota- 
menta non sint tam copiosa , ut potius liber illis , quam 
scriplis auctoris, constet. Suar. Pignat. etc. apud Croix 
1. 7. num. 334. Neque libri haereticorum, qui de alia ma- 
teria tractant, quam spirituali , ut dixiinus, sed absque 
ullo errore ; nani (ut diximus supra num. \.) quamvis vel 
solus esset error , adhuc periculum inesset libro , quid- 
quid aliqui dicant, liber revera damnatus existit. 

XI. Incurrunt autem excommunicationem non solum 
legentes libros haeretieorurn prohibitos ut supra , sed etiam 
qui illos retinent. Quapropter qui eos habet , tenetur quam- 
primum juxta prseceptum Pii IV. tradere vel inquisitori- 
bus , vel episcopis. Et loquendo de regnis ubi viget inqui- 
sitio,dicit P. Suarez cum aliis(Barb. Dicast. apud Croix 
lib. 7. num. 355.) incurrere censuram etiain qui librum 
non tradit , quamvis comburat. Sed communiter excusant 
alii (Salm. cap. 1. num. 74. et Croix ibid. cum Sanch. 
Pignatcl. etFilliuc.) quia (ut aiunt) qui librum destruit. 



3 7 4 APPENDIX III. DE PROHIB. LIBRORU.M. 
nequitampliusdici quod retineat. De caetero non excusatur 
qui librum retinet etiamnomine alterius, v. g. in deposito, 
mutuo , aut pignore , nec qui librum suum tradit alteri ad 
tenendum , quia retento sibi dominio , ipse etiam dicitur 
retinere, cum possit illum suo arbitrio repetere ; ita DD. 
communiter. Suarez d. 20. sect. 2. n. 21. Sanch., n. 52. 
Castropal. p. 10. §.2. n. 7. Roncagl. p. go. q. 2. resp. 4- 
Salm.n. 74. Croixn. 347. Bonac. p. 4- n. i5. etc. Praeterea 
hicadvertenda estpropositio 5^. proscripta ab Alexand. VII. 
quae dicebat : Libri prohibiti , donec expurgentur , possunt 
retineri etc. Dicit tamen La-Croix lib. 6. num. 352. cum 
Veriuys , excusari qui tradit librum , ut retineatur in locis 
sequestratis , qui solent assignari in singulis monasteriis. 
Caeterum , si quis deponeret librum apud habentem licen- 
tiam, cumexpresso pacto non repetendi (ita ut alter non 
teneatur reddere ) , nisi post expurgationem, vel post licen- 
tiam impetratam , hunc non auderem damnare , quia in 
hoc videtur oinnino cessare periculum legendi absque dis- 
pensatione ; tanto minus damnarem , si donaret absolute 
librum habenti licentiam , sub conditione ut reddat ipsi 
donanti, si deinde licentiam obtinebit. Excusatur etiam 
a censura , qui librum retinet per breve tempus , v. gr. uno 
vel altero die, ut docent communiter DD. Laym. num. 7. 
Ronac. n. i5. Castrop. num. 10. Holzm. num. 77. cura 
Sanch. Sayr. etc. Idque admittunt alii , Castrop. 1. cit. et 
Viva quacst. 5. a. 1. num. g. (quoad eximendum reti- 
nentem a censura), etiamsi ipse illo brevi tempore inten- 
derit perpetuo librum retinere ; quia (ut aiunt) deficit 
tunc materia gravis circa actionem externam. Praeterea, 
aliiplures : Sanch. Dec. 1. 2. c. 10. n. 55. Laym. c. i5. 
n. 7. cum Suar. ac GrafF. et Pignat. ac Sylv. apud Croix 
lib. 7. n. 35 1. eum excusant, etiamsi diu retineret, expe- 
ctans tamen tempus opportunum,ut librum superiori, vel 
habenti licentiam tradat. 



♦c<K<» t e-»e & > 4) .iJi<"Z>it*4iw**<>te.l>s#<,t<***« $.**9*«*&t**x*t<<i<&*#^fH<9*****i&*4<****i4<o*9 

LIBER II. 

DE PR^CEPTIS VIRTDTUSITIIEOLOGICAIU: M. 



^ i ji i » » 



TRACTATUS I. 

DE PR/ECEPTO FIDEI. 

CAPUT I. 

QUJE MYSTERIA FIDEI NECESSARIO CREDENDA SINT. 

I. Qnae mysteria credenda necessllate medii? — i. An mysteria SS. 
Yriuitatis , et incarnationis sini crcdenda explicite? — 3. Qna? ex pra?- 
cepto scienda? et an raemoriter? —4- Quale sit objectum fidci ma- 
tcriale, et craale formale ? 

i . — « Ex iis, quae fideles explicite credere tenentur, qua?- 
>» dam necessario credenda sunt necessilate medii, seu finis; 
» sine quibus _, etiam inculpabiliter ignoratis , finis ultimus 
» obtineri nequit; alia necessitate praecepti , sine quibus 
» inculpabiliter omissis , finis potest obtineri. Sanch. 2. 
» mor. c. 2. Azor. Val. 

» Resp. 1. Necessitate medii necessaria sunthaec duo : 
» 1. explicite credere, Deuin esse , et remuneratorem bo- 
» norum esse , juxta illud apostoli ad Hebr. 11. Crcderc 
» oportct. Trid. sess. 6. c.8. 2.post sufFicientem Evangelii 
>» promulgationem, credereexplicite, ut vultMol. autsal- 
» tem implicite, ut probabiliter quidam docent cum Conc. 
» et Layin. Christum et sanctissimam Trinitatem. Yid. 
» Escob. ex 2. c. 9. n. 20. ubi ex Vasq. 1. 2. d. 116. c. 3. 
» docet culpabilem ignorantiam horum mysteriorum , sive 
» negligentiam ea discendi esse grave peccatum , distin- 
» ctum ab eo , cujus cstcausa. Vid. Dian. p. 3. t. 5. r. 47 
» et 48. >» 

Fides definitur : Est virtus theologica, a Deo infusa, 
inclinans nbs ad firmiicr assenticndum , ob divimam veraci- 



3;6 LIB. II. TRACT. I. 

tatem , omnibus quce Deus revclavit , et per Ecclesiam nobis 
credenda proposuit. Dicitur i. Virlus theologica, id est, qu$ 
Deum respicit; ficles enim , prout etiam spes, et caritas , 
Deum directe spectant, ad differentiam virtutum mora- 
lium , quae indirecte eum respiciunt. 2. A Deo infusa, quia 
fides est donum supernaturale divinum. 3. Inclinans nos ad 
firmiter credendum , nam assensus fidei nequit cuni formi- 
dine consistere, proutperperamdicebatur in propositione 4- 
ab Innocent. XI. proscripta , sed omnino firmus esse de- 
bet. 4- Ob divinam vcracilatem , veritas enim infallibilis 
( quae est ipse Deus) est formale objectum fidei. 5. Omnibus 
cjucv Deus revelavit : omnia enim a Deo revelata sunt ob- 
jectum fidei materiale. 6. Et per Ecclesiam nobis credcnda 
proposuit , nam divina revelatio nobis non patefit , nisi pcr 
Ecclesiam , quae revelationes proponit ; cum sit aliunde 
evidens propter signa credibilitatis ( qualia sunt propbe- 
tiae , miracula , constantia martyrum, et similia ) quod Ec- 
clesia nec falli , nec fallere potest. Praeterquam quod S. 
Augustinus illud celebre dictum protulit : Evangelio non 
credcrem , nisi me Ecclesice catholicce commoveret auctoritas. 
2. — Quaeritur, an mysteria SS. Trinitatis, etlncarna- 
tionispostpromulgationemEvangelii credenda sint fide ex- 
plicitade necessitate medii , vel prsecepti? Primasentcntia , 
quae est communior, et videtur probabilior , docet cre- 
denda esse de necessitate medii ; ita tenent Sanch. Dec. 
lib. 2. c. 2. n. 8. Valent. 2. 2. d. 1. q. 2. p. 4- Molina 1. 
part. qu. 1. a. 1. d. 2. Cont. Tournely t. 3. tr. de Decal. 
cap. 1 . a. 1 . §. 2. concl. 1 . Juven. t. 6. diss. 4- a - 3- Antoine 
de Vir. theol. cap. 1. qu. 2. Wigandttr.7. ex. 2. de Fide 
11. 22. Concina t. 1. diss. 1. de Fide c. 8. n. 7. cum Le- 
desma , Serra, Prado, etc. Item Salm. tr. 20. c. 2. p. 2. 
n. i5. Cuniliat. tr. 4- d. 1. Dec. Praec. c. 1. §• 2. et Ronc. 
tr. 6. c. 2. qu. 2. Sed postremi hi tres dicunt, quod per 
accidens , et casu raro posset quis justificari fide tantum 
implicita. Id probant ex Scripturis , quibus (aiunt ) clare 
probari necessitatem medii. Probant etiam ratione, quia 
licet ante promulgationem Evangelii sufficiebat fides im- 
plicita Christi , post tamen pro mulgationem eo quod status 
gratiae est perfectior, perfectior requiritur notitia, nempe 
explicita fides Christi, et SS. Trinitatis. Secunda vero 



DE PR^ECEPTO FIDEI. >7 

sententia satis etiam probabilis dicit , necessitate proecepti 
omncs teneri ha:c mysteria explicite credere, necessitatc 
autemmcdii sufficere, si credantur implicite. Ita Domini- 
cus Soto ( in 4- scntent. t. i . d. 5. qu. un. art. 2. concl. 2. ) 
ubi ait : Ouamvis prcecQplum fidei explicita? ( scil. SS. 111- 
nitatis,etIncarnationis)flZ>jo/«teo£//g-e/ univcrsum mundum 9 
nihilominus possunl multi ignorantia invincibili ab eadcm obli- 
galionc excusari. Franciscus Sylvius ( t. 3. in 2. 2. qu. 2. 
art. 7. et 8. concl. 6. ) scribit : Post promulgatum sujjicien- 
tcr Evanqclium (idcs Incarnationis cxplicita cst omnibus ad sa- 
lutcm ncccssaria ncccssitatc prcecepti , ac etiam ( ut probabilior 
cst ) necessitate medii. Et in sequenti condusione idempro- 
fert de mysterioSS. Trinitatis. Card. Gotti ( Theol. t. 2. 
tr. g. qu. 2. d. 4- §• *.• n - 2 « ) a it : Dico 1. scnlentia negans . 
/idcm cxplicitam Christi , et Trinitatis esscita nccessariam, ut 
sinc ea ncmo justificari, aut ' salvari queat, valdc probabilis cst.- 
Et asserit n. 1. Scotum banc tenere sententiam. Euseb. 
Amort recens scriptor et valde doctus ( t. 1. d. 3. deFide. 
quacst. 17. ) absolute eamdem sententiam tuetur. Elbel( t. 

I. conferent. 1. n. 17. ) scribitrhodielianc sententiam U- 
neri abinsignibus I)D. Castropal. part. 1. tr. 4- d. ~i. p. 9, 
Viva in Prop. 64. damn.ablnnocent. XI. n. 10. Sporertr. 

II. cap. 11. sect. 1 1 . §. 4- n - 9- Laym. lib. 2. tr. 1. cap. 
8. n. 5. qui dicit banc non esse minus probabilem , quam 
primam cum Richard. Medin. Vega, Sa,et Turriano. 
Card. de Lugo, de Fide. d. 12. n. 91. vocatprimam specu- 
lative probabilern , sed lianc secundam absolute et fuse lit 
probabiliorem tuetur cum Javell. Zumel, etSuarezd. 12 
sect. 4- n - IO - scribitque de Lugo eamdem sententiam vi- 
deri esse S. TIiom9e3. part. qu. 69. a. 4- af l 2 - u ^i S.doc- 
tor ait : Ante baptismum Cornelius et alii similes conse- 
quuntur gratiamet virtutesper fidemCbristietdesiderium 
baptismi implicite vel explicite. Unde arguit Lugo , sicut 
Cornelius gratiam est consecutusper fidem implicitam, quia 
nondum inilla religione Evangelium perfectepromulgatun» 
fuerat , ita pariter consequi potcrit iilc qui mysteria bac 
invincibiiiter ignorat; ipsi enim pariter non satis Evange- 
lium est promulgatum. Dicuntautem, repugnare bonitati 
et providentiae divinse ut damnet adultos invincibiliter 
ignorantes, qui juxta lumen naturae honeste vivunt, dum. 

I G 



3;8 LIB. II. TRACT. I. 

contra ( Actor. 10. 35. ) habetur : In omni gente qui timet 
eum , ct operatur justitiam , acccptus est illi. Respondent 
vero quod omnes Scripturae, et SS. Patrum testimonia 
qusc opponuntur , de facili explicari possint de necessitate 
praecepti, vel quia ordinarie nullus fere salvatur sine fide 
explicita horum mysteriorum , quia post Evangelii pro- 
mulgationem fere nullus de liis laborat invincibili ignoran- 
tia, velquia, aitLugo, explicari possunt defide implicita, 
sive explicita , in voto. Praeterea , ait Laymann , vir adultus 
si esset mutus et surdus a nativitate, quamvis baptizatus, 
non posset alia sacramenta accipere , si optaret ; imo nec 
salvari, quia hujusinodi homo incredibile est quod vero 
conceptu apprehendat , et explicite crcdat mysteria Incar- 
nationis, et prsesertim SS. Trinitatis. 

Notant autemTannerusin i. i. d. Th. d. i. qu. 7. dub. 
2. n. 4o- Sylvius ibid. qu. 1. art. 8. concl. 8. Azor. t. 1. 
lib. 8. cap. 2. qu. 6. etValent. cum GuillemoParis. apud 
Sanch. Dec. lib. 2. cap. 3. 11. 18. quod si quis adeo sitru- 
dis , ut ea rnysteria percipere nequeat, tunc excusatur ra- 
tione impotentiae, et comparatur infantibus, acfatuis. At- 
tamen Sanch. loc. cit. dicit , quod aliud estcredeie, aliud 
scire mysteria , nempe rationem de eisreddere : unde cen- 
setomnesadultos teneri necessitate medii aliquandohujus- 
modi mysteria credere , necessitate vero praecepti eascire; 
a quo proecepto scientiae excusari mente obtusos ; et sic in- 
telligendos ait AA. citatos. Concluditque cum Gabriele , 
qui dicit : Sujjiceret cis ( scilicet rudibus ) quod singulos ar- 
ticulos explicite credant dum eis propnnuntur. Quamvis au- 
tem sint damnatee prop. 64- et 65. ab Innoc. XI. qua? dice - 
bant : Absolutionis capax esl homo , quamtunwis laborel 
ignorantia mysteriorum fidei , et etiamsi pcr negligcntiam culpa- 
bile/n nesciat mi/sterium SS. Trinitatis , cl Incarnalionis D. X. 

Jcsu Christi SuJ/icit illa scmel credidisse. Dicit tamcn 

Viva cum March. probabiliter non esse necessario repe- 
tendas confessiones factas cum ignorantia praedictorum 
mysteriorum, cum ex praefata opinione jam probabile sit 
fuisse validas, si ignorantia fuit inculpabilis. Certumenim 
est talem ignorantiam , si sit vincibilis , peccatum esse le- 
thalc. Prsedictaautcm propositio mcrito damnata est, quia 
dicebatcanacemesseabsolutionis etiam illum quitcinpore 



DE PR/ECEPTO FIDEI. 3 :9 

eonfessionis laborat ignorantia praedictorum mysterioruin. 
Caeterum opinio patris Viva mihi non est satis probabilis, 
quamvis cnim pcenitcns probabiliter validam confessionem 
expleverit, ita ut videatur dcinde possiderc exemptionem 
al) ileranda confessione , cum prius bona fide se confessus 
fuerit , attaincn respectu ad eum , qui certo graviter pec- 
cavit, semper urget , ac possidct anteccdenter obligatio 
explendi confessionem , non tantum probabiliter , sed certc» 
validam. Quapropter , cuin ipse adverterit , confessionein 
suam ob ignorantiam mysteriorum SS. Trinitatis , aut In- 
carnationis Jesu Christi fuisse probabiliter valklam , sed 
etiam probabiliter nullam , tenetur , postquam de illis my- 
steriis instructus fucrit, confessionem iterare. 

« Porro implicite credere dicitur, qui credit aliquid ex- 
» plicite, inquoalterum implicite est, v. g. si credas, quod 
» credit Ecclesia. Yid. Scbol. et Laym. 1. i. tr. i . c. 8. » 

3. — «Resp. 2. Nexessitate praecepti quivis fidelis sufa 
» mortali explicite credere, et scire, crasso saltem modo , 
» et quoad substantiam , tenetur haec : 

» i. Symbolum. 2. Orationem dominicam. 3. Praecepta 
» decalogi, et Ecclesiae. 4- Sacramenta maximenecessaria ; 
» ut baptismum , eucharistiam , et pcenitentiam ; reliqua 
» autem tunc , quando vult suscipere. Suar. Sanch. Fill. 
» num. 39. Quse omnia intellige, nisi impotentia, aut in~ 
» vincibilis ignorantia excuset. » 

Undc rcsolvilur : 

<« 1 . Non omnes tenentur sub mortali haec praedicta scini 
» memoriter, aut eo ordine , aut iis verbis , quibus pro- 
» ponuntur ; sed quoad orationem dominicam scire, 0111- 
» nia bona petenda esse a Deo , quae est ejus summa : 
» quoad symbolum vero , praecepta et sacramenta , sumcit , 
» si quisrogatus de singulis recte respondeat. 13on. Laym. 
» 1. c. cap. 9. Sanchez lib. 2. cap. 3. * ( Hnc est conformc 
» illi , quod tradidil S. Carolus Borroma?us in sua Instruct. 
» ad conjessarios , ubi docuit satis essc quod fidcles rudes 
» sciant credo saltem in substantia.) * 

» 2. Quamvis sit praeceptum Ecclesiaediscendimemoritcr 
» symbolum, et orationem dominicam , et salutationem 
» angelicam , velitque Barb. pag. 3. c. 27. non esse absol- 



38o LIB. II. TRACT. I. 

» vendum , qui ob negligentiam 5 vel verecundiam ea ad- 
» discere non curat ; consuetudo tamen , ut notat Navar. 
>i et Lopez , exposuit obligationem non esse ultra veniale : 
» * ( Ita tenet etiam Viva super prop. I. Alexand. VII. cunt 
• Azor. Trull. et Yill. apud Salm. de Praec. fidei cap. 2. 
» n. 47- ex concilio Rhemensi et Toletaao 4- Vide Prax. 
» Confcss. iu fm. tom. 11. num. 22.)* uti nec est ultra 
» veniale, nescire facere crucevn , ut docet Sanch. contra 
» Sylv. qui docet esse mortale. 

» 3. Moraliter nibilorainus necessarium est, ut rudiores 
» raemoriateneantsymholumsualingua, quiaalioquin non 
» possunt habere sufficientem cognitionem articulorum. 

» 4- Falsa est opinio quorumdam canonistarum , rusticis 
» esse satis , articulos fidei , aliaque dicta crederc implicite : 
» credendo quidquid credit Ecclesia. 

» 5. Excusantur ii , quibus aut defuit doctor , aut nun- 
» quam venit in mentem obligatio similia discendi , aut 
» qui nimis sunt rudes, ita ut non possint ea coraprehen- 
» dere , aut retinere , quod sa?pe contingere docent Azor. 
» et Bec. contra alios. 

> 6. Si confessarius probabiliter judicet, pcenitentem 
» ignorare ex doctrina christiana ea , quae scire tenetur 
» (quod de littcratis , vel frequenter confitentibus praesu- 
» mendum non esse , monet Sanch. 2. mor. cap. 3.) debet 
» eum interrogare de negligentia in iis addiscendis : cum 
» per eam plurirai graviter peccent. Led. Azor. tom. 1. 
» lib. 8. cap. 8. Trull. lib. 1. cap. 1. d. 4- 

» 7. Possunt absolvi (contra quosdara) qui ignorant ea , 
» quae sub raortali scienda esse dixi. Ratio est, quia licet 
» peccarint oraittendo discere , possunt taraen de hoc do- 
> lere, cura proposito discendi. Sanch. *(cum Salniant. 
» de Praec. ficl. cap. 2. num. 58. INisi prius admoniti nr- 
» giexerint addiscere. ) * Quod si tamen ignorarent ea , qua: 
» necessitate medii scienda sunt, deberent instrui ante ah- 
» solutionem. Bon. d. 3. qua?st. 2. p. 2. Sanch. 1. c. cap. 3. 
» num. 2i. 

» 8. Parochus suas oves (sicut parens liberos) tenetur 
» sub mortali per se , vel alium docere ea saltem , qua? suh 
» mortali scire tencntur. Sanch. 2. mor. c. 3- Filliuc. Pai. 
>j Trull. lib. 2. cap. i. Kon. etc);> 



DE PR^CEPTO FIDEI. 38 r 

4. — Nolandum , quod objectum materiale fidei (nimi- 
rum id quodcredere tenemur) principaliter sit ipse Deus, 
ct deinde omnia a Deo revelata : ita S. Th. qu. i4- de 
Verit. art. 8. dicens : Ficlcs quai homincm divina? cognitioni 
conjunyit pcr asscnsum , ipsum Dcum habct sicut principalc 
nbjectum, alia vcro sicut consequentcr adjuncta. Objectum 
autem formalc ( id est motivum propter quod revelata cre- 
dere tenemur) est Dei veracitas. Disceplatur autem inter 
scbolasticos , an revelatio divina sit etiam objectum formale 
lidei. Pro sententia afilrinativa sunt Jueninus et alii _, qui 
dicunt veracitatem Dei esse objectum formale quod, nempe 
rationem praecipuam , ob quam credimus : revelationem 
vero esse objectum formale quo , hoc est medium quo 
credimus. Sed communior sententia Haberti , card. Gotti , 
el Holzmanni cum Scoto etc. docet totale objectum for- 
male fidei veracitatem Dei , et revelationem esse tantuin 
conditionem, sine qua non crederemus, sive medium per 
quod nobis applicatnr notitia eorum quae credimus. 



CAPUT II. 

QUOMODO OBLIGET PRyECEPTUM FIDEI. 

5. Quos, ct quando obligetpr3eceptumfidei?--6.Notandae propos. dam- 
natne in hac matevia? — 7. Quoties teneamur in vita eliccre actus 
fidei, et spei? — 8. Quoties circa charitatem? — 9. Quando hsereticus 
tencatur suam scctam ejicere? — 10. A.n circa fidem Hceat sequi opi- 
nioneni niinus probabilem? — 11. Quando teneamur fidem exterius 
confiteri ? Et qui tencantur jurc ecclesiastico ad externam profes- 
sionem fidei ? 

5 — «Eesp. i.Pra?ceptum Qdei internum obligat. 1. Pue- 
» ros inter fideles educatos , quando rationis usum per- 
» fecte conseculi mysteria fidei audiunt apprehenduntque, 
» quod illa credere sit res necessaria ad salutem , peccant- 
» que mortaliter omittendo, Sanch. Bon. tom. 2. d. 3. 
» p. 3. addens plurimoseorum excusari inadvertentia , aut 
» invincibili ignorantia. 1. Adultos infideles , quando ratio 
» incipit dictare, res fidei suflicienter propositas esse, et 
» contrariam sectam esse falsam. Sancb. ]. 2. mor. c. 1. 
» con. d. 14. de Fide , Fill. num. 25. 3. Quando urget 



38a LIB. II. TRACT. I. 

» tentatio contra fidem, quae aliter vinci nequit. Quod 
» tainen non convenire scrupulosis , recte monet Sancb. 
» quia bi, avertendo mentem ad alia objecta, facilius su- 
» perant. Et in his duobus casibus praeceptum obligat per 
» se , iu sequentibus per accidens. 4- Quando tenta ! io ur- 
» gcnscontraaliasvirtutesaliter superari nequit.5. Quando 
» facienda est professio fidei exterior, vel ex praecepto eli- 
» ciendus est actus alterius virtutis , v. gr. spei , charitatis . 
» pcenitentiae , quae fidem supponat. Bonac. q. i. p. 2. His 
» addit Hurt. contra Sancb. 6. in hora moriis , et 7. semel 
» quotannis. Vid. Dian. p. 5. t. i3. r. 19. » 

6. — Certum est homineni teneri ex lege naturali ad 
Deum per fidem , spem , et caritatem se convertere , et 
ideo elicere earum virtutum actus , cum quaeque virtus sms 
actibus vivat. Hinc ante omnia notandaesunt omnespropo- 
sitiones proscriptac super hac materia. Yidel. 

Prop. i . ab Alex. "VII. Homonullo unquam vitce suce tem~ 
pore tcnetur elicere actum fulei , spei , et caritatis ex viprmcc- 
ptorum divinorum ad eas virtutcs pcrtincntium. 

Prop. 16. ab. Innoc. XI. Fidcs non censetur cadcrc sub 
prazccptum spcciale secundum se. 

Prop. 17. ab eod. Satis est actum fidci scmcl in vita cli- 
ccre. 

Prop. 6. ab eod. Probabilc cst nc singulis quidem rigorose 
quinquenniis pro sc obligare prceccptum caritatis erga Deum. 

^. — Quseritur autem , quoties in vita teneamur elicere 
actus theologales. 

Quod ad praeceptum fidei spectat, plures sunt opiniones. 
Scotus censet teneri nos ad eliciendos actus fidei omnibus 
diebus festis. Nider quoties mysteria in Ecclesia celebran- 
tur. Sed Salm. de Praec. fid. cap. 2. n. 3i. et Croix lib. ?. 
n. 5i. horum opiniones mininie approbant : imo Oviedo 
apud Croix ibid. asserit illas passim rejici ab aliis. Lugo 
apud Croix d. n. 5i. recte dicit, toties fideles teneri ad 
repetendos actus fidei , quoties sufTiciat adprofitenda my- 
steria nostrae religionis. At quia haec regula est obscurn , 
satprobabiliterputant Salin. dist. c. 2. cum Sanch. Trull. 
Bann. Led. et aliis, teneri saltem semel in anno fideles ad 
exercendum actum fidei , et idem sentiunt Concina et Fran- 
zoja cum communi. Advertunt tamen cum Suar. Prado , 



DE PR/ECEPTO FIDET. 383 

ct idcm dixit Croix. 1. c. quod buic praecepto fiat satis 
ctiam pcr exercitium aliarum virtutum , sivc per suscc- 
ptioncm sacramcntorum , sive ex quacumqucalia occasione 
actus fidei ponantur. 

Num autcm tcneamur ad eliciendos lios actus fidei for- 
malitcr, scilicet ex motivo Dei revelantis? Affirmant Yiva 
d. prop. I. Alex. VII. n. VI. Quidquid sit , ut addit , ari 
sempcr fides sit supernaiuralis , si nitatur huic motivo sallcm 
languidc altacto. Notat vero num. 7. in fine , quod viri ti- 
morati nullo modo circa hoc anxii sint , cum vix accidat , 
eos abunde buic praccepto non satisfacere. Croix d. n. 5i. 
dicit non esse rationem, cur quis ob id scrupulose se dive- 
xet, cum buic pracepto fiat satis ( ut asserit n. 27.) au- 
diendo, missam , adorando crucifixum , formando crucem , 
orando etc. quamvis bncc non fiant reflexe ex motivo fidei. 
Qui cnim , ait, srcpius posuit fidem tanquam regulam sua- 
rum aclionum , quibus ad Deum vult tendere , quidquid 
postca boni agit , ex eadem regula jam ad Deum dirigit 
exercite, licct non advertat. Aitque Hurtad. apud Carden. 
in prop. 17. Innocent. XI. bos actus esse vere actus fidei, 
quia raclicaliter ex motivo fidei oriuntur. Insuper de Lugo 
de Fid. cliss. i3. n. /\S. sic docet : Cum materia honesle et 
inhoneste opcrandi frcqucnter occwrat, non esse dubitandum, 
quin homo , quifidem christianam semek&mplexus est , plusquam 
sufficicnter satisfaciat praiccpto fidei. 

8. — Quod autcm pertinet ad actus erga prgeceptum ca- 
ritatis , jam adnotavimus supra damnatam fuisse propos. 
Ne singulis quidem rigorose quinquenniis boc praeceptum 
obligare per se<' Palaus apud Croix d. 1. 2. n. i'/\i. diut 
esse pcccatum grave difFerre actum caritatisper triennium. 
Alii, ut Hurtad. Ills. Menado etc, apud Croix 1. c. dicunt 
requiri elici actum caritatis erga Deum saltem semel in 
anno : et banc sequuntur Salmant. tract. 21. c. 6. n. 12. 
cum Trull. Tapia , Lastra. Alii vero , ut Gabr. Almain. 
Tap. apud. Croix n. 1 33. aiunt boc prseceptum obligare 
quolibet die fcstivo. Cardenas tandem in 2. Crisi d. 6. n. 8. 
(cui adbaeret Croix n. i4»-) censet non excusari a mortali 
qui per mensem actum caritatis differt ; bancque senten- 
tiam omnino ego suadcndam puto , cum dimculter possit 
bomo diu mandata divina servare , nisi dilectionem er^a 



334 LIB. II. TRACT. I. 

Deum frequcnter foveat , quae nonnisi per actus caritatis 
fovetur, et nutritur. Notat autem idem Cardenas a n. i4« 
quod sufficit elicere actus amoris , etiamsi eliciantur iu 
ordine ad implenda alia prgecepta, vel ad aliam virtutem 
exercendam , pnta ad se confitendum , ad vincendam 
tentationem. Iusuper dicit Croix num. seq. iJp. esse 
veros- actus amoris quibus bene satisnt huic prsecepto , 
onima opera meritoria exercitata ad finem placendi Deo , 
ut eleemosyna, jejunium, et similia. Talis autem rectus 
finis dicit quod prnesumitur in eis , qui jam sciunt sic 
placere Deo , modo non operentur ex line pravo. Addit 
etiam Croix, satisiieriadhuc orando, signanter cum orationc- 
dominicali , ubi dicitur : Sanctificetur ctc. Advcniat ctc. 
Fiat voluntas tua, ctc. Adverlatur hic prop. 10. damnata al> 
Innocentio XI. quae dicebat : Non tencmur proximum diii- 
gere actu intcrno, etformcdi. Recte igitur dicit P. Yiva in cit. 
prop. 10. n. 8. et g. quod sicut tenemui elicere actus for- 
males caritatis erga Deum , sic etiam tenemur erga pro- 
ximum ex motivo supernaturali , nimirum propter amorcm 
Dei , vel ut praccepto Christi pareamus , qui dixit : Manda- 
tum novum do vobis , ut ddigatis invicem. Joan. i3. Unde 
S. Thomas docet : In dclcclione pwmixi includitur dilectio 
Dei , sicut causa in cffectu. In Epist. ad Rom. i3. scct. 2: 
Sicut ergo tenemur s»ltem semel in mense elicere actum 
amoris erga Deum , sic etiam saltem in mense exercero 
actus caritatis erga proximum. Caeterum sapienler scribit 
P. Suar. d. 5. de Caritate , sect. /\. cuin aliis exS. Th. 2. 2. 
q. i5. a. 8. quod aliquando iii actus caritatis bene exer- 
centur occasionc vilandi oclium , aut largiendi eleemosv- 
nain. Et cum hujusinodi occasiones frequenter occurrant, 
hinc ait P. Viva esse moraliter impossibile, quod fideles 
chrisliane yiventes huic pra?cepto abunde non satisfaciant. 

Ex iis rcsoh'untur hi casus : 

9. — < 1. Ila^reticus , quamdiu suam sectam judicat esse 
>» credibiliorem , vel aque credibilem , non tenetur cre- 
» dere; quia fides nondum est sufllcienter proposita , 
» ageretque imprudenter Sanch. 2. mor. c. 1. Laym. 1. 3 
» t. 2. c. 10. et 12. 

» 2. Quandoiis , qui in iia:icsi DUtriti sunt, pcrsua 



DE PRjECEPTO FIDEI. 385 

» est a pueritia, nos abjicere, et persequi Yerbum Dei , 
» esse idololatras , peslilentes deccptores , ideoque, tan- 
» quam pestem fugiendos; non possunt , stante bac per- 
» suasione , salva conscientia , nos audirc, ct laborant igno- 
» rantia invincibili , cum non dubitent se esse inbonavia. 
» Laym. c. 10. Sancb. 1. 2. c. 1. 

» 3. Si talibus oriatur dubium de sua secta, tenentur 
» ulterius inquirere , et a Deo petere lumen : quod si ne- 
» gant, peccant contra fidcm , cum non adbibeant media 
» ad implendum pr.xceptum fidei. Quod si deinde nostra 
» fides eis sufiicientcr proponatur , tcnentur amplecti. Ibid. 
» V. Ferd. de Castr. Pal. t. 4- d. 1. p. 12. etd.2. p. 2. » 
10. — Notanda est bic proposit. IV. damnata ab Inno- 
eent, XI. Ab infidctitatc excusabitur infidelis non credens 
duclas opinione minus probabili. Ex bac aliqui non recte in- 
feruntprobiberi in oinni materia sequi probabilem relicta 
probabiliori : nam rcspondet Viva in dicta propos. n. 5. et 
alii communiter, quod, et si liceat sequi opinionem minus 
probabilem , nunquam tamen liceat cum periculo gravis 
damni, quando illud vitare nc-n pendeat ab opinionis pro- 
babilitate ; ut est in collatione sacramentorum, in me- 
dendo etc, et boc esset pariter in sequendo sectam minus 
probabiliter veram. A probabilitate enim opinionis fit qui- 
dem , ut peccatum formale vitetur in aliis bumanis actio- 
nibus, sed non potest fieri , ut sit vera secta non vera. Et 
semper ac secta sit falsa, nunquam cum quacumque pro- 
babilitate vitatur periculum damnationis, cum non vitetur 
periculum carendi fide necessaria ad salutem , gratia sacra- 
mentorum etc. Adde , quod infidelis nunquam babere 
possit veram probabilitatem suae secta? sine culpa : si enim 
oraret , Deus absque dubio infunderet lumen suum inillum 
de vera Religione. Ita Viva. 

«11. — llesp. 2 Prseceptuin exterius fidem confitendi 
» jure naturali obligat , duplici casu, scilicet, cum vel bo- 
» nor Deo debitus , vel utilitas proximo impendenda , 
» privative, vel contraric subtraberetur. DixipnVaftVi} ut si 
» ideo cessaret magnus bonor in Deum , vel utilitas in pro- 
» ximuni redundans. Dixi2. contrarie, ut si alioquin Deus 
afticerctur injuria, vel proximus gravi malo ; v. gr. si 
» inde pcnderet aliorum convcrsio, aut pcrversio , contein 
1. J7. 



3S6 LIB. II. TRACT. I. 

» ptus religionis, scandalum, etc. Ratio responsionis est, 
» quia actus virtntis tunc vicletur pracceptus , quando est 
» necessarius ad finem praecepti, quod liic contingit; quia 
» finis praccepti est caritas. S. Thom. 2.2. qua:st. 3. art. 2. 
» Suar. Reg. Fill. tr. 22. c. 2. quaest. 1.» 

XJnde rcsolvitur ; 

« Si liaeretici conculcent imagines, aliisque injuriis fi- 

> deni amciant , tenetur eam sua confessione tueri catbo- 

> licus , si quidem inde prudenter speret profectum. » 

« Resp. 3. Ad professionem fidei externam jure ecclesia- 

> stico tenentur sub mortali , secundum Tridentinum , 

> cum juramento obediendi Ecclesia? Romanae , ut docet 

> Fill. t. 2. tr. 22. c. 3, sequentes personae : 

» 1 . Provisi de beneficio curato , idque intra duos menses 

> a die possessionis coram episcopo, aut ejus vicario ge- 
nerali , vel ofnciali , sess. 24. c. 22. de Ref. 
» 2. Provisi de canonicatu , vel dignitate in catbedrali 
ecclesia : idque non tantum coram episcopo, vel ejus vi- 
cario, sed etiam in capitulo. Ibid. addita pcena, (ad quani 
non videntur teneri ante sententiam), ut alioquin fructus 
non faciant suos. Vid. Sancb. 1. 2. c. 5. Barb. de Potest. 

> episc. 3. p. art. 61. n. 29. 

» 3. Primates, arcbiepiscopi , episcopi in prima synodo 
provinciali , cui intererunt. Trid. sess. 25. 

» 4. Fxtendit Pius IV. banc legem ad omnes praclatos 
religionum, etiam militarium ; Pius V. autem apud 
Rodr. t. 2. q. reg. quaest 72. ad omnes promovendos iu 
doctores , magistros , regentes , professores , addita ex- 
communicatione latae sentcntiae, et privatione oinnium 
» beneficiorum in eos , qui alios promovent ad talem gra- 
dum,sinepraeviaprofessione. \id. Fill. t. 22. c. 3. q. 11. 

> Barb. rem. s. 24. n. 12. Verum, ubi boc decretum non est 
receptum usu, etnon obbgare monet Sancb. c. 3. n. 4- " 

Unde rcsolvuntur hi casus : 

« 1 . Non tenentur ad dictam professionem provisi de 
canonicatibus in ecclesiis tantum collegiatis , vel de be- 
neficiis tantum simplicibus. 
(« 2. Etsi probabile sit banc professionem possc ficri per 



DE PR7ECEPTO FIDEI. 38 7 

» procuratorcm , ut docct Azor. Navarr. et Sanch. proba- 
» bilius tamcn cst teneri personalitcr, ut docet Fill. Ratio 
» est, tum quia alias non videtur iieri satis juramento, 
» quod personaliter faciendum esse docet Glos. ap.. Fill. 
» tum qtiia ita deciditRota ap. Garc. 1. 3.deBenef.c. 3. » 



CAPUT III. 

AN ALIQUANDO l.ICEAT EXTERIUS FIDEM VERAM NE- 
GARE. AUT FALSAM PROFITERI. 

. 12. An liccat unrmam positive fidcmncgare? — i3- An uti vcrbis am- 
biguis? Antaccre? — l^. An fngcre? Vitle alia ibid. — 15. An uti vesti- 
bus, vcl signis infidclium? — i6. An audire conciones haercticorum? 
Vidc alia ibid. 

12. — « Resp. Nullo casu licet , sive voce , sive alio signo 
» fiat, dicente Cliristo : Qui "negavcrit me coram homini- 
» bus, etc. Interim vero, etsi licitum non est mentiri , seu 
» simulare , quod non est, lic-et tamen dissimulare, quocl 
» est, sive tegere veritatem verbis , aliisve signis ambiguis 
» et indifferentibus , ob justam causam , et cum non es^ 
» necessitas fatendi. Est comm. S. Tbom. Ron. dist. i5. 
» dub. 2. n. 9. Laym. 1. 2. t. 1. c. 1 1. » 

Unde resolvitur : 

i3. — « 1. Rogatus de fide in odium religionis, siveapu- 
» blica auctoritate, sive privata ,nullo modopotest, utendo 
» restrictione mentali , aut verbis ambiguis ita respondere, 
» ut praesentibus vidcatur fidem negasse; multo minus , 
» dicere se esse baereticum, vel calvinistam , vcl non ca- 
» holicum. Azor. Fill. c. 3. n. 97. 

» 2. Qui rogatusseu a privata, seu publica auctoritate, 
» vel tacet , vel respondet obscure , vel ait , se nolle re- 
» spondere , se jure non rogari , non teneri se , nec velle 
» aliis dicere quid ipse credat , ac simili modo tergiversa- 
» tur, non vidctur negare fidem , sed nolleprodere. Unde, 
» si sic potest molesta inquisitione liberari, licet , ut habet 
» Ronc. 1. c, Generatim enim verum non est, quodinter- 
» rogatus ab auctoritate publica tencatur positive fidem 



388 LIB. II. TRACT. I. 

>» profiteri, nisi quando id necessarium est, ne pnesenti- 
»• bus videatur fidemnegasse. Kon. d. i5. dub. 2. Navarr. 
» Azor. Sancb. Bec. c. 9. q. [\. * (Hacde re vide propos. 8. 
» inter damnatas ab Innoc. XI.) * 

i4- — » 3. Non negat fidem , sed prodit, qui fugit : 
» quod etsi liceat , non tamen pastori, tunc cum ejus opera 
» oves indigent, uti contra, si eis consultius est, ut ad 
» tcmpus se subducat, et in bonum earum reservat, te- 
» netur fugere. Reg. 1. 17. n. 26. Bec. c. 9. Fill. n. 7 5. etc. 

» 4- Si quo casu tacere esset negare, tunc id non lice- 
» ret; verbi gratia si , aliis rogatis, an fidem negare vel- 
» lent, iisque respondentibus quod non, tu taceres. Ibid. 
» Yide Bonac. 1. c. Laym. loc. c. t. 1. c. 11. Tol. lib. /\. 

» 5. Si princeps generali lege mandet fidelibus, ut se 
» prodant , gestato signo , vel sistendo se , vel aliter, non 
» tenentur , cum nemo teneatur verum dicere , nisi spe- 
» cialiter rogatus. Excipe, nisi eae sint circumstantiae , ut 
» hoc ipso, quod se nonprodant, videantur fidem negasse, 
» ut v. gr. si quidam antea noti essent et tunc ex hoc pu- 
» tarentur defecisse. Sanchez, num. 19. Bec. Reg. Fill. 
» n. 88. etc. 

» 6. Cum non rogaris de fide , non solum licet, sed saepe 
>. melius est ad Dei honorem , et utilitatem proximi te- 
» gere fidem, quam fateri : ut si latens inter hserelicos plus 
» boni facias ; vel si ex confessione plus mali sequerctur , 
» verbi gratia turbatio , neces , exacerbatio tyranni , pe- 
» riculum defectionis , si torquereris. Unde temerarium 
» plerumque est offerre se ultro. S. Thom. Sanch. Laym. 
» c. 1 1. n. 2. 

» 7. Redimere pecunia, ne de tua fide fiat inquisitio, 
» licitum est, et saepe magna virtus discretionis est vitam 
» ad Dei gloriam servare , ac fidem tegere modis licilis. 

i5. — » 8. Talis modus non est uti vestibus , aut signis 
» infidelium , quae alium usum non haberent, quam quod 
» essent signa professiva falsae religionis , seu cultus : uti 
» essent vestes, quarum ususestin sacrificiis : item incensio 
» thuris, aut genuflexio coram idolo ; item sumptio ccena 
» hsercticae , etc, Sanch. 1. 2. c. 4- Fill. n. 9. etcomm. 

>» 9. Licitus autem modus est, quando subest causa 
» (ut v. g. ad evitandum grave periculum, ad obtinen- 



DE PRiECEPTO FIDEI. 38y 

» dam victoriam, eludendos hostes),uti vestibus, et sigms 
» infidelium , quae aliquem alium usum habent , quam 
» profitendx religionis, quales sunt vestes talis nationis 
» (non religionis ) , quibus uterentur , etsi converterentur, 
» ut sunt vesles, et signa nationis Turcicae, quod verum 
» est, etsi sint vestes ipsorum religiosorum , dummodo 
» non habeant peculiare signum profitendi erroris, sed 
» sint tantum indicium nitidioris cultus, ut saga praedi- 
» cantium in Germania; vel eminentioris vitae inter suos , 
» ut togae bonziorum in Japonia. Idem dicendum est de 
» signis, quibus Judaei utuntur, v. gr. flavo annulo in 
» pallio Francofurti, etc. , quia hsec sunt signa mere poli- 
» tica , et distinctiva unius generis hominum ab alio, et 
» non proprie professiva fidei. Quae sententia probabilis 
» est. Yide Sanch. 2. mor. 2. c. 4« Bec. 2. 2. c. g. q. 5. 
» d. 6. Laym. lib. 2. t. I. cap. 11. Covarr. contra Cajet. 
» Nav. Tol. 

» 10. LicitUs autem modus est, cum catholicus transit 
» per loca hseretica , et periculum grave ei imminet vitce , 
» v. g. vel bonorum (non tamen , si derisio tantum , vel 
» vexatio, ut habet Bec. c. 9.) ad dissimulandam fidem, 
» vesci carnibus die prohibito, quia praeceptum Ecclesia? 
» non obligat sub tali periculo. Nec hoc est fidem negare, 
» cum esus carnium non sit institutus ad professionem 
» religionis , et catholici mali , et gulosi id faciant. 
» Si tamen ex circumstantiis fieret signum professivum, ut 
» si, v. gr. in odium fidei convivae statuerent, ut qui est 
» hostis fidei pontificioe , comedat carnes , peccaret contra 
» fidem , qui ederet sine protestatione ; secus , si protesta- 
» jretur. Sanch. Azor. Bec. etc. comm. 1. c. 

16. — » 11. In Germania audire concioneshaereticorum, 
» deducere funus , assistere baptismo pro patrino , non 
» habentur signa professiva fidei , vel communionis cum 
» haereticorum sacris. Filliuc. Azor. Sanch. 11. cc. Unde, 
» seclusis aliis, v. g. scandalo, periculo, prohibitione, etc. 
» si ex justa causa fiant , licent. * (Al in synodo neapoli- 
» tana expresse prohibctur assislere concionibus , catechismis 
» et quibuscumque litibus hozrcticorum , ex quocumquc prce- 
» tcxtu. Estquc casus rescwatus cum excommunicatione ipso 
» facto. Cccterum Sahn. tract. i\. cap. 2. n. 522. tcncnt /<- 



3 9 o LIB. II. TRACT. I. 

cere , moclo absit scandalum , periculum pervcrsionis et 
communicatio impictalis. ) * Imo patrinum fieri talis in- 
fantis , videtur potius optandum, seclusis aliis , quia 
non est aliud , quani obligare se ad eum olim erudien- 
dum in fide catholica. 

>i 12. Infidelium, et haereticorum sacris non licet ita 
interesse , ut eis communicare censearis ; alioquin licet , 
v. g. ut quis spectet tanquam comcediam, aut famula- 
tum praestet politicum domino suo , exemplo Naaman 
Syri , de quo vide Bec. Fill. Sanch. 1. c. Laym. 1. 2. t. 1 . 
cap. 11. 

» i3. Si princeps haereticus mandet sub gravissima 
poana omnibus subditis, adire conciones haereticorum , 
etiamsi verbis dicat , se hac re aliud nihilexigere, quam 
obedientiam civilem , nec velle cogere , ut a fide disce- 
dant , cum tamen reipsa contrariuin velle videatur (nam 
obedientiam suorum aliter exercere potest, et haec res 
exse apta est catholicos paulatim pervertere, etinsupcr 
conciliare auctoritatem haeresi, ac vilipensionem verae 
fidei) , non licet obedire. Atque ita bis rescripsit Anglis 
Paulus Y. (1) apud Sanch. lib. 2. cap-4-n- 27. Filliuc.et 
Azor. 11. cc. 

» i4- Ca*holici viventes inter haereticos, si ex pra^cepto 
magistratus contrahant niatrimoiiiuin coram ministro 
hacretico , peccant contra fidem, etiamsi contraxerint 
ante , vel contracturi sint postea coram sacerdote catho- 
lico. Kon. d. i5. art. 3. Pal. tr. 4- d. 1« p. i3. q. 12. 
i3. i4- testaturque contrahens caeremonia illa , se illum 
agnoscere verae fidei ministrum : quae sunt intrinsece 
mala. Mald. 2. 1. q. 2. art.-3.quia auctoritas ministri, 
et consequenter doctrina ejus augctur, concurriturque 
ad ritus hacreticos , quos minister isto actu exercet. Li- 
cite tamen contrahunt coram magistratu civili , vel po- 
tius testantur se contraxisse; modo prius , vel posterius 
ritu catholico contrahant : quia hacc actio est instituta 
ad finem politicum , u t conjuges habeantur , et proles 
non censeantur illegitimae. » 

(1) Ita habct textns R. P- Buscmhai, ct R. F. Tahcrme . toai 1 
pag. 1^9. 



DE PRaECEPTO FIDEI. 3gi 



CAPUT IV. 

DE INFIDELIT ATE, ET VITIIS FIDEI 0PP0S1T1S. 
DUBIUM I. 

Quid, et quoluplex sit injidelitas ? 

17. — « Resp. i . Infidelitas generatim est triplex : prima 
» dicitur negativa , eorum scilicet,' qui niliil unquam de 
" fide audiverunt. Quae non tam est peccatum, quam pcena 
m peccati : quia, si fecissent, quod in ipsis erat, Dens fideiu 
» eis non abscondisset. Secuntla dicitur contraria, eorum 
» scilicet, qui fidem sibi sufiieienter propositam vel con- 
» temnunt, vel ei contradicunt pertinaciter, ut hceretici. 
» Tertia dicitur privativa, quod privative opponatur fidei, 
» et est culpabilis ignorantia , vel error circa res fidei. 
» S. Th. Sancli. Vasquez, Laym. c. 10. 

» Resp. 2. Infidelitas contraria ex triplici modo repu- 
» gnandi fidei est triplex , scilicet paganismus , qui fidei 
» nondum susceptse , juclaismus, qui fidei susceptsein typo, 
» et hceresis , qua± fidei susceptoe veritati repugnat. Apo- 
» stasia a fide revocatur ad hseresim, a qua tantum dif- 
» fert, quod hacresis sit error fidei ex parte tantum con- 
» trarius; apostasia vero ex toto. S. Thom. Laym. loco 
» citat. » 

DUCIUM II. 

De Judaismo. 

Quaeritur hic tantutn , qucc communicatio cum Judaeis sit interdicla 

Cliristianis. 

18. — « Resp. i. His casibus , qui colliguntur ex c. Nul- 
» lus, c. Omnes , c. Judsei: 1. Non licet cohabitare.2. Nec 
» conviviis interesse. 3. Nec uti communi balneo. 4- Ne< 
» medicos adhibere. 5. Nec medicinas ab iis datas reci- 
» pere, emere tamen licebitpraiscriptas. 6. Nec Judacorum 
» filios enutrire in ipsorum domibus. 7. Iis non famulari 
» 8. Nec servitute subjici. 9. Prohibentur publicis omciis 



3 9 2 LIB. II. TRACT. I. 

» inter Christianos fungi. 10. Yetitum est eorum azymis 
» vesci. Quibus addit Azor. prohibitum esse , accedere ad 
>» eorum nuptias , festa , synagogas * ( Aclire sjnagogas cu- 
» riositatis causa , non csse pcccatum gravc dicunt Salm. 
» tr. 21. c. 2. n. 123. infine, cum Bon. Con. Pal. etc.) *; 
» cum eis ludere , saltare , etc. Ratio horum est , tum ut 
» conservetur dignitas christianse religionis : tum ut ca- 
» veatur familiaritas cum Judans, et periculum perversio- 
» nis. Vide Laym. 1. i. t. i. c. \i. et i^.Sanch. 1. 2. c. 3. 
> Fill. tr. 22. c. 5. n. 128. 

» Resp. 2. in decem dictis casibus communicare cum 
» Judaeis ex genere suo videtur esse mortale. Ratio: quia, 
» si clericus id faciat , incurrit periculum depositionis : 
» laicus veroexcommunicationis (c. Constitutis, 17. q. 2), 
» quae nonnisi ob peccatum mortale imponi solet. Dixi cx 
» genere suo : quia probabile est , vel ob materiae parvita- 
» tem , vel ob necessitatem , aliamve causam rationabilem 
» (si tamen non sit periculum perfidiae, nec familiaritatis 
» cum Judaeis ) saepe excusari a mortali , aliquando etiam 
» ab omni peccato. Ila communiter. Yid. Aulh. supra cit. 
» et Bon. 1. c. Item Laym. 1. 2. t. 1. c. 17. * (Principes 
» christiani possunt permittere Judaiis , et paganis , aut Juv- 
» reticis libertatem conscientice tantum ob bonum religionis , 
» et ob spem convcrsionisj non autem ob temporale emolumen- 
» tum. Salm. tr. 21. c. 3. n. 5. Bene autcm polest Ecclesia, 
» ct quiscumque princeps suprcmus compcllere Judcvos, etpa- 
» ganos subditos ad audiendam fidem nostram. Salm. ibid. 
» n. 8. cum Suar. Az. Bec. Bon. etc. (contra Con. et Yal.) 
» et constat ex praxi , quae viget Romae. ) * » 

DUBIUM III. 

Quid sit IJceresis ? 

19. — <« Resp. Haeresis cst error intellectus , et per- 
» tinax contra fidem ln eo, qui fidem suscepit. Ita com- 
» munit. Suar. Becan. c. \/\. qu. 2. Unde patet , ad hxi e- 
» sim , ut et apostasiam , duo requiri , 1 . Judicium erro- 
» neuin , quod est ejus quasi materiale. 2. Pertinaciam , 
» qua3 est quasi formale. Porro pertinaciter errare non 
» est hic acriter , et mordicus suum crrorem tucri ; se J 



DE PR7ECEPTO FIDEI. 3 9 3 

» est eum retinere, postquani contrarium est sufficien- 
» ter proposituin : sive quonclo scit contrarium teneri ab 
» universali Christi in terris Ecclesia , cui suum judicium 
» pracferat : sive id fiat ex vana gloria , sive libidine 
» contradicendi , aliave causa. Sancli. Yasq. Laym. 1. 2- 
» t. i. c. i3. et alii commun. Ratio est, quia tunc putat 
» judicium Ecclesiic non esse sufficiens fundamentum cre- 
» dendi, quae est vera pertinacia, quam cum Roninck fa- 
» cilius sic explicant alii , eam tunc esse, cum, etsi obje- 
» ctum fidei crcdibiliter proponatur, ita ut prudenter de 
» eo non possitdubitare , contrarium tamen judicet , aquo 
» nolit avelti ullo casu , vel saltem nisi evidenter convictus. 
» V. Con. d. 18. » 

Unrle resclvcs : 

« i . Non est haereticus , qui exterius tantum fidem ne- 
>» gat , aut adorat idolum. Ratio est , quia non errat ; neque 
» talis incurrit in foro conscientiae censuraslatascontra bae- 
» reticos , etsi in foro externo secundum externa proceda- 
» tur. Filliuc. t. 22. c. 6. qusest. 4- 

» 2. Est bacreticus , qui affirmative de aliquo articulo fi- 
» dei dubitat, boc est, judicat esse dubium. Dixi affirma- 
» twe : quia negative tantum dubius , boc est suspendens 
» judicium, perse, et simpliciter non est baereticus , quia 
» non habet judicium ; ergo nec erroneum : modo tamen 
» non ideo suspendat , quod virtualiter judicet , non liquere 
» de certitudine objecti. Sa, Azor. 1. 8. c. 9. q. 5. Tol. con- 
» tra Sancb. et Mald. * ( Vide dicenda 1. 7. n. 3o2. )* 

» 3. Nemo est haereticus, quamdiu paratus est judicium 
>» suum Ecclesiae submittere, aut nescit , contrarium tenere 
» veram Cbristi Ecclesiam , esto ex ignorantia etiam cul- 
» pabili etcrassasententiam suam mordicus tueatui\ Laym. 
» loc. cit. n. 2. 

» 4- Nec est hsereticus , qui ita dispositusest,saltemha- 
» bitualiter , uta suo errore esset diScessurus , si sciret esse 
» contrarium fidei , dummodo pertinaciam actualem nun^ 
» quam babuerit, ibid. et Kon. loc. cit. 

» 5. Rustici , aliique bomines simpliciores in Germania , 
» quibaereticibabentur, ettamen pertinaces non sunt, pos- 
» sunt absolvi asuis parocbis. Ratio est,quia non sunthae- 



3 9 { LIB. II. TRACT. I. 

retici formales : habent fidem catholicam in baptismo 
acceptam, quae non perditur, nisi errando pertinaciter. 

> Laym. loc. cit. 

» 6. Cumhaeresis , et quaevis infidelitas mortalis sit , pec- 

> cant quoque mortaliter, qui eius periculo se exponunt, 

> sive conversando, sive conciones audiendo , sive libros 

> legendo ; quae proinde , si cui periculosa sint , illicita 

> sunt jure naturae : si vero periculum absit, lectio libro- 

> rum hsereticorum nihilominus illicita est jure po.sitivo 

> Ecclesia? , uti etiam formahsdisputatio laici de fide. Quod 

> posterius tamen in Germania, locisque similibus , ubi 

> catholici haereticis sunt permixti , abrogavit consuetudo, 

> Azor. Fill. Bcc. Sanch. Bonac. disp. 3. q. 2. p. 5. 

» 7. Matrimonium contrahere cum haeretica, etsiperse 

> sit illicitum , habeaturque in Hispania, et Italiamortale, 

> probabile tamen est ob gravium doctorum auctoritatem , 

> (Sanch. de Matrim. t. 2. 1. 7. d. 72. n. 5. Azor. t. 1. 1. 8. 

> d. 3. c. 3. Keg. tr. 2. 1. 32. n. 196. Basilii Pontii de 

> Matr. c. 6. V. card. de Lugo de Sacramentis in genere 

> disp. 8. sect. i4- n. 120.), in Germania licere ex gravi 

> causa , salvo tamen jure naturali , et semoto periculo 

> tum contrahentis, tum prolis ; unde de iis initio consti- 

> tui debet, ut cathohce educentur. Vide Bec. 1. 5. c. 19 
Dian. p. 3. t. 4- r - ? ^9- 

» 8. Eum , qui lapsus est in hsresim , non teneri in con- 
fessione explicare , qualis illa sit, eo quod omnes ejus- 
dem speciei sint, docent Reg. Dian. t. 1. tr. de Circum- 
stant. r. ^6 citans alios, etEscob. ex. 2. c. 9. Alii tamen 
contrarium tenent , quos sequitur card. de Lugo de 
Poenit. d. 16. n. 288. et num 291.* (Yid. diccnda 1. "> 
n. 5o. )* » 






DE PRiECEPTO SPEI. 3<)5 

■fta (^<W < tt ^»» » 6-ftft»»»».8<^»o»»»»»»»a » a< 8 »»»»o»c: : ^a<»a<»o-»a»o-fra »»»»8i»»»»a.tt»»fr »»» »<»»« E » <K »o 

TRACTATUS II. 

CAPUT UNICUM. 

DE PR/ECEPTO SPEI. 

20. — « Per spem , qua? est secunda virtus theologica ,• 
» intelligitur amor concupiscentiae erga Deurn , quo Deum, 
» etdivina, prae omnibusaliis concupiscibilibus nobis con- 
» cupiscimus , ita ut oinnia potius parati simus perdere 
» quam Deum , et divina. De hac quacritur , quando ejus 
» praeceptum obliget? 

» Resp. i. Probabile est prseceptum spei obligare per 
» se, cum primum homini usum rationis assecuto Deus , 
» etbeatitudo, tanquam finis , ad quem tendere debet, 
» sufncienter est propositus; ita ut notabili tempore non 
» differat. Ita Becan. e. 17. quaest. 7. n. 2. Turr. et caeteri 
» commun. Et est ratio, quia sine actu spei nec justificari , 
» nec in justitia divina persistere, nec meritorie operari 
» possumus. Schol. 

» Respondetura. Pra?ceptum spei per accidens obligat , 
» 1. Quando actus orationis , pcenitentia? , caritatis, etc. in 
» praecepto sunt, qui sine praevio actu spei exerceri non 
» possunt. Ita auct. cit. et Fill. tr. 22. c. 8. n. 255. — 2. 
» Quando quis ita tentatur , ut periculum sit consensus , 
» nisi animum spe erigat. Yid. Fill. loc. cit. 2. Laym. 
» 1. 2. t. 2. c. 2. Bonac. d. 5. quaest. 3. » 

Undc sequentcs casus resolvuntur : 

« 1 . Mortale peccatum est sperare , sive amare magis 
» (amore concupiscentiae ) terrena hacc, quam ccelestia : 
» v. gr. si quis ita comparatus sit, ut desideret perpetuo 
» degere in hac vita , et Deo relinquere ccelum , si sibi re- 
» linquat terram. 

» 2. Mortale item est desperare de consequendo Deo, 
» aut salute, et venia peccatorum , aut mediis ad illam con- 
» sequendam necessariis , verbi gratia , auxiliis gratiae , et 



3 9 6 LIB. II. TRACT. II. 

» emendatione vita*. Quod peccatum ratione parvitatis 
» materiae non potest esse veniale, cum sit injuriosum 
» misericordiae Dei, S. Thom. q. 20. a. 3. Layin. 1. 2. 
» t. 2. c. 2. n. 3. 

» 3. Mortale etiam est praesumere de misericordia Dei , 
» v. g. dum quis sperat id, quod est impossibile secundum 
» legem Dei ordinariam ; ut si speres remissionem pecca- 
» torum , et salutem sine poenitentia, vel per propria mc- 
» rita, et vires naturac : vel etiam si quis statuat perseve- 
» rare in peccatis , quandiu bene valet, et tamen speret se 
» acturum pcenitentiam ante mortem. S. Th. q. 21. art. 1 . 
» Laym. 1. c. 

» 4- Denique mortale est odisse Deum (odio scilicet 
» abominatiouis, sau aveisionis) v. gr. si Deus displiceat 
» tanquam nobis infestus propter vindictam peccatorum. 
» Vid. Laym.l. c. Bon. disp. 3. q. 3. » 

21. — Spes brevius et congruentius sic definitur : Est 
virtus pcr quam cum certa fulucia futuram beatitudinem , et ejus 
mcdia assequcnda expectamus per Dei auxilium. Objectum 
materiale primarium spei ( nempe id quod sperare debc- 
mus) est setcrna beatitudo , quae est ipse Deus fruendus : 
secundarium autem sunt divinae gratise , atque nostra bona 
opera divino auxilio exequenda. Objectum vero forinale 
(sive motivum propter quod sperare tenemur) alii dicunt 
esse Dei misericordiam : alii divinam omnipotentiam , 
prout communiter tenent Thomistae : alii divinam promis- 
sionem , sicut sentit Jueninus : alii tandem dicunt esse 
divinam bonitatein , in quantum ipsa nobis communicat 
auxilia ad salutem assequendam, et juxta lianc intelligen- 
tiam bonitas idem est, quam divina misericordia ; si quis 
enim vellet objectum formale spei esse Dei bonitatem , in 
quantum ipse est res sperata, sapienter ait Contin. Tour- 
nely, tom. 3. de Spe pag. 226. concl. 2. quod non bene 
loqueretur. 

His autem potitis , concludendum puto, quod prima 
tria praefata motiva constituant objectum formale spei 9 
nempe misericordia, et omnipotentia divina, qua Deus 
nobis auxilia impertitur ad salutis hostes superandos , et 
haec duo motiva expresse docentur a S. Tli. in Quoestiomh. 
disp. q. un. de Spe, ubi ait : Ita objcctum furmale spei cst 



DE PRiECEPTO SPFJ. 397 

auxilium dwinte pictaiis , ctpotcstatis, proplcr quod lcndit mo- 
tus spci in bona spcrala , qua? sunt maleriale objectum spei. 
Censeo insuper bis cluobus omnino tertium addendum moti- 
vum , nempe divinam promissionem , prout recte sentit 
Jueninus , sive divinam fidelitatem circa promissionem 
quam exliibuit salvandi nos propter merita Cbristi; alias 
sinc bac proniissione non valeremussalutem cum certa fidu- 
cia sperare. 

Yitia autem opposita spei , ut supra dictum est, sunt de- 
speratio, etpraesumptio. Circa praesumptionem notandum, 
quod ille praesumptione peccat , qui salutem sperat vel 
tantum propter merita propria, vel tantum propter merita 
Cbristi absque ulla cooperatione suorum bonorum operum. 
Dicit Busemb. bic n. 3. peccare graviter eum qui vult 
in peccato perseverare usque ad mortem, sperans fore , 
ut se pceniteat ante mortem ; et citat S. Tb. et Laym., sed 
boc nondicunt neque S. Tb. neque Laym. S. Th. enim 2. 
2. q. 21. a. 1. in corpore circa finem docet tantum , quod 
praesumptio sit (sunt ejus verba) sperare vcniam sinepaini- 
tentia , vcl gloriam sine meritis. Addit autem d. 1. a. 2. 
a. 2. ad/[- quod peccare cum proposilo perseverandi in pec- 
cato sub spc veniaz ; sitprazsumptio^ et augeat peccatum. Peccare 
autem sub spe venia? quandoquc percipicndas, cum proposito abs- 
tinendi a pcccato, et pamitendi de peccato, non sit pra?sumptio, 
et minuat pcccatum ; quia per lioc videtur habere voluntatem 
minus firmatam ad pcccandum. Quare secundum S. Tb. 
non est peccatum contra spem , velle perseverare in pec- 
cato sub spe aliquando pcenitendi. Verum est tamen , quod 
difliculter bic posset excusari a peccato gravi contra cba- 
ritatemerga seipsum; cum ex communi consensu DD., qui 
sic proponeret, magno periculo suae damnationis se ex- 
poneret. 

Hinc recte aiunt Bonac. Spor. de Pracc. spei c. 4- n- 17- 
et Croixl. 2. n. 126., quodqui diftert pcenitentiam sub spe 
venise , non peccat contra spem , duin spes illa remissionis 
tantum concomitanter se babet ad peccatum , sed non ef- 
ficitur illi motivumsive ratio peccandi. Idem dicendumde 
eo , qui peccat sub spe veniae. Tunc autem judicandus est 
aliquis contra spem peccare, quando spei facilitas de venia 
obtinenda fieret illi ratio , seu motivum ad peccandum 



, q8 LIB. II. TRACT. II. 

influens. Secus verodicendum, siille peccaret ex passionc, 
perando concomitanter peceatum illud postea s.mul 1 «b 
■enUti. Qui autem augeret peccata, pnetextu qu.a Deus 

tam facile ignoscit deeem quam quinque peccaus, peccat ex 

praesumptione,utTourn.t. 3. p.a5o.v. Katio. 



DE PRyECEPTO CAIUTATIS. 3 99 

W4W^*e^4«^*o*e«**o*«*«*e*«>*e*o««*9*8*«: ^^s************»********* 8 ************ 

TRACTATUS III. 

DE PU/ECEPTO CARITATIS. 

CAPUT I. 

AN, QUANDO, ET QUOMODO OBLIGET PRiECEPTUM 
CARITATIS DEI? 

22. Quando Deus amandus? — 23. Quando obligat prxccptum cari- 
tatis? — i f \- t\esolvuntur casus ? 

« — 11. Caritas Dei est amor aruicitiac, quo Deobene volu- 
» mus, et omnia bona ipsi cupimus, ob summam et 
» nitam ejusdivinse naturse perfectionem. « 

» Resp. i. Proeceptum caritatis Dei praccipit Deum 
» super omnia amandum. Patet ex Scriptura. Ratio 
» est , quia finis ultimus plus est diligendus , quam omnia 
» media , quae ad eum referuntur : non quidem intensive 

( etsi enim boc etiam deceat, non tamen est in praecepto), 
» sed appretiative , ita ut nullain creaturam pluris facias, 
» quam Deum ; velisque potius omnia perdere , quam 
» Deum offendere; et sic illi male velle. S. Tbom. i. i. 
» quxst. 27. ar. 3. Azor. Sancb. Bec. 2. 2. c. 19.* (Yide 
» dicenda t. 1. 1. 6. n. 44 2, v - ^ clare. )* 

» 23. — Resp. %. Probabile est, praeceptum caritatis 
» Dei obligare. I. quando bomo adeptus est, sufficientem 
» cognitionem Dei infinite boni , a quo omnia sua bona ba- 
» bet, et cui omnia (Jebet. Ratio est, quia cum teneatur 
» Deo ex filiali amore tota vita servire , id non videtur 
» posse fieri , nisi eliciat actum amoris. * Hac de re vide 
» propos. oppositam damnatam ab Alexand. VII. prop. 
» 1.* Ita S. Tbom. quacst. 89. art. 6. Navarr. Yalent. etc. 
» communiter ( notat autem Con. disp. 24- d. 3. n. 5o. non 
» statim post talem notitiam peccare mortaliter , sed tan- 
» tum , si differat notabiliter , v. gr. ultra annum ) contia 
» Palaum , qui dicit probabile esse , quod non obliget. Si 



4oo LIB. II. TRACT. III. 

scrupulus te angat , an praecepto huic satisfeceris , docet 
Escob. ex Petro Hurt. 2. 2. d. 172. s. 1. §. 2-4- quod, si 
positive non meministi te omisisse,tenere possis te satis- 
fecisse. Trull. tamen 1. 1. c. 5. dist. i3. n. 9. monet 
expedire , ut se in confessione aliquando accuset sub du- 
bio, si forte praeceptum istud violarit, vel alia praecepta 
amrmativa, de quibus noncerto constet,quando obligent 
vel violentur.il. Quando estpericulumlabendi in odium 
Dei , nisiactum caritatis elicias. III. Quando quis tene- 
tur confiteri , v. gr. moriturus , aut celebraturus , cui 
confessarius deest. Ratio est , quia contritio includit ac- 
tum caritatis. IV. Si quis gravem tentationem praeser- 
timin articulo mortis, putet sealiter vincere nonposse. 
Quibus aliqui addunt articulum mortis absolute , eo 
quod tunc securissima viaeligenda sit. Yid. Laym. lib.2.. 
tom. 3. c. 2. Bonac. lib. 3. q. 4- part. 2. Hurt. 2. 2. dist. 
174. sect. 6. §. 17 * (Et probabilissimum est , ut Sporer 
n. 45. etMarch. etTourn. tom 5. p. 261. n. 2. cum An- 
toine, et comnmni)*. » Ex diclis rcsoh>es. 
24. — • « 1. Mortale est, si quisomittat dilectionem Dci 
tunc , quando prseceptum obligat. 

»> 2. Mortaliter peccat etiam , si quis amet Deum amore 
appretiative seu aestimative minore , quam creaturas. 
» 3. Peccat^item contracaritatem Dei , si quis Deum non 
diligat principaliterpropter se, tanquam finem ultimum 
omnium rerum ; sed tantum propter aliud , v. gr. vitam 
aeternam, veladevitandum infernum : quod esse mortale 
docet Sylvest. etNavar., quia scilicetDeusnon diligere- 
tur appretiative super omnia , si aliud ab illo amaretur , 
ut finis principalis. Addo, principalis , quia ( ut bcne ait 
Tolet. 1. 4- c. 9. ) Deus propter retributionem vitae octerna? 
amari potest , sed minus principaliCer, ut scilicct vita a> 
terna, vel alia Dci bona sint tantum causa moveus , ut 

» facilius , expeditius , ct ferventius diligatur. 
» 4- Mortale, etgravissimum onmium est, siquisDeum 

> formaliter oderitodioinimicitiae, seumalevolentia? (amori 

> amicitiae opposito), v. gr. si optes Deum non csse , 11011 

> habere scientiam , potentiam, etc. De his vid. Layin. 
Bon. 11. cc. Sanch. 1. 2. c. 5. Reg. 1. 27. » 

Objectum matcriale caritatis erga Deuni primarium est 



DE PR7ECEPT0 CARTTATIS. i"' 

Dcus , sccundarium nos , et proximus ; indirecte autcm 
suntomnia, quac augcntdivinam gloriam. Objectum vero 
fonnale est Deus , quatcnus est mfinita bonitas , prout est 
aggregatio omnium perfectionum , sive infmita perfectio , 
utait Tourn... Sed Gonet censet objectum formale carita- 
tis esse divinaenaturac bonitatem , prout est radix cuncta- 
rum perfcctionum , scd virtualiter distincta a perfectio- 
nibus. Boyvin autcm dicit esse quamlibet perfectionem 
divinam , propter quam Deus ddigitur. Ceeterum ex com- 
muni sensu sapientum verus actus amoris est dicere : 
Dcus meus , quia es bonilas infmita , sive quia es infmitc bonus , 
amo te supcr omnia. 

Hic dubitatur i . an desiderium possidendi Deum sitob- 
jcctum caritatis? Etdiciinus affirinandum, quia caritas ( ut 
supra dictum est ) tenclit in Deum tanquam ultimum fi- 
nem , et ideo desiderium possidendi Dei , qui est ultimus 
quidem nosterfmis, est proprius actus caritatis , imo per- 
fectior aliis , nam possessio Dci est caritas consummata. 
Hinc perfectumcaritatisactum apostolus emisit, cum dixit : 
Desidcrium habcns dissolvi , et esse cum Christo. Phil. i. 
23. Idque expresse docet S. Augustinus , scribens : Ca- 
ritaiem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum. 
Nec obstat dicere , quod boc modo objectum caritatisidem 
evaderet ac objectum spei , quod pariter est possessio Dei 
sperati. Rectc enim respondet Habert tom. 3. de Spe cap. 
2. quaest. 2. dicens,quod spes tendit in possessionemDei 
uti bonum nostrum , sed caritas Deum possidere cupit 
propter ipsius Dei gloriam ; dum ( ut ait S. Bernardus ^ 
cum homo Deum possidct , sui obliviscitur , et cum totis viribus 
diligit. 

Dubilatur2. an sit caritatis actus , divinam diligere bo- 
nitatem , tanquam nobis convenientem , cum liic actusvi- 
deatur potius esse amorisconcupiscentiac, quam amicitiae ? 
Bene rcspondent Jueninus, Ilabcrt, et Gotti , quod si in 
hujusmodi actu respicimus nostrumpropriumbonum tan- 1 
quam terminum , talis actus revera est amoris concupis- 
centiae, qui ad spem tantum pertinct. Si vcro respicimus 
bonum nostrum ut terminum glorise Dei , diligendo divi- 
nam bonitatem , tanquam nobis convenientem , co quod. 
ipsa nos adjuvat ad Dci voluntatemadimplendam, ct cou- 

U., 



4o* LIB. II. TRACT. III. 

sequendum ttltimum nostrum finem , qui est dihgere 
Deum et proptar quem Deus nos creavit, hic est verus 
actus caritatis : unde S. Augustinus aiebat : Sic amare 
debes , ut ipsum ( Deum ) pro mercede desiderare non desi- 
nas, qui solus te satiet. In psal. 1 34« 

Diligere autem Deum propter beneftcia , non est verus 
actus caritatis , sed gratitudinis , ut dicuntHabert etCroix 
lib. 2. n. 147. Nisi , ait Habert , spectentur beneficia uti 
tommunicationes bonitatis divinse : tunc enim in iis ama- 
mus non utilitatemnostram , qui accipimus, sed bonitatem 
Dei , qui communicat. 

Nota hic propos. damn. 10. ab Alex. VIII. Intentio, qua 
quis detestalur malum , et prosequitur bonum\ mere ut obtincat 
ccelcstem gloriam, non est recta, nec Dco placens. Tunc tamen 
( dicit Layvn. de Caritate cap. 2. ) quis in hoc peccaret , 
quando actuali intentione nolletamare Deum , nisipropter 
spem , aut timorem. 



CAPUT II. 

DE PRiECEPTIS CARITATIS ERGA PROXIMUM. 

« Caritas proximi praecipit : 1 . Ordinem in eo diligendo. 
» 2. Dilectionem inimicorum. 3. Eleemosynam. t\. Corre- 
» ctionem fraternam. Deindeprohibet : 1. Odiumproximi. 
» 2. Scandalum. 3. Ne injuria, bellum , aliudve gtave 
» damnum , vel malum inferatur. De quo postremoagetur 
» in decalogo : de reliquis hic. » 

DUBIUM I. 

Quis ordo servandus inler penonas , quae diliguniw? 

25. Qualis cst ordo caritatis erga scipsum, ct t)roximum?--a6. An li- 
ceat aliquando sc privare bonis spiritualibus? vel sc exponerc pei ieulo 
pcccandi ob caritatem?— 27. Quando teneamur succurrcre proximo? 

25. — « Resp. i . Ordine caritatis quisquc tenetur post 
» Deumdiligere. 1. Seipsum , secundum bona spiritualia. 
» 2. Proximum, quoad eadem bona. 3. Seipsum , quoad 
»» bona corporalia. 4. Proximum , quoad cadem. j. 



DE PR^CEPTO CARITATIS. 4*3 

» Deniquc scipsuin , et deinde proximum quoad bona ex- 
» terna. Ita Laym. 1. 2. t. 3. cap. 3. ex S. Thom. commu- 
>» niter. » 

Undc rcsolvuntur hi casus : 

« 1 . Peccat contra caritatem sui , qui salutem suam spi- 
» ritualem , vel corporalem negligit: quod grave est , si fiat 
» sinecausa,et cumgravi damno , v. gr. mortis, velgravis 
» morbi : Trull. 1. 2.C.6. d. 1. » 

26. — Nota, quod per se loquendo possit quis privarc 
seipsumbonis spiritualibus non necessariis ad salutem ob 
bonum proximi spirituale , vel eorporale, ut esset omittere 
ingredi religionem, ad alendos parentes suos , vel fdios. 
Salm. dePraecepto caritatis cap. 6. n. 26. Sedvidedicenda 
lib. 4. n. 78. 

Pariter licitum est ob salutem spiritualem proximi se 
exponere probabiliter periculo peccandi ; quia periculuni 
illud , quando adest gravis causa illud subeundi , non ju- 
dicatur voluntarie suscipi. Ita' Salm. d. lib. n. 27. cum 
Sancb. ex S. Basilio. Imo n.- 18. cum Val. Azor. et com- 
muni dicunt ad hoc teneri , qui dubitat de suo periculo , 
dum periculum proximi e contrario estcertum ; nempe si 
infans certo sit moriturus sine baptismo , si tu non acce— 
das, licet accedere non possis sine subversionis periculo. 
V. lib. 5. n. 63. etlib. 6. n. 453. 

« 2. Nulliusboni consequendicausa licetpeccare, etiam 
» venialiter : quia talis vellet sibi malum spirituale, Laym. 
» ibid. 

27. — >» 3. Tenetur quisque proximo inextrema neces- 
» sitate spirituali constituto succurrere, etiam cum certo 
» vita? periculo : dummodo sit aeque certa spes illum ju- 
» vandi , neque gravius inde malum immineat ; v. gr. te- 
» neris cum vitae periculo baptizare , velabsolvere moritu- 
» rum , si aliusnon adsit, qui faciat S. Augustinus lib. de 
» Mend. S. Th. qu. 20. a. 5. Rcgiu. c. 4- 

» Dixi , in cxtrcma; v. gr. qua certo putetur moriturus 
» in mortalv , quia in gravi tantum obligatur is , qui ex 
» officio alienom salutein curat , ut parochus r cui ideonou 
» licet fugerc tcmpore pestis, nisi substituto axme idoneo^ 
» Yalent. et Laym. loc cit. »- 



4<>4 LIB. II. TRACT. III. 

Tenetur quidem quisque succurrere proximo in extrema 
necesskate spirituali , adhuc cum jactura suse vitae. Dum- 
modo tria constent , i. Ut sit aeque spes juvandi , ut ait 
Bus. cum. Laym. 2. Ut proximus nullum alium liabeat a 
quo sublevetur. 3. Ut proximus certo danmandus sit , nisi 
a te adjuvetur ; ita ut ( addit Malderus ) tibi constel, pro- 
ximum aliter non esse convertendum contritione , vel alia 
operatione divinse gratiae. 

Ilinc si proximus sit in necessilate tantum gravi , non 
teneris ei succurrere cum periculo vitse, famae , vel bono- 
rum , nisi sis pastor , ut ait cum Busemb. Tourn. tom. 3. 
]■>. 2.83. vel nisi tuum damnum temporale essct leve , ut 
Salm. tract. 21. cap. 6. n. 34- Hincdicunt Salm. ib. 11. 32. 
cum Suar. Pal. Con. ex S. Tb. 2. 2. q. 26. art. 5. ad 3. 
quod non teneris retrabere peccatores , cuin tali periculo ; 
nec ad Indos convertendos navigare; cum sint alii , qui 
boc facere possunt , et alias fructus sit mcertus ; ut etiam 
notat Tamb. Bon. de Car. p. 4- B- 2. Pal. p. 9. n. 9. et 
Tourn. 1. c. v. Dico 2. 

Secus vero teteneri dicunt I. Salm. d. n. 32. si commu- 
nitas aliqua esset in gravi necessitate spirituali ; quia tunc 
grave damnum commune prsecavendum est magis , quam 
tuum particulare. Hinc inferunt teneri cum periculo vitae 
ministrare sacramenta populo , qui alias esset in periculo 
omittendi fidem ; vel si tempore pestis populus sit omni 
sacerdote destitutus , ut Laym. de Car. c. 3. n. 3. 

Dicunt II. teneri in gravi ne^essitate , qui ex oflicio de- 
bet subvenire, modo speret fructum. Hinc tenentur ex 
justitia pastores , scilicet episcopi, etparochi cum pericido 
vitae ministrare ovibus sacramenta nccessaria : ut baptis- 
mum , et pccnitentiam , non vero alia/lNec paslor potest 
tunc omcium renuntiare ( licet possit aliossubstituere cum 
justa licentia ordinarii, utLaym. ex communi cum Yalent. 
de Car. c. 3. n. 3. Pal. p. 9. n. i3. ). Itacum Bus. Salm. d. 
c. 6. n. 33. et 34- cum S. Th. Pal. etc. Et hoc certum esse 
dicit Croix. 1. 2. n. 174. L T bi addit Suar. quod pastor te- 
netur etiam cum magno suo dainno temporali procurare 
magnam utilitatem spiritualem subditi. 

Qusenam autem sit necessitas spiritualis cxtrema. ct 
qu#mam gravU ? Croixd. I n. 175. cumCarden. A alent. etc. 



DE PRjECEPTO CARITATIS. <fa5 

dicit cxtremam esse , quando proximus est in proximo pe- 
riculo damnationis, vcl peccandi cx vchemcntia passionis : 
( sed melius dicunt Salm. n. 32. et Pal. d. n. 9. cum Bo- 
nac. ncminem teneri cum periculo vitae, aut lionorum ex- 
tralicre alios a pcccatis, a quibus possunt ipsi se liberare 
per seipsos , aut per pcenitentiam ). Gravem autcm essc , 
quando ex circumstantiis salus aeterna ei difiicilis reddc- 
rctur. 

An autem sit obligatioabsolvendi moribundum cumpe- 
riculo vitae ? Aflirmandum , si is habituatus sit in peccatis, 
et sit adeo rudis , ut nesciat actum contritionis elicere. Ita 
Pal. p. 9. n. 6. Con. d. i3. dub. 7. n. 90. Nav. c. 24. n. 9. 
Salm. n. 3i. Mazz. c. 2. §. 3. etc. Tempore autem pestis 
censeo cumLaym. ut supra, contra Pal. d. n. 6. in fin. tc- 
neri sacerdotes , deficientibusaliis , absolvere moribundos 
cum periculo vitoe, quia in tanta multitudine morientium 
nunquam dcficient bujusmodi ignorantes*. 

Quaeritur , an quis teneatur occidere nocentem pro 
tuenda vita innocentis? Afiirmat Layman. de Car. d. c. 3. 
n. 5. ut probabilius cumlNav. Mol. etc; nisinon possit oc- 
cidere sine gravi incommodo. Sed verius negatur ; ut infra 
deY. Pr?cc. 1. 3. n. 390. 

« 4- Ordinaric non licet vitamsuam postponere alienae. 
» Addo , ordinarie : quia licet , si sit persona publica , a qua 
>» multum pendet , ut etiam pro amico propter Deum di- 
» lecto. Less. 1. 2. c. 9. d. 6. Laym. 1. c. ■>* 

« Resp. 2. Quoad proximos, intcr se servandus est bic 
» ordo : 1. Qui mclior est , magis diligendus est , ea dile- 
» ctione , quam comitaturgaudium circa bona possessa , 
» item honor , cultus, etreverentia. Sic v. g. plus diligen- 
» dus cst vir sanctus , quam parens improbus. Ratio; quia 
» est magis conjunctus cum pra^cipuo objecto carilatis, 
» quodestDcus. Item parentes magis quam filii, veluxor, 
» magisque bencfactores , quam ii , quibus benefacimus. 
»^Laym. 1. c. et comm. 2. Appretiative , ct dilectione ea, 
» qua alteri optamus bonum nondum possessum , cum 
» beneficentia magis diiigcndi sunt, qui nobis sunt con- 
» junctiores quoad ca bona , qurc sunt dcbita tali conjun- 
» ctioni , et in quibushaec fundatur. » 



4»5 LIB. II. TRACT. III. 

U/ule resolves : 

• 

« i . In bonis pertinentibus ad naturam , et vitam corpo- 
» ralem conservandam , succurrendum est ( extra necessi- 
» tatem extreinam ) ; primo omnium uxori , quia est una 
» caro cum viro. 2. Filiis * ( In ccquali necessilale primo est 
» succurrcndumfiliis , quam parentibus. Sahn.de IV. Praec. 
» c. un. n. 21. cum S. Th. et communi). * 3. Parentibus, 
» et quidem patii prae matre. /{• Fratribus, sororibus , 
» deinde propinquis , domesticis , et familiaribus. Dixi ex— 
» tra extremam necessilatcm ; quia in hac parentes,eo quod 
» vitam dederint, praeferendi sunt etiam uxori , etliberis. 
» Laym ib. n. 5. et 6. * ( Ita etiam Tourn. t. 3. p. 287. et 
» probabilius , contra Salm. d. n. 21. JVota hic , quod in 
» extrema necessitate prceferendi sint parcntes crcditoribus . 
» Salmant. n. 25. cum Cajetan. Soto , contra Nav. etc. ).* 

>♦ 2. Inrebuspertinentibusad civitem communicationem 
» praeferendi sunt concives , in bellicis commilitones , in 
» spiritualibus spirituales filii, patres, fratres. Bannez ta- 
» men probabihter docet, parentes carnales, etiamin spi- 
» rituahbus, aliis omnibus praeferendos : quia conjunctio 
» carnalis est fundamentuni aliarum conjunctionum. Vid.. 
» Laym. hic loc. cit. >» 

DUBIUM II. 

De odio, et dihctione inimicorum. 

2P. An qnisque teneatur inimico exhibere communia signa dilectionis ? 
— 29. An injuriam remittere ? — 3o. An aboininatio sit licita? An ir* 
confessione explicanda sit specics mali proximo voliti? Et an ali- 
quando liceat proximo yelle malum ? 

28. — « Certum est T inimicos aliquo modo diligendos 
» cum sint proximi , cum S. Th. 2. 2. qu. 25. art. 1. 
» communiter omnes. Sed quaeritur de modo , et an pos- 
» sint odio haberi. » 

« Kesp. 1. Quilibet homo , saltem privatus, tenetur 
» proximo etiam inimico, communia dilectionis signa , 
» etbeneficia exhibere ex praccepto, specialia vero ex eon- 
» silio tantum , nisi aliunde ratio obligationis accedat. 
» lta comm. cumLaym. c. A\ ex S. Th. 1. c. q. 25. a. &. 



DE PRiECEPTO CARITATIS. 407 

» et 9. Dixi. 1 . commuma, qualia secundum Caj. v.Odium v 
» sunt quaechristiano debentura quovis christiano in com- 
» muni , concivi a concive , cognato a cognato. Ratio autem 
» est , quia ista ncgare est vindicare injuriam , quod non 
*> licet privato. Dixi 2. nisi aliunde acccdat ralio obligatio- 
» nis , qualis esset, v. gr. 1. Timor scandali ex omissione. 
» 2. Spes salutis inimici , vid. Azor. tom. 2. lib. 1 1 . cap. 3. 
» 3. Necessitas temporahs , velspiritualis. 4- Culpaedepre- 
» catio , et exhibitio specialium signorum amoris. Ralio 
» est , quia his casibus neglectus specialium signorum 
» esset exterior odii declaratio. Laym. 1. c. » 

Unde resolves casus scquentes : 

« 1 . Per se loquendo nemo tenetur ad inimicum dili- 
» gendum positivo , et peculiari actu, neque ad eum salu- 
» tandum , alloquendum , aegrotum invisendum , mcestum 
» consolandum , hospitio excipiendum , vel familiariter 
» cum eo agendum , etc. , quia haec sunt signa specialia 
» amoris. Fill. tractat. 28. c. 1. Dico , per se , quia , si 
» omissio scandalosa esset , aut per aliquid horum posses 
>» sine tuo incommodo inimicum tibi , et Deo reconciliare , 
» id omittere esset grave ; uti etiam , si in^equalis persona 
» soleret aliamsalutando praevenire, v.gr. subditus praela- 
» tum. Laym. loc. cit. * ( Sic etiam , si prius consueveras 
» inimico peculiaria signa exhibere , ut Tourn. t. 3. p. 261. 
» n. 5. cum Suar. Bon, etc. ad hoc tamcn non tcneris cum 
» gravi tuo incommodo , modo scandalum amovcas. ) * 

« 2. Non hcet inimicum excludere a communibus ora- 
» tionibus , v. gr. oratione dominica , quae pro commu- 
» uitate instituitur , nec a communibus eleemosynis , 
» resalutatione , responsione , expositarum mercium ven- 
» ditione ; quia haec sunt communia dilectionis signa , 
» ideoque contra haee facere , v. gr. cognatos oinnes invi- 
» tare , obvios omnes ex vicinia , vel collegio ex consue- 
» tudine salutare, solo inimico excluso, est ex geuere suo r 
» et regulariter mortale , S. Th. Nav. La\m. 11. cc. Ad- 
» do 1. cx genere suo , quia si levitas materia? , aut causa 
» rationabilis , excuset , v. g.. si pater , vcl superior filio, 
» vel subdito ol> correetiouem ea subtraliat ad tempus , 
» leve vel luuTum erit : quia habet jus puniendi. Addo 2- 



;o8 LTB. II. TRACT. III. 

» rcgularitcr : quia , si persona multo major inferiorem non 
» r^salutet, v. gr. nobilis rusticum , pater filium , non 
» videtur mortale, ut notat Sa , vcrb. Caritas. Bon. d. 3. 
» qu. 4- p. 3.V.Azor. 3. p. 1. 11. c. 2. 13.* (Notatauteni 
» Tourn. t. 3. p. 266. Tertio, quod si nolis cum inimico 
» convcrsari , quia non aliud quam malum ab eo expectar- 
» possis ; vcl quia ( ut ait S. Bern. Sen. ) probabilitcr titn.es ex 
» hoc pejus evcnire , tunc abstincndum ab illis amicilia? signis , 
» modo interius diligas , et apud alios scandalum repa- 
» rcs. ) * » 

Quaeritur, an teneaiis salutare inimicum? Resp. nega- 
tive , regulariter loquendo , quia per se omissio saluta- 
tionis non est signum odii , nisi antea solebas eum salu- 
tare : vel nisi ex circumstantiis colligatur ex odio te non 
salutare : vel ille sit tunc superior ; vel nisi occurrentibus 
pluribus , inter quos est ille, reliquos , eo excepto , sa- 
lutes. Ita Palaus de Car. p. 6. n. 5. cum Val. et Con. Sal. 
tr. 21. c. 6. n. 21. Mazz. de Car. c. 21. §. 2. q. 3. Bon. 
de Car. d. 2. q. 2. Tamb. de Car. c. 1. n. 11. Spor. de I. 
Praec. n. 29. Vel etiam (addendum) si sine magno incom- 
modo salutando inimicum posses eum ab odio el culpa 
gravi liberare : ad hoc enim benc videtur caritas te ob- 
stringere , ut recte ait Tour. t. 3. p. 267. n. 4- Omnino 
autem teneris eum resalutare, quia aliascenserisinimicum 
contemnere , ct in bostilitate velle perseverare , ut com- 
muniter cum AA. cit. docetur. Excipe, nisi esses pra?la- 
tus , parens , vel judex , vcl nisi hoc facias non ex odio , 
sed juslo dolore accepta? injurioe, ut Spor. Mazz. et Hurt. 
ap. Tamb. 11. cc. Modo (ut bene advertuntRonc. etMazz. 
cum Tamb. ) ex brevi tempore injuriam acceperis. Reli- 
giosus autem , qui rcnueret per notabile tempus , puta 
post hebdomadam , colloqui cum inimico , merito dicit 
Spor. n. 34. nonesse absolvendum. 

29. — «3.Et si quivis teneatur inimico veniamlegitime 
» petenti non tantuminterius remittere , sed etiam externa 
» remissionissigna ostendere; negat tamenTrul. 1. i5. c. 5. 
» d. 5. ex Azor, etFill. teneri statim postquam offensio illa 
» illala sit , eo quod sit res violcnta , et supra fragilitatem 
» bumanam : * (Itaetiam probabilitcr Spor. de I. Praec. 
■ c. 6. n. \\. cum Tamb. ex comm. , quia tndetur sttpra 



DE PR/ECEPTO CARITATIS. 4<*9 

» humanam frafjililalcm lazsum cogere slatini ad rcconciliatio- 
» nem faciendam, nondum scdata pcrturbationc. Undc expcctan- 
» dum tc/npus opporiunum ; et inlcrca su/ficict , quod offensus 
» deponat odium.)* Nontenetuvaulcm rcmitlercsatisfactio- 
» nem prodamno siab eositlaesus : imo nec eam accepta- 
» re , si offevat, sed etiam juridice post compensationem 
» petere , dummodo in utroque casu deponatur odium , 
» ut docent Valent. Nav. Laym. 1. 2. t. 3. c. [\. Quod si 
» tamen poena sit valde gravis, v. gr. capitis , mutilatio- 
» nis , neque laeso ex ea commodum proveniat , non 
» videtur ea , deprecante altero , sine peccato vindicUe 
» posse expcti. Similiter si satisfaeiat quantum potest, ad 
» id , quod non potest, eum urgere videtur contra carita- 
» tem , ut doret Syl. et Fill. t. 28. c. 1 1. qu. 9. » 

Licet quis teneatur inimico injuriam rcmittere , dicunt 
tamcn Salm. tract. 21. c. 6. n. 18. quod nemo teneatur 
vindictam publicam condonare , cum poena cedat in bo- 
num reipublicae. Sed ibi fatetur Bannez cum Busemb. ut 
supra , dimcile esse tunc non uti livore vindictae , si poena 
sit capitis , vel mutilationis r et hoc dicendum est de 
quacumque pcena gravi , quia difficile est , ut offensus 
diligat vindictam publicam propter amorem communis 
boni disjuncteab amore propnae vindictae, ut bene adver- 
tunt Laym. de Caritate c 4- assert. 3. Spor. de I. Praec. 
c. 6. n. 20. Viva de Car. art. 5. n. 3. et Ronc. tr. 6. c. 2. 
q. 2. Hinc adboereo Antoin. de Virt. Tbe. cap. 2. qu. 3. 
quod praclice loquendo nunquam liceat expetere punitio— 
nem inimici , cisi justam , et legilima auctoritatc faciendam. 
Caeterum ait Tour. t. 3. p. 26g. cum Habert, bene posse 
aliquem prosequi coram judice satisfactionem injuriarum , 
si alias tota sua familia infamiam sit pa°.sura. Item D. 
Th. 2. 2. qu. 108. art. 1. dicit vindicationem posse ali- 
quando essc licitam , nempe si sumatur ad cmendationcm 
peccantis , vel ad cohiuitionem ejus , ct quictem aliorum. 
Addit : et ad justitice consenmtioncm : sed hoc ultimum ( ut 
dictum est) magis speculative , quam pratice verum est , 
vel saltem rarissime. 

3o. — « Resp. 2. Etsi odium inimicitise , sive personac 
» secundum se , et bonorum , quoe in se habet , volendo 
» scilicet illi malum , ut sic , sive quatenus illi nialum est, 
1. 18. 



4'o LIB. II. TRACT. III. 

» ex genere suosit mortale ; odium tamen abominationis , 
»» sive qual.tatis, quo non liominem, sed ejus malitiam , 
« vel saltem personam tantum quatenus malam , vel nobis 
» noxiam aversamur, saepe licitu.n est , ut docet Kon 
» a. 29. dist. 3. et communiter. 

Undc rcsolves scqucntes casus : 

« 1. In confessione satis esse, si dicas, te grave malum 
» voluisse proximo : neque opus esse explicare speciem 
» mali , v. gr. mortein, infamiam, etc. quodomnia compre- 
» liendantur sub una ratione mali. Caj. I3on. Turr. Trull. 
» lib. 1 . cap. 5. docent probabiliter : sed contrarium 
« probabilius docent Suar. et Palaus t. G. dist. 4. p. 1. 
» *{Prima autcm sentcntia neque probabilis est, si quis e/ficaciter 
» proponat aliquod specialc malum alicui inferrc, tunc enim om- 
» nino cxp 7 icanda cst species mali, quia tunc illud pravum 
» propositum sumit speciem ab opere cxtcrno , sivc damno in- 
» tcnto. Yid. dicenda lib. 5. n. 5. qu. 5.)* 

» 2. Licetproximo velle malum aliquod , v. gr. temporale 
» (dummodo non sit justo gravius), quatenus id illi bo- 
» num est,v.gr. morbum, vel adversitatem , ut a peccatis 
» emendetur. Bon. d. 3. qu. 4- part. ult. §. 1 . ex mullis. 
» Cavendum tamen est, ne fiat ex vindicta , ex qua si psal- 
» mum 108. super inimicum tuum legas , peccas mortali- 
» ter. Generatim vero , ob bonum spiritnale, proprium , 
» vel alienum, licet mala pcenoe ineflicaci aflectu alii velle : 
» quia , cum in hoc aflectu bonum spirituale ])ra3feratur 
» temporali ; non est inordinatus. V. Less. I. 2. c. 4'- 
» *( Vide dicenda lib. 5. n. 21.).* 

» Sic licet , v. gr. mortem optare ba?resiarclia? , vel pu- 
» blicac pacis turbatori,obbonum commune, et multorum, 
» juxta illud Galat. 5. I tinam abscindantur. Item tristari 
» deeo quod dignitates conferantur indignis , vel de sani- 
» tate ejus , qui ex illa sumit occasionem peccandi. Item 
» mortem , egestalem, aut morbum alicujus desiderare , 
>. ut rcsset a peccatis , ct vitam in melius mutet. Eadem 
» ex causa Bon. Azor. etPalaustr. 6. p. 1. n. 11. excusant 
» a peccato matrem , quoe mortem filiarum exoptat, quod 
» ob deformitatem vel inopiam commode, et boneste eas 
« nuptiil tiadere non possit. * ■ Sed boc minime admitten- 



DE PRiECEPTO CARITATIS. 4« « 

» duni , ut recte dicunt Salm. de Pccc. tr. 20. cap. i3 
» n. 4^. Pxoncag. tr. 2. c. 3.)* Etsi vero sibi ipsi optarc 
» mortem Nav. et cacteri dicant esse mortale , ad evitanda 
» tamen gravia mala , v. gr. aflflictionem internam, id licere 
» volunt Sancli. Sotus, Gran. Dian. p. 5. t. i4- r - 9 ? - 
» *(Ita cliamrccle admiltit Vwa sup.prop. W.Innoc. XI. n. 3. 
» Si qius vitam cxpcriatur mortc amariorcm , cx Eccl. 3o. 
» ubi : Melior est mors , quam vita amara. Sic cnim Elias 
» 3. Reg. 9. petivit animsc sua? , ut moreretur , ad evitandas 
» Jezabelisinsidias.)* Ita et Trull. 1. 1. dist. 2. n. 11. ex- 
» cusat feminam , quse sibi , vel alteri mortem optat ad 
» vitandam gravem infirmitatem, mcndicitatem , vitam 
» acerbam, etc. , vel alia similia mala a marilo , v. g. infli- 
» genda. Mulierculae tamen ob minimas molestias mor- 
» tem optantes Dianal. c. mortalis damnat, nisi ( ut ple- 
» rumquefit)excusetdefectusadvertentiae,etdeliberationis 
» *(Et non cst improbabile cum Polcslate del. Prcec, n. 298).*. 
» 3. Privatus, qui aversus ab alio fugit illum , si id fa- 
» ciat ut eum suo colloquio,„et solatio privet, atque ita 
» contristet , et male, illi sit est odium inimicitse, et 
» peccatum ; si vero nilnl mali optando tantum fugias , quia 
» tuac naturae est difformis, vel tibi solet esse molestus, est 
» odium aversionis, et peccatum, si sit sine ratione : quale 
» non erit, si sit persona valde aspera, modo absit con- 
» temptus, scandalum , et vindictse cupiditas. Vid. Bon. 
» 1. cit. » 

Nota hic tres propos. damnat. ablnnoc. XI. 
Propos. i3. Si cum debita moderationc jacias ^potest abs- 
quc pcccato mortali de vita alicujus tristari, et de illius morta 
naturali gauderc , illam inefficaci affectu appetcre, et desiderare , 
non quidem cx displicentia pcrsona? , sed ob aliquod temporale 
emolumenium. 

Propos. i4- Licitum est absoluto desiderio cupcre morlem 
patris, non quidcm ut malumj>atris t sed bonum cupientis , 
quia nimirum ei obventura cstpincfius ha?rcditas. 

Propos. i5. Licitum est jilio gaudere de parricidio paren- 
tis a se in ebrictate perpctrato, propter ingcntcs dividasinde cx 
hcereditate consecutas. 



4'2 LIB. II. TRACT. III. 

DUBIUM III. 

r*e Prcccepto eleemosynce , seu misericordice coiporalis ? 

3i. An tcneamur dare eleemosynam ex bonis vitac , aut statui ncces- 
sariis? — 32. .\n succLirrcrc paupcribus in ncccssitatibus communibus ? 
— 33. An possimus faccre elccmosynam de bonis alienis ? 

3i. — « Suppono i. IIujus praecepti obligationem nasci 
» ex duplici capite. i. Exnecessitate proximiegentis. ?. Ex 
» persona possidentis bona vel necessaria, vel superflua. 

» Suppono2. Duplicemdarinecessitatem proximi. I. Di- 
v citur extrema, ex qua cgenti imminet periculum vitae,vel 
» etiam gravis et diuturni morbi , secundum Diana p. 6. 
» tr. 8. r. i. II. Gvavis , ex qua imminet periculum gravis 
» mali, ut captivitatis , infamiae , gravis jacturse bonorum, 
» vel status , unde fiat , ut difficulter se possit sustentare ; 
» v. gr. si non possit vivere secundum suum statum , vel si 
» nobilis cogitur alteri famulari, vel artifex , aut vir bo- 
» nestus menrdicare. III. Dicitur communis , qua laborant 
» mendici triviales. Laym. lib. i. tract. 3. c. 6. 

» Suppono 3. Bona necessaria , et superflua dici , vel re- 
» spectu vitae, sive naturae, vel respectu status, vel decentis 
» conditionis personae, quo modo saeculares raro putant se 
>> habere saperflua, ut docet Laym. et Nav. c. i!\. Nam 
» quae sunt necessaria ad alendos liberos , famulos , hone- 
» stas donationes, convivia, hospitum tractationem (qualia 
» tamen nonsunt quseadquemcumque fastum,et pompam 
» quisque sibi requirit), spectatis etiam communibus even- 
» tibus, hseredibus, necessitate futura etc. non sunt super- 
» flua.* (Notahic prop. damn. \i. ab Inn. XI. quae dice- 
» bat : Kix in sajcularibus invcnics , etiam in rcgibus, super- 
» fluum staiui. Et ita, vix aliquis icnciur ad clccmosynam , 
» quando tenetur lantum ex supcrfluo statui. )* » 

« Resp. i. Nemo tenetur dare eleemosynam ex bonis 
» sibi ad vilam necessariis, etsi pauper esset persona talis, 
» ex qua pendcret salus reipub. Est communis. Et ratio 
» patet ex ordine caritatis. 

» Resp. i. Probabile est , ex superfluis naturae , et statui 
» teneri aliquem,etiam in gravi necessitate, succurrerepro- 
» ximo , si probabiliter putet alium non subventurum ; 



DE PRiECEPTO CARITATIS. 4i3 

>» idquc , ut Azor. t. 2. lib. 12. cap. 7. Sylv. et Fumus 
» volunt, sul) mortali , contraMeclin. qui vult esse tantuni 
» eonsilii. Ratio cst , quia , cum in Scriptura frequenter 
» damnentur homines ob neglecta opera misericordiae, haec 
» non sunt restringenda ad extremam , et raram necessi- 
» tatem. Yide Laym. 1. c. * (Et boc tenendum cum Yiva 
»» m d. prop. 12. n. 8. et Ronac. tract. 6.cap. 3. quacst. 2. 
» cuniSuar. Pal. ac Azor. et Salm. tr. 21. cap. 7. n. 12. 
» cum comm. ex D. Tbom. 2. 2. qu. 32. art. 5. ad 3. Et 
» videtur clare inferri ex praefata prop. 12. Notat tamen 
>» Yiva (et id. dicit Tourn. t. 3. p. 296. in fin. cumSylvio) 
v quod jieque in gvavi , nequc in extvema neccssitaie paupevibus 
» teneatuv dives magnam pecuniam erogare , cum hcec sint mc- 
» diavaldc difficilia, ci fcre moraliter impossibilia. Tcnetuvvevo 
» bcncficiavius , nisi vcliquum vclit aliis opevibus applicave)*.» 

« Resp. 3. Proximo in extrema necessitate teneris suc- 
» currere ordinarie exbonis etiam aliquo modo ad statum 
» necessariis. Suar. Laym. ex communi. Satisfacis tamen 
» probabiliter , si des cum onere restituendi , quando erit 
» ditior. Yasq. etc. contra Suar. Kon. etc. Yid. Dian. p. 
» 5. t. c). r. 5. 

« Addo ovdinavie : quia, si majus damnum gestimaretur, 
» te excidere tuo statu , quammors pauperis , non teneris. 
» Azor. 1. c. 

» Resp. 4- Probabile est, quod proximo in gravi neces- 
» sitate constituto quisque teneatur subvenire cum modico 
» detrimento proprii status : quia parvo suo incommodo 
» tenetur magnum incommodum proximi impedire. Laym. 
» 1. c. S. Tbom. Bonac. dist. 3. q. 4- P« 6. » 

Ejc dictis collige : 

« 1 . Homines privati non tenentur inquirere pauperes. 
> Yasq. etc; si tamen dubitent de extrema alicujus indi- 
» gcntia , tenenturinquirere veritatem. Sancb. Dian. p. 5. 
» t. 6. r. 3(> 

» 2. Nemo tenetur magnam vim pecuniae dare pauperi , 
» ad pretiosissimam medicinam emendam vilae servandae 
» necessariam, velad redimendum a periculo mortis, Sa, 
» et Ron. disp. 27. dub. i35. Etratiopatet ex dictis. 

» 3. Si proximus tantum egeat usu rei, satis est illam 



44 IIB. II. TRACT. III. 

» commodare, v. gr. si ab hostibus spoliato vcstem commo- 
»> des , vel vulnerato cquum , donec domum revertatur. 
» Laym. Bonac. ]L cc. *( cum Tournely p. 297.) * » 

32. — « Resp. 5. In communibus pauperum necessita- 
» tibus tenetur aliquando dare eleemosynam , qui liabel 
» bonanatursc, et stalui superflua. Ita communiter S. 
» Thom. Suar. Bellar. contraNav. etYasq. qui negant te- 
» neri. Ratio est, tum quia quisque tenetur diligere pro- 
» ximum , sicut seipsum : tum quia alioquin pauperes isti 
*> inciderent in necessitatem gravem. Yidetur tamen hxc 
» obligatio tantum esse sub veniali , ut recte Mcdina : id- 
» que, si nulla sit justa causa negandi : alias sub nullc. Yide 
» Laym. Bonac. loc. cit. » 

Ouaeritur, an in communibus pauperum necessitatibus 
sit obligatio gravis dandi eleemosynam ex superfiuis sta- 
lui? Prima scntentia negat, et hanc tenet S. Ant. p. 2. tit. 
1. c. 24.§. ult. ubi loquendo de divite obstricto ad clee- 
jnosynam, de eo tantum loquitur qui dc superjluo utriusque 
jicccssitatis , nalura? scil. ct persona? , non suoirnil magnas 
jieccssitates patieniibus , ctsi non cxtrcmas ; itemLaymc tr. 2. 
cap. 6. num. 5. cum Alensi , Major. et Gabr. Dian. p. 3. 
tract. i5. r. 32. cum Tunian. Abbat. Fernand. Yictorell. 
Yasq. et Medina , item Sotus et Sylv. apud Croix lib. 2. 
nutn. 202. Itcm Covarr. P. TS r av. et Malder. apud Bonac. 
t. 2. d. 3. q. 4- P« 6* b- 7. quin. 8. probabilcm putat cum 
Cardenas apud Croix num. 2o3. Ratio , quia communitcr 
obligatio eleemosynae non oriturex superfluitatebonorum , 
sed ex urgenti proximi necessitate; alias non liceret divi- 
tibus de superfluis donationes aliis elargiri ; saltem ( ut 
Laym.) cum pauperum communis miseria soleat csse levis, 
et tolerabilis , non videtur culpa gravis auxilium cis dene- 
gare. Secunda vero sententia communior, cui adhoereo , 
affirmat; et hanc tenent Palaus tract. 6. d. 2. pag. 2. 
num. i5. Ilolzm. tr. 1. §. 4- num. 177. Yiva in prop. 12. 
Innoc. XI. num. 3. Conlin. Tour. t. 3. p. 2C)5. v. prol). 3. 
Sanch. Cons. lib. 1. cap. 5. dub. 6. num. 37. cum Arag. 
Led. Bann. Abul. etc. Salm. tr. 21. c. 7.11. 17., cum Cajei. 
Tap. etPrado, ex d. Thom. 2. 2. q. 32. art. 5. ubi : Sic 
crao darc elccmosynam dc supcrfluo cst in prxccpto , ct elarc 
clccmosjnam ci qui cst in cxlrcma ncccssitatc. Prob. 1 . e.\ 



DE PR/ECEPTO CARITATIS. i»*i 

Luca cap. n. v. $i. Quod supcrcst clatc clccmosynam , e* 
cccc omnia munda sunt vobis. Prob. 2. ralione , tum quia 
divisio rerura, coinmuni gentium consensu facta , nequit 
esse in pra?judicium pauperum ; tum quia, si divites absolu- 
tam non baberent obligationem subveniendi commumter 
mendicis , possent isti ab omnibus in sua necessitate dere- 
linqui. Et bic notandum id quod dicit INavar. c. il\. n. G. 
cum Cajet. scilicet pertinere ad decentem statum conser- 
vanduni omniaquac requiruntur, non solura ad filios , et 
famulos , et bospites substentandos, sed etiam ad bonestas 
donationes, convivia , et moderatas mngnificentias exbi- 
bendas ; ct sic respondetur ralioni prima? sententiae : ad • 
ditque Navar. ib. cum eoJ. Cajet. et Syivcst. ex I). Tb , 
quod necessarium ad dccentiam slatus non consistit in in- 
dividuo, sed babet latitudinem, et eo majorem quo sta- 
tus cst major. 

Dicunt autt ln probabiliter Yiva 1. c. num. 11. Mazzot. 
tom. i. pag. 44 '• quscst. i. Roncagl. de Carir. cap. 3. P^e^. 
in praxi num. 2« Salmant. n. 18. cum Lorca , et Tambnr. 
Dec. lib. 5. cap. i. §. i. num. 17. cum abis, non esse ob— 
Hgationem omnc superflutun bujusmodi pauperibus elar- 
giri ; boc enim pracceptum non obligat singulos in so- 
lidum , sed communiter omnes divites, ex quibus , si 
singuli aliquid largiantltr, satis subvenitur biscommunibus 
ncccssitatibus. Unde sic scribit Sylvius : Tcnctur divcs 
darc. , ncc omnibus paupcribus occurrcntibus , nec iotum supcr- 
fluum , scd non ita modicum pro quantitatc suce substantia? , ut 
si alii divitcs sic faccrent , paupcribus decsset subsidium. 
Huic consentit Sancb. 1. c. n. 38. cum Ledesma, dicens 
quod babens superflua statui non tenetur omnia paupe- 
ribus erogare , sed aliquando et modo morali , ita ut satis- 
faciat suse obligationi dives qui babet curam pauperum , 
aliquando illis subveniendo, undc concludit, illumpeccare 
mortaliter qui statuit nullam dare elecmosynam in com- 
munibus necessitatibus , vel qui in boc est notabiliter ne- 
gligens. Idem etiam sentit Laym. 1. c. ubi licet banc ol - 
ligationem dicat non esse sub gravi , addit tamen in malo 
statu versari divitem , qui omnes mcndicos a se inbumani- 
ter repelleret. Yerum subditquod confessarius non facile 
tali diviti absolutionem negare debct , cum de bac oL- 



4t6 LIJB. II. TRaCT. III. 

Jigatione, qualis sit, cloctores non consentiant. Caeterum 
Viva, Tanibur. Mazzot. et Roncagl. cum communiori 
1. c. censent satisfacere probabiliter divites , erogando 
in pauperes communes quinquagesimam partem suorum 
redituum , sive duos aureos ex centum , sed non in eadem 
proportione , si divitise multum excedant. Ecclesiastici 
vero tenentur erogare de reditibus beneficiorum quidquid 
superest eorum sustentationi ; sumeit tamen episcopis dare 
pauperibus quartam partem , aliis vero beneficiatis simpli- 
cibus quintam vel sextam , ut dicunt Viva n. 1 1. et Ronc. 
1. c. Modo alia applicent in alios pios usus. Sed melius, 
vide dicenda lib. 3. num. 4f)i . quaest. 1 . 

Uncle resolvimluv casus scqttcnies : 

« 1 . Pauperibus trivialibus, etsi ex nuditate, morbo, etc. 
f videantur ostendere signa extremae necessitatis , raro 
» quis tcnetur ex praecepto subvenire, etiam de super- 
» fluis : tum quia fere semper ad movendos spectatores ista 
» necessitas exageratur, tum quia ab aliis juvandi praesu- 
» muntur. Mald. Wiggers, Dian. p. 5. tom. 8. r. 17. 

» 2. Si quis dives,et abundans diu neget omnes elee- 
» mosynas, cum proposito dandi meliore, et commodiore 
» loco , ac tempore , vel egentioribus, vel in alium pium 
» usum coivertendi, is non peccat, cum babeat justam 
» causam negandi ; si vero talis sine rationabili causa om- 
» nes a se pauperes inhumaniter repellat, eumdicitLaym. 
» loc. cit. versari in malo statu. 

» 3. Nulli omnino, quantumvis diviti, omnes pauperes 
h sine eleemosyna repellenti, facile neganda est absolutio, 
» tum ob dubium et dissensum DD. de liac obligatione ; 
» lum quia vix reperitur, qui causam salteni apparentem 
» non praetendat, si superflua se habere fateatur, Lavm. 
» ibid. 

» 4- Etsi dicta de eleemosyna danda intelligantur re- 
» spectuomnium egentium, etiam peccatorum infidelium, 
» et inimicorum ; damnandi tamen non sunt magistratus 
» excludentes a suis civitatibus , justa dc causa, pauperes 
» peregiinos. Laym. ib. Trullench. 1. 1. c. 5. d. 10. 

» 5. Religiosis scque, ac aliis pauperibus debentur elee- 
» mosynsc, quia eoruin paupertas, ct necessitas est vera , 






DE PIUECEPTO CARITATIS. 1.7 

» et justa , tametsi voluntarie contracta, cuin voluntas, et 
» causa fuerit rationabilis, et grata Deo. Lorc. Diana p. 5. 
» t. 8. r. 18. Aliud est de iis , qui sponte sua culpabiliter 
» sunt pauperes , ut vagabundi. Ibid. r. 19. » 

33 — « llesp. 6. Eleeinosyna tantum facienda est ex 
» bonis propriis, et quorum quis liberam babet admini- 
» strationem. Potest tamen (ieri ex alienis , quando proxi- 
» mus est in extrema, vel quasi extrema necessitate , et 
» aliunde ei succuri non potest : tunc enim omnia sunt 
» communia. * (Si vero poluisscs rcm l&fgiri taain , ct dc- 
» deris alicnam , vidctur quod tenearis ad rcstitutioncm ; quia 
» non poleras determinare alienam , cum tibi propria suppe— 
» tcbat. Ita Croix 1. 3. p. 2. n. 344- cum Sporer, quia eo 
» casu prasccptum eleemosynoe te obstringebat ad subvenien- 
» dum de tuis). * In communi vero necessitate, licet tan- 
» tum cum consensu domini tacito, vel expresso. Yide 
» S. Thom. 2. 2. q. 3?.. art. 7. Reg. n. 286. Fill. Laym, 
» Bon. loc. cit. num. 11. Less. 1. 2. c. 12. » 

XJndc resolvcs ; 

« 1 . Non licet dare eleemosynam ex bonis obnoxiis re- 
» stitutioni, v. g. furto ablatis : licet tamen ex acquisitis per 
» opus illicitum (sed non cum injustitia), verb. gr. ex 
» lucro meretricum. Iiatio cst, quia baec sunt propria ; 
» priora non : Bon. ibid. 

» Pueris , filiisfamilias , servis , ancillis , uxoribus non 
» licet dare eleemosynam , nisi tenuem, in qua parentum, 
» dominorum , et maritorum voluntas prsesumitur. Parti- 
» culares vero casus, in quibus uxor dare potest, vid. suo 
» loco prsecept. 4- e t 6. cap. 1. d. [\. v. Bon. disp. 4- q- 4- 
» p. 6. Dian. p. 5. t. 8. r. 25. ubi ex Hurt. notat, si pater 
» nullas det eleemosynas , posse pro eo dare fdium. 
» * ( Circa uxores vide 1. 3. n. 54o. ) * 

» Tutores , et curatores , qui habent curam bonorum 
» alienorum, possunt facere modicas eleemosynas ex bonis, 
» quae administrant, quales nimirum ipsi facere deberent , 
* quorum sunt. Yasq. Azor. Conc. Dian. pag. 5. tom. 8. 
» r. 35. » 



4 '9 LIB. II. TRACT. III. 

DUBIUM IV. 

De msericordia spirduali, seu prazceplo correptionis fraterncc. 

34. Ob quale pcccatnm proximi teneamur ad correpticncm? — 35. An 
ob peccatum leve? — 36. An ob pcccatum factum ex ignoraniia? 
— 37. Quid, si corrcptio omittatur ob timorem? — 38. Au in dubio 
teneamur corripere? — 3rj. An (junndo abcst pcriculum rclapsus? 
"Yel si adsit alius idoncus? Vel non sit sj es fructus? Vel si exspecte- 
tur occasio? — \o. Qui teneantur corrigere? — j 1 . Quinam ordo sor- 
vandus in correptione ? — l\i. Bcsolutio pluiium casuum. 

34. — « Correptio fraterna est admonitio , qua quis proxi- 
» mumconatur revocarea peecato. Dequaccrtum est,pra?- 
» ceptamesse jure tum naturali, quo membra unius corporis 
» semutuojuvare tenentur, tumdivinopositivo, Matlh. 18. 
» v. i5. Si j;cccavcrit in tc fratertuus... corripc eum. Bec. 2. 0. 
» c. 21, Laym. cap. 7. Fill. Bon. p. 7. Quacritur autem , 
» quac sit ejus materia? Et quos, et quomodo obltget? 

» Respondetur 1. Omne mortale peccatum proximi per 
>» se est sufficiens materia, ut boc pracceptum obligct sub 
» mortali. Ita commuuiter. Et ratio cst , quia, cum vi- 
» tam spiritualem tollat, sumcientem necessitatem cor- 
» reptionis inducit. Dixi 1. omnc mortale ; quia , ctsietiam 
» veniale sit materia correptionis , non tamen graviter ob- 
» ligans, nec nisi facillime possis. » 

35. — Hinc dicit Laym. peccati venialis correptionem 
rarius esse praeceptam ; excipitur, nisi esset praelatus reli- 
gionis, qui aliquando tenetur sub gravi corrigere leves 
subditorum culpas , ex quibus incipiat minui vigor disci- 
plinae cum magno religionis detrimento. Ita Tourn. t. 3. 
p. 3i5. vers. Haec, Laym. de Carit. c. 7. n 3. cum Bus. 
infra n. ^o. Et vide 1. f[. 11. t3. 

36. — Quaeritur bic, an sit obligatio corrigcndi peccata 
facta ex ignorantia invincibili?Respondetur distinguendo, 
si peccata sint contra jus naturoc , correptio fieri debet : 
quia tunc illa sunt intrinsece mala , ut commune est apucl 
Croix ,1. 1. n. i\f\. Et idem dicit Oviedo cum communi de 
ignorantia juris divini. Nisi tamen desperetur fructus, ar.t 
timeatur, quod mala exmaterialibus Iiantformalia,uteom- 
muniter dicunt Salm. tract. 21. cap. 7. n. 53. ct Roncag 
de Car. c. 3. q. /[• cum aliis. Si vero sint contra jus positi- 



DE PRiECEPTO CARITATIS. 4 «9 

vum tantum, projjabilc cst privatis non csse obligationcm, 
saltem non sub gravi , corrigendi ; secus autem prrelatis , 
parentibus, confessariis, magistris ; quia ipsis specialiter 
incumbit docere subditos. Ita Salm. d. n. 53. cumBann. 
Ledesm. Item Bonac. de Car. q. 4- P- 7- n - ll - Nav. n - 2 4- 
n. i?.. Yiva de IV. Praec. qu. 1 1. art. G. n. 1 1 . Pal. de Car. 
d. 3. p. 4- num. i. Ratio , tum quia proximus non est in 
peccato, quo deficicntc, non urget pracceptum correctionis : 
tuin quiaille nil agit intrinsecc malum. Scd probabilius et 
communius Pal. n. 3. Con. d. 28. q. [\. n. 38. Sancb. de 
Matr. 1. 2. d. 38. n. 5. Mazz. de Car. c. 2. §. 6. Tourn. 
t. 3. p. 3i8. etCroix, 1.2. n. 214. cum Burgh. et alii do- 
cent onines teneri ad correptionem , quia illa transgressio, 
licet matcrialis , et non intrinsece mala , attamen posita 
lege, adhuc est mala : ct ideo per corrcptionem tenemur 
cam impedire. 

37. — « Dixi i.per se , quia si quis ob timorem , vere- 
» cundiam , pusillanimitatcm putet se non ita stricte obliga- 
» tum , vel minus esse idoneum ad corripiendum , videtur 
»tantum peccare venialiter. Yid. S. Th. 2. 2. q. 32. art. 2. 
» et caeteros supra cit. » 

Nota hic doctrinam S. Th. 2. 2. q. 33. art. 2. ad 3. ubi 
ita docet : Hitjusmodi omissio est pcccatum veniale , quando 
timor, ct cupiditas tardiorem faciunt homincm ad corrigenda 
dclicta fratris : non tamcn ita , quod si ci constaret , quod fra- 
trcm posset a pcccato retraJuirc, proptcr timorem , vel cupidi- 
tatcm omitterct , quibus in animo suo pratponit caritatcm fra- 
tcrnam. Et hoc modo quandoquc viri sancti ncgligunt corrigcrc 
dclinqucntcs . 

38. — « Resp. 2. Praecepturn hoc obligat occurrentibus 
» his circumstantiis : I. Si certo tibi constet de peccato 
>» proximi, * (vel de proximo periculo peccandi, utTourn. 
» p. 3 18. concl. 2. ) * , indagare enim tenetur solus supc- 
» rior,* (ut etiam Tournely p. 3i4- ) * w 

Ita ut , si non constaret de peccato proximi , nempc si 
notitia de peccato illins nobis pervcniret tantum per au- 
ditum , aut per alia signadubia, non tenemur corriperc. 
Salmant. tract. 21. c. 7. n. 52. cum Sanch. Dian. etc. Nisi 
suspicio sit de homicidio , vel de damno communi , vel nisi 
quis esset praelatus, qui in dubio debct corripere, cum ts 



4*6. LTB. II. TRAGT. III. 

ex officio teneatui- peccata subditorum inquirere : licct 
potius tunc expediat , ut correptioneni faciat in coniinuni, 
ut SaLuanticenses cuni aliisd. num. 52. cum. Busemb. 

39. — « II. Si probabile sit, eum se non emendasse, nec 
» emendaturum , vel relapsurum : quia eleemosyna egenti 
» tantum danda est. » 

Quaeritur, utrum, quando abest periculum relapsus, sit 
obligatio corripiendi fratrem non emendatum? Prima scn- 
tcntia negat,eamque tenent apud Salm. tract. 21. cap. 7. 
n. /[O. Sa , Abul. Pal. R.egin. Coin. Dian. Yillal. elc. ct 
valde probabilem vocant Laym. de Caritat. c. 7. n. 2. vers. 
Corripe, cum Sylvest. Turian. et Glossa in c. Si quis. it\. 
q. 1. Ratio istorum, quia neque ipse quidem peccator te- 
netur statim peccatum delere per pcenitentiam ; tanto mi- 
nus igitur illum a peccato sublevare tenetur alter, cui 
incertus est emendationis fructus. Ideo ait Laym. pra^cipi 
in Ecclesiast. c. 29. Corripe proximum , ne forle iteret. 

Sccundam tamen sententiam contrariam merito proba- 
biliorem putantTourn. t. 3. pag. 3i5. concl. 2. et Salm. 
ibid. n. 5o. cum Suar. Bon. Less. etc. Ratio , quia frater 
in peccato constitutus jam gravem patilur necessitatem, a 
qua teneris illum , si potes eripere ; ideoque Christus 
Dominus piaecepit : Si peccavcrit in tcfrater tuus , vacle , ct 
^orripe eum, TSec officit opposita ratio, nam bene per acci- 
dens aliquando potest esse obligatio major aliena , quam 
propria : v. g. potest quis ob amorem paupertatis non se 
eriperc a gravi egestate , sed alter dives tenetur ei subve- 
nire , si potest. 

« III. Si alius aeque idoneus non adsit qui correpturus 
» putetur. IV. Si sit spes fructus ; quia desperato fine , 
» cessant media. * ( In a?quali dubio , an correptio sil profu- 
» tura vcl vbfulura , omittcndum csse dicunt Concina de 
» Elecm. c. 3. n. 9. et Tourn. t. 3. p. 32o. cum Habcrt , ct 
» Antoine. Rectc autcm limitat Tourncly 1 . Si corrigcndus sit 
» in pcriculo mortis. 2. Si limeatur ex omissione inficiatio alio- 
» rumin/idc , aut moribus. Et sicciiam, si corrcctio certius sit 
» profutura. Dicit autcm idcm Tourncly 3. non esse obligatio- 
» nem corrigcndi , si probabile sit quod reus pcr sc resipiscat • 
» exD. Th. dict. quaest. 33. art. 2. ubi : Cadit sub pr;r- 
» cepto (correctio) secundum quod est uecessaria ad istum 



DE PR7EGEPTO CARITATIS. {21 

» finem. Item nolat Tourn. p. 32i. n. 2. et 4- cum Soto , 
» Bann. etMald. ncminem lcneri ad corrigcndum in ncccssi- 
» tatc gravi spirituali cum pcriculo notabilis damni honoris , 
» vcl bonorum : nisi sit pastor , aut alius cui ex o/ficio in- 
» cumbat altcrius cura). * V. Si sit bona occasio , locus, et 
» tempus opportunum, possisque sinc tuo gravi danino 
» facere. Quod si liornm aliquid desit , praeceptum non 
» obligat. Unde patet e;us oinissionem in privatis vel nul- 
» lam esse, vel levem culpam. Yide Bon. loc* cit. * (Sed 
» ita generice dictum, non placet. ) * » 

zjo — « Resp. 3. Etsi hoc praeceptum obligetomnes etiam 
» subditos, magis tamen praelatos. Ratio prioris est , quia 
» omnes suntcommembra, tenenturque sibi extrema officia 
» caritatis praestare. Ratio posterioris est , quia subditi ex 
» caritate, praelati vero etiam ex officio , et justitia tenen- 
» tur. Unde peccare possunt etiam graviter , veniales cul- 
» pas non impediendo , si vigor disciplinde per hoc minua- 
» tur. * (Vide 1. 4- P- 13.)* Eademque fere est ratio de 
» patrefamilias , praesertim erga liberos. Laym. 1. c. n. 5. 
» Pall. Trull. 1. 1. c. 5. d. i3. et i5. etcaeteri. » 

Strictius ergo tenentur ad correptionem episcopi, paro- 
chi , praelati , parentes, confessarii , domini , mariti , ma- 
gistri , tutores , et curatores. Sed dubitatur, an hi tenean- 
tur ad corripiendum etiam cum gravi damno proprio ? 
Quod ad episcopos , et parochos pertinet , non est dubitan- 
dum, quin ipsi tum exofficio, tum ex stipendio quod exi- 
gunt, teneantur ad subveniendum subditis, ac propterea 
ad eos corrigendos, adhuc cum periculo vitae, in eorum 
necessitate , non solum extiema , sed etiam gravi , ut com- 
muniter docent D. T. 2. 2. q. i85. art 5. ubi : Et ideo ubi 
subditorum salus cxigit personce pastoris pratsentiamj non debet 

pastor personalitcr suum gregem deserere neque etiam pro^ 

ptcr aliquod personale pcriculum immincns. Cum Bonus Pastor 
animam suam ponere ienealur pro ovibus suis. Suar. d. 9. 
sect. 2. n. 4- P al - ti- 6. d. 1. p. 9. n. 12. Bonac. d. 3. q.Zf* 
p. 4« n. 5. Vivade IV. Pra?cep. q. 11. art. 6. n. i3. Mazz. 
t. 1. p. 458. et Salm. tract. 2*1 . c. 6. n. 33. cum Con. Trull. 
Tap. et Vill. Utrum autem cum periculo damni proprii 
tencantur ad correptionem parentes , mariti , et alii ut su- 
pra, qui nullum ad hoc stipendium recipiunt? Videntur 



4aa LIB. II. TRACT. III. 

aiiirmare Salinanticenses tv. 21. c. 7. n. 58. dum dicunt 
quod ipsi tenentur ad correptionem ex officio , ac proinde 
(addunt) ex justitia. Sed huic additioni seu doctrinaemini— 
me acquiesco; nam licet verius teneantur superiores ex 
officio magis quam ex mera caritate , ut docent Sanchez , 
Pal. Cajet. Val. et Dian. (contra Suar. Tap. et Lorca) 
apud ipsos Salm. dicto n. 58; attamen tale officium , cum 
ortum habeat ex obligatione sola pietatis , aut caritatis , 
non videtur obligare ex justitia ad tantum onus ; aliud enim 
est teneri ex justitia ratione stipendii, ut tenentur pasto- 
res , aliudratione omcii. Addunt Salm. ibid. n. 67. in fine 
concionatores teneri peccata publica reprehendere, etiamsi 
ideo damna privata timeantur. Hoc tamen intelligendum, 
si ex reprehensione aliquis fructus speretur, et majusda- 
mnum commune non timeatur. 

4i. — * Resp. 4« Ordo in correptione servandus est , 
»» quem Christus prsescripsit IVlatth. 18. scilicet primo , 
» ut corripias privatim : deinde coram testibus : tum ad 
» praelaturn Eeclesiae, sive superiorem deferas. Excipe ta- 
» men I. Nisi praestet superiori viro probo , et prudenti , 
» quam aliis testibus innotescere ; prout cautum est in re- 
» gula S. Aug. * (Yide lib. 4- n. s43. et seq.)* II. Nisipec- 
» catum sit publicum , tunc enim potest publice corripi. 
» III. Nisi vergat in grave damnum tertii , aut commii- 
» nitatis , si superiori non statim innotescat : v. gr. si quis 
» proditionem moliatur , haeresim occulte spargat ; tunc 
» enim immediate superiori indicandum , quia commune 
» bonum prseferendum est privato; Fill. tr. 28. cap. 7. 
» n. i49- et i55. IV. Quando corripiendus est contentus , 
»> ut superiori statim significetnr , ut est apud quosdam re- 
» ligiosos, qui quoad hoc juri suo renuntiaverunt. Aul. 
» Suar. Becan. Laym. hic, Sanch. Fill. loc. cit. »> 

Ex diclis rcsolvitur : 

[\i. — « 1. Qui facile potest impedire peccatuin mortale 
» pvoximi , et ob mali tcmporalis timorem neglexit , peccat 
»' mortaliter, Ita Laym. Suav. Sanch. lib. 6. mor. c. 18. 
» Vid. Pal. hic. 

» 2. Si certo constet, fratrem perfecte emendasse pec- 
» catum occultum , nec ex eo esse ullum periculum rela- 



1)E PILECEPTO CARITATIS. fi3 

» psus, vcl damni ipsi , aut alteri , non licet ( etiam in soc. 
» Jcsu) dcnunliare palri, vel pnelato , nisi frater cxpresse 
>» in islam denuntiationcm consentiat. Sancli. i.. Mor. 1. 6. 
» c. 18. n. /jo. et 69. Pal. de Car. tom. G. disp 3. p, 12. 
» Fill. Trull. 1. 1. c. 5. d. i/f. Suar. Hurt. disp. iG3. ct 
» dcuiquc card. dc Lugo Resp. mor. 1. 4- u\ 4^- um ta ~ 
» meu notat, in soc. Jcsu casum esse rarissimum. *(\ide 
» 1 4- n - ?§§. )* llatio aulcm cst , quia ccssat motivumca- 
» ritatis , atque adeo ralio denuntiandi : ideoquc est pec- 
» catum , ctquidem (ut card. Lugo loc. cit. nolat cx Suar. ) 
» mortalc cx genere suo. Vid. Dian. p. 4. t. 4- r. 7 1 - 

» 3. Si supcrior immediatus se solo possit delinquentem 
» cmendarc, ita ut nullum periculum dainni , vel rela- 
»* psus ipsi, vel alteri , vel communitati immineat, videtur 
» pcccarc inanifeslando superiori mcdiato delictum. Pal. 
» loc. cit Trull. d. 16. 11 

» 4- Praelati et magistratus tcnenlur aliquando inquircre 
» subditorum peccata, ut corripiantur :non tamen mullum, 
» et curiose de alirfuorin particulari rbgare debent ; nisi is 
» specialc ejus signum dederit : ncque facile admittere ac- 
» cusatores spontaneos; quiaMlli specie boni communis 
» saipe sc quaerunt. llurt. etc. Dian. pag. »j. tr. i3. r. 10 
» et 12. 

» 5. Kpiscopi , praelati reli^iosorum , pastores animarum 
» tcnentur etiam cum suo incommodo , imo aliquando cum 
» vitae pcriculo, adbibere diligentiam , quam possunt , ut 
» pcccata publica et occulta impediant; quia cum Christo 
» ]>acti sunt curam , et sollicitudineni gregis , pro qua multa 
» ab eo bona accipiunt. llurt. lom. 2. d. 1G2. sec. 7. §. 6. 
» (apud Dian. pag. 7. tom. 3. r. 28.) atque hanc csse om- 
m nium patrum , et tbeologorum doctrinam , quam Chri- 
» stus vcrbo , et exemplo docuerat : additque idein esse de 
» magistratibus , et concionatoribus. Licet vero hi non te- 
» neantur ad id ex justitia (sicut praclati , et magistratus), 
» tenentur tamen peccata publica corripere (sed non facile 
» praelatorum , et rcligiosorum , quorum auctoritas ad bo- 
» num commune est necessaria), etiamsi non sit spes emen- 
» dationis. Con. llurt. Dian. loc. cit. r. i3. 

» 6. Correptio adliibenda est non semper statim , sed 
» cum major fructus speratur. Hinc interdum permitti po- 



kA LIB. II. TRACT. III. 

» test reiteratio peccati , ut ferventius resipiscat. Dian. 
» p. 7. t. 3. r. 29. et 3o. ex Reg. Fill. Trull. ISeque suffi- 
» cit n emel esse factam correptioncin , sed debet iteruni 
» iterumque fieri, quandiu speratur fructus. lbid. r. 32. » 

DUBIUM V. 

De scandalo- 

ARTICULUS I. 

Quitl , quotuplex sit et quale peccatum ? 

43. Quale est scandalum activum , et quale passivum? — l\!\. Resolu- 
tio plurimorum casuum apud Busembaum. — /j^- Quando scanda- 
luru sit speciale peccatum? — ^G- A.n circumstantia inductionis sit 
necessavio in confessione cxplicanda?— [^. An liceat petere ali- 
quando a parato ad peccandum id quod illc non prxstabit sinc 
peccato. 

43. — « Resp. 1. Scandalum dicitur peccatum occasio- 
natum, et est duplex ; activum ,• e^passivtim. Aciivum 
est dictum, vel factum (quo nomine etiam omissio in- 
telligitur)minusrectum, et praebensalterioccasionem rui- 
nac spiritualis. Ex S. Tbom. 2. 2. q. 43. art. 1. Sancb. 
Azor. Laym. c. i3. Bon. d. 2. quaest. 4- P- 2. Dixi minus 
reclum , \\oc est , quod vel in se malum sit, ut si loquaris 
turpia coram adolescente, vel mali speciem babeat, ut 
si justa de causa , coram aliis eam ignorantibus , comedas 
carnes die vetito. Scandalum activum aliud est per se 
tale , aliud per accidens. Per se dicitur, quando directe 
intenditur alterius ruina; id est, si ideo aliquid fiat, ut 
aliquis ad peccatum inducatur : v. gr. si adulter alienam 
sollicitet ad adulterium. Peraccidcns dicitur , quando in- 
directe, et interpretative tantum causatur alterius pe< - 
catum ; ut si quid facias , quod tibi in mentem venit, 
aptum ad inducendum alterum bic et nunc ad peccatum , 
et nibilominus facis , ut si coram pusillis pecces , vel die 
vetito carnes comedas, non dicendo quod babeas veniam : 
item , si clericus domi suae alat mulierem populo suspe- 
ctam, esto absit omne peccatum, et peccandi periculum. 
Vid. Sa v. Clericus , Laym. Ron. 1. c. Scandalum pas- 
sivurn est ipsa ruina , sive peccatum , in quod labitur 






DE PRiECEPTO CARLTATIS. \S> 

» proximus, ex occasione aiterius dicli , vel facti. Quod 
» dividilur in datum , seu pusLllorum , quod oritur ex ac- 
» tivo : et in acceptum , quod non oritur ex activo , sed cx 
» ipsius sumcntis inalitia : quale erat odiuin , et invidia 
» pharisxorum in Christum , occasioneejus dictorum, vel 
» faclorum : unde lioc dicitur pharLsaLcum. Ex his patet : 

» i. Ad scandalum aclivum non requiri , ut de facto 
» passivum consequatur ; sed satis esse quod data sit oc- 
» casio,ex qua natura sua sequi possit : ut si quem indu- 
» cere velis ad peccatum , qui tamen non conscntiat; sicut 
» etiam contra, passivum potest dari sine activo. Laym. 
» ibid. 

» 2. Scandalum passivum non esse speciale peccatum , 
» neque addere circumstantiam aggravantem ; verb. gr. 
» qui viso aherius furlo , ctiam furatur , non ideo peccat 
» gravius. Laym. ibid. 

» 3. INon semper esse scandalum , si peccas coram aliis , 
» sed tantum quando, attentis circumstantiis lam person.e 
» agentis, quam coram quibus fit actus, potest probabili- 
» ter timeri , ne per bunc actum trabantur ad peceatuni , 
» qui alias peccaturi non esscnf. Sancb. Layrn, 1. i. tr. 3. 
» cap. i3. 

» 4- Omne scandalum activum , dirccte intendens rui- 
» nam proximi, est speciale peccatum contra caritatem , ut 
» babet communis sententia. An vero idem sit , quando 
» intenditur indirecte, controvertunt scbolastici , et paruru 
» refert ad praxim. Sanch. 1. 7. c. G. et q. Azor. 1. part. 1. /j. 
» c. 7. Bonac. loc. cit. » 

U.idc rcsolvcs lios casus : 

44- — " J • Mortaliter peccat , qui alteri dat occasioneni 
» ruinx mortalis , nisi indeliberatio excuset et sic : opns 
» indifVerens , vel veniale saepe transit in mortale , ratione 
» scandali , v. gr. si jocosum verbum proferat religiosus 
» coram feminis , vel iis,qui indeoccasionem peccati mo: - 
» talis sumere possunt. Laym. 1. c. 

»2. Yenialiter pcccat ratione scandali , qui alteri dat 
» occasionemruinx veniaiis tantum. Quod verum est , etsi 
» directe illam intendat , et quidem per actum mortalem. 
» Sancb. I. 1. c. 6. n. 11. ex conmuua contra Suar. Uatio 

18. 



4*6 LIB. II. TRACT. III. 

» autem est,quia ruina est parva. Et patet a simili , ut 
» si quis per fornieationeni intendat furari rem minimam, 
» furti ni tantum erit veniale. 

» 3. Scandalizans committit, prseter peccatum scandali, 
» etiampeccatum ejus speciei , ad quod allerum inducit : 
» ideoque confiteri debet speciem peccati mortalis, per 
» quod , et ad quod induxit , cum nuinero inductorum , vel 
» qui probabiliter induci potuerunt. Sanch. Azor. Laym. 
» Bonac. 1. c. Car. de Lugo dePcenit. d. 16. s. [\. Dian. de 
» Sacr. t. 2. tr. 4- !*• 1 14- Excipit tamen Card. de Lugo 1. 
» c. si praeter intentionem scandalum dederit. Tamb. de 
» Exped. Conf. 1. 2. c. i. n. 9. cum Lugo ait , quoadindu- 
» ctos, sufficere , si dicas : Fui multis occasio peccandi meo 
» exemplo* ( Vide lib. 5. 11. 4&- )* 

» 4- Etsi is , qui scandalizavit alios, teneatur illis rursus 
» dare bonum exempluin, ut inquit Sa, si quis tamen nudo 
» exemplo suo alios ad furtum induxit , neque alio pecu- 
» liari modo, v. gr. exhortatione, consilio , mandato est 
» cooperatus, non tenetur ad restitutionem , quia talisin- 
» ductio est tantum contracaritatem, non contra justitiam. 
» *(Ita etiamSanch. Dec. lib. 1. cap. G. n. 5. et Salm. de 
» Rest. c. 1. n. 114. cum Mol. Bon. Dic. et aliis commu- 
» niter cum Roncaglia de Car. c. 6. qu. 2. qui rccte ait , 
•-> qucd licct is pcccct etiam contra juslitiam , juxta probabi- 
» liorcm scntcntiam , quam scquemur n. seq. 4$. non tcnctur 
» tamen ad rcstitutionem , quia non est causa , scd tantum 
» occasio damni. Yide n. seq. in fine.)* Idem docet Less. 
» si cum Caio , v. gr. potares ea intentione , ut ipse , con- 
» sumptispecuniis,furetur. Yide Less. cap. c). d. 16. n. 110. 

» 5. Non censetur darescandalum,qui, licetpublicepec- 
» cet , facit id tamen coram iis , qui vel sunt ita viles , vel 
» infantes, autimprobi, ut nemo moveatur ad peccatum ; 
» vel qui sunt ita prompti, v. g. si quis fornicetur coram 
» aliis , qui sunt parati idem facere , nec ejus exemplo mo- 
» ventur; vel si coram mansuetis quis contendat, rixetur , 
» vel alium cacdat. Sanchez 1. nior. cap. 6. n. G. 

» 6. Non ideo factum aliquod est scandalum quia alius 
» incipit de tali homine male suspicari , aut sentire , quia 
» hic nonpeccat,si ob sufficientia indicia suspicetur. Secus 
» tameu est, siincipUl malc sentire de fidc catholica, clero. 



DE PR7ECEPTO CARITATIS. ', >.; 

» ordine religioso , vel minus adpietatem affici. Lnde pa- 
» tet faeilius dari scandalum ab iis , qui sunt magna au- 
» ctoritate, vel pietatis existimatione , quam ab aliis. 
» Con. d. 32. n. 33. » 

45. — Ilic opcrac pretium est ad trutinam revocare tres 
quaestiones valde scitu, et ad praxim necessarias. Quae- 
stio I. Quandonam scandalum sit speciale peccatum ? Ad- 
sunt tres sententia?. Prima asserit tunc tantuin scandalum 
esse specialc peccatum contra caritatern, quando directe 
intenditur spiritualis ruina proximi. Ita Sancli. Dec. 1. 1. 
c. 6. 11. 3. Bonac. tom. 2. d. 2. depeccatis qua?st. 3. punct. 2. 
§. unic. n. i3. cum Pal. Azor. Bann. Trull. etc. apud 
Salm. tr. 21. c. ^.n. 5i.Ratio horum DD. quia, ut pecca- 
tum aliquod sit specialiter distinctum , requiritur, ut ha- 
beat specialem finem contra virtutem oppositam. At cum 
proximi ruina non intenditur , non specialiter Iseditur ca- 
ritas , sed potius illa virtus , ad quam laedendam proximus 
inducitur : ideo tale scandalum ad illam speciem reducitur 
peccati , ad quod proximus inducitur; sive directe, jussu, 
consilio ; sive indirecte , verbis , aut exemplo. 

Sccunda sententia, quam tenent Lugo d. 16. sect. l\. ex 
11. 167. cum Navar. et Tamb. Meth. exped. conf. 1. 2. 
c. 1. 11. io5. cum aliis recentioribus , distinguit , et dicit 
posse aliquem tripliciter inducere alterum ad peccatum. I. 
Directe et formaliter, intendendo illiusspiritualem ruinam. 
II. Directe, sed non formaliter , quando scilicet vult, ut 
alter castitatem violet , non jam ut animam perdat , sedut 
ipsi inducenti satisfaciat. 111. Indirecte , nempe quando 
ex suo exemplo alter accipiet occasionem peccandi. Hinc 
aiimt,quod si scandalum accidat primo et secundo mo- 
do , peccat scandalizans , non solum contra caritatem , sed 
etiam contra virtutem , ad quam lxdendam proximum in> 
ducit. Quando vero tertiomodopeccat, scilicet preevidendo, 
sed non intendendo peccatum proximi , tunc peccat tan- 
tum contra caritatem, non autem contra virtutem qua? lae" 
ditur, unde non tenetur illius speciem explicare. Ratio » 
quia reliquse virtutes 11011 obligant, saltem graviter (prout 
ait Lugo), ut impediainus in aliis vitia opposita , sed tan- 
tum ne positive intendamus proximum inducere ad eas 
offendendas. 



4'-*8 LIB. II. TRACT. III. 

Terlia sententia , cui subscribo , tenet , quod qui directe 
vel indirecte inducit proximuin ad peccatum , dupliciter 
pcccat , scilicet lam contra caritatem , quam contra virlu- 
tem , ad quam laedendam proximum inducit. Quod peccct 
contra caritatem , mibi videtur non posse negari , et ne- 
<jueo acquiescere primae sententia? expositoc. Si enim cari- 
tas obligat ad proximum corrigendum , et impediendum , 
cum possumus , ne ruat inpeccatum; quanto magis obli- 
gat ad cum non impellendum ad peccatum consilio , vel 
enemplo? !Nec obstat ratio allata, quod ad caritatem lae- 
dendam rcquiratur finis eam laedendi specialis ; nam gencra- 
liter sufficit ponere destructivum cujusvis virtulis, ut illa 
oftendatur , etsi boc non intcndatur ; prout si quis occidit 
inimicum in ecclesia , etiamsi non intcndat religionem 
oftendere , tamen non solum peccat contra justitiam , sed 
etiam contra religionem , cum ipso facto illam laedat. Et 
sictcnentLugol. c. n. i5g. Tourn. tom. 3. p. 327. v. Tota. 
Iloncag. de Scand. c. 6. quoest. 2. Tamb. loc. c. Salm. 1. c. 
11. 53. cum Soto, Val. Suar. Tap. Prad.Etbanc expresse 
docet S. Tb. quamvis enim Sancb. citet ipsum pro sua 
sententia, in 2. 2. q. 43- a. 3. verumtamen a. 1. ad 4- S. 
jjoctor ita loquitur : Quando aliquis suo ma/o verbo, vcl 
facto inlcndit alium ad pcccandum inducevc ; vcl etiamsi ipsc 
hoc non intcndat , ipsum faitum cst tale, quod dc sui raiionc 
habct, quodsit induciiiHun adpcccandum....; tuncillc quihujus- 
niodi actum facit , propriai dat occasionem ruiiue, undc vocaiur 
scandalum actumm. Quod autem ispeccet etiam contravir- 
tutem , ad quam laedendam proximum (etsi indirccte) in- 
ducit , ratio est,quia quaelibet virtus non solum contrarios 
probibet actus, sed eliam probibel, ne dctur occasio aliis 
inductiva ad peccandum : tunc eniin occasio illa , esto non 
sit causa de se influxiva , esttamen causa moralis , ut pro- 
ximus peccet ; dicitur causa moralis , qua? in substantia 
;cquivalet causac directe inductivae ad peccatum , cum sine 
ea proximus non peccaret. Ita Cajet. 2. 2. q. 4^. art. i. 
Sancb. 1. c. Roncaglia loc. ut sup. Tournely 1. c. et Salm. 
11. 55. cum Lavm. Vide dicenda in quaest. III. n. .J7- circa 
iin. Qui tamen suo exemplo induccrctaliumad furandum , 
Iicct peccet contra juslitiam duplici peccato , non tcnctur 
tamcn ad rcstitutionem, ut ronnn, doccnt l)l>. 3Iolina d. 3.t. 



DE PRiECEPTO CARITATIS. /, >.o 

n. 2. Bon. d. i . q. 2. p. 1 1. n. i^. Sancb. Dec. 1. i. c. 7. 
n. i5. Roncaglia (vide 1. c.) et Salni. de Rest. tr. i3. c. 1. 
n. 114. (contra Tourn. t. 3. p. 329. in fin. cuin Antoine). 
Ratio, (juia exeinpluni illud non est causa directe influxiva , 
sed tantum occasio, qusc non pracstat ad furandum posi- 
tivum influxum , qui requiritur ad obbgationem restitu- 
tionis. 

46. — QuaestioII. An circumstantia inductionisnd fornica- 
tionem sit in confessione explicanda? NegantLugo dePcen. 
d. 16. etTam. in Metb. Conf. c. 3. §. 4« n- ?4- cum Jo. Sancli. 
etYasq. Leandr. cum aliis apud Salin. de Pcen. c. 8. 11. 107. 
qui dicuntsuflicere fateri fornicationem , quia malitia indu- 
tionis sivescandali (utaiunt) jam babetur,licet non gravis , 
quando aliquis non sollicitat , sed consentit; adbuc enini 
participat cum altero in suo peccato, et cst causa coopeians 
adejusruinam : quare solum videturaggravarimagis baec 
malitia intra eamdem speciem, quando quis positive sollici- 
tat. Et ideni ait Lugo dicendum de collocutione turpi , et 
simili. Contradicunt tamen Sancb. Dec.l. i.c. 6. n. 14. Pal. 
t. 1. tr. 6. d.6. p. 3.n. 4-etSal. cumDian.Con.Fill.etc. di- 
centes, omnino explicandam esse circumstantiam sollicita- 
tionis, cumbaec sit peccatum distinctum apeccato,ad quod 
proximus inducitur. Iiac tamen ratione non obstante , vide- 
tursatis probabilis prima sententia Lugonis , cum etiam in 
cooperatione ad fornicationem adsit peccatum contra cari- 
tatem , bene distinctum a peccato cooperationis ad forni- 
cationem , cooperando ad ruinam alterius pai tis , juxta 
mox dicta in quaestione antecedenti , et dicenda in quaest. 
sequenti. Unde infert Lugo , inductionem non esse nisi 
circuinstantiain aggravanterti intra eamdem speciem, non 
necessarioexplicc.iidam , juxta scntentiam quam referemus 
1. 6. ex n. 467. 

Ex bac autem sententia Lugonis, et aliorum ut supra , 
scil. quod circumstantia sollicitationis sit ejusdem speciei , 
quam cooperatio ad fornicationcm , infertur, quod coope- 
ratio ad fornicationem (licetin ipsa fornicatione neccssario 
contenta) sit peccatum distinctum tani contra castitatem , 
quam contra carilatein ; unde qui fornicatur, secundum 
lianc sentenliam , non unum peccatum committit , sed plura 
contra castitatem ; ct lot ( ut arguo ) quot peccata tu com- 



/,3o LIB. II. TRACT. III. 

mitteres , si ad invicem cum altero pollutionem faceres ; 
tunc enim unum peccatum ageres , quia te polluis ; secun- 
dum - quia polluis alterum (idque jam tenet Tourn. t. 3. 
p. 337. v. Ex his , ubi ait quod fornicans dupliciter pec- 
cet, propter fornicationem propriam , et propter alienam) ; 
tertium, quia cooperaris , ut alter te polluat ; praeter duo 
aliapeccata, quae committis contra caritatem, coopcrando 
ad pollutionem illius ; et ad actionem ipsius , ut tu pol- 
luaris. Omnia ha3c peccata enumerantur etiam in fornica- 
tione , et pariter in sodomia , adulterio , et incestu. Iiacc 
autem diversa peccata non certe sunt explicanda in confes- 
sione ab eo qui fornicatur, nam sufficienler illa exprimit 
fatendo fornicationem ; et ut ipse fornicando jani confuse 
illa apprehendit , ita etiam in confuso confessarius ipsa 
intelliget. 

Dici posset cum Suar. apud Salm. tr. 21. c. 12. de Pec- 
cat. n. 60. quod , cum plura objecta mala respiciunt unum 
actum , tunc unum peccatum constituunt , etiainsi per se 
seorsim divisum unuinquodque objectum eorum suam 
propriam malitiam complete haberet , prout dicit Spor. 
dePcenit. c. 3. n. 435. de sacerdote celebrantein mortali , 
qui licet plures actiones per se malas perpetret, nempe 
indigne consecrando, sumendo, etc, tamen, uttenetSpo- 
rer , quia omnes illaeactiones unum ministerium sacrificii 
respiciunt, unum sacrilegium ipse committit. Et sic pa- 
riter dici posset in fornicatione , ubi , quamvis plures 
actiones pravae concurrant omnes per se singularem mali- 
tiain habentes , quia tamen unum peccatum fornicationis 
respiciunt, ideo (praeciso peccato inductionis) unum pec- 
catum constiluunt. Sed regulam , quam ponit Suar. ut 
supra, negant Salmant. n. 69. 1. c. et dicunt, quodsicut 
plura objecta prava , specifice distincta in uno actu (puta 
in occisione sacerdotis ) , plura peccata eiformant specie 
diversa ; ita plura objecta ex se propriam malitiam com- 
pletam habentia, etiam in uno actu plura peccata numero 
diversa constituunt. Quod autem missa celebrata in mor- 
talisit unum sacrilegium , hoc negamus cum Croix. A ule 
l. 4. n. 48. His tamen non obstanlibus, non improboopi- 
nionem eorum , qui dicunt fornicationem esse unum pec- 
catum ; sed magis mihiarridet sententia Lugonis, ut supra. 



DE PRyECEPTO CARITATJS. <3i 

qui iu quacumquc fornicationc plura pctcata agnoscit. 
Lnusquisquc abundet in sensu suo. 

47- — Quaestio III. An sit pcccatum scandali pctcrc ab 
alio aliquid, quod ipse non pracstabit sine peccato , si jam 
paratus sit adpcccanduni?IIicdistin.<;uendum : si res quae 
petitur sit de se intrinsece mala , ita ut nullo modo prac- 
stari possit sine peccato , prout est petcre fornicationem a 
meretrice parata, non desunt plurcs DD. qui dicunt non 
esse peccatum scandali ; quia, cum talismulicr sit scmper 
in acluali aut virtuali voluntate peccandi , non censetur 
graviter , sed leviter eooperari , qui occasionem ei praebet 
peccatum illudexequendi. Ita Sotus 1. 6. deJust. qua?st. i. 
art. 5. ltem Henriq. Azor. Yalent. Medin. Salon. Manuel, 
Lop. etc. apud Sanch. Dec. 1. i. c. G. n. i3. cum Co- 
ninck., ct Sal. ap. Bon. de Pcenit. quaest. 5. sect. i. p. 2. 
§. 3. diff 3. n. 19. et 20. Yeneror tantorum DD. auctori- 
tatem, sed non auderem recedere a sententia contraria , 
quam sequendam censeo , et tcnent Sancli. loc. cit. n. i4- 
cum Cajet. Nav. et Fill. Item Bonac. de Peccat. d. 2. 
quaest. 4- P- 2 - §• *• n - 2I - Ronc. tract. 6. de Car. c. 6. 
quacst. 6. Tamb. Dec. 1. 5. c. 1, §. 4- n-65. et Spor. in Y. 
Piaec. c. 1. ex n. 45- q u i vocat communem et certam. 
Ratio milii valde potens , quia , licet meretrix sit in actuali 
voluntate peccandi , certe tamcn sibi infert ruinam graviter 
majorem , opere complendo illud particulare fornicationis 
peccatum. Is igitur, qui illi cooperatur ad peccatuin con- 
summandum , dupliciter graviter peccat , tum contra cari- 
tatem , tum contra castitatem , ut mox melius patebit ex 
infra dicendis. . 

Si